अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६९४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
अभिध्या तु परस्वविषमस्पृहा ॥ ७७ ॥
'अहो बत यत् परेषां तन्मम स्यात्' इति परस्वेभ्यो या विषमेणान्यायेन
स्पृहा स्वीकरणेच्छा बलाद्वा चोपायाद्वा, साऽभिध्या कर्मपथः ।
सर्वैव कामावचरी तृष्णा अभिध्येत्यपरे । तथा निवरणाधिकारे
कामच्छन्दमधिकृत्योक्तं सूत्रे—"सोऽभिध्यां लोके प्रहाय" इत्येवमादि ।
यद्यपि सर्वाभिध्या न तु सर्वा कर्मपथः; औदारिकदुश्चरितसंग्रहादित्यपरे ।
मा भूच्चक्रवर्तिनामुत्तरकौरवाणां¹ चाभिध्या कर्मपथ इति ॥ ७७ ॥
व्यापादः सत्त्वविद्वेषः,
सत्त्वेषु विद्वेषो व्यापादः परपीडाकारप्रवृत्तः ।
नास्तिदृष्टिः शुभाशुभे ।
मिथ्यादृष्टिः,
शुभे चाशुभे च कर्मणि या नास्तीति दृष्टिः सा मिथ्यादृष्टिः । तद्यथा—
“नास्ति दत्तम्, नास्तीष्टम्, नास्ति हुतम्, नास्ति सुचरितम्, नास्ति दुश्चरित-
मित्येवमादि यावन्न सन्ति लोकेऽर्हन्तः” इति । सैषा साकल्येन कर्मफलार्यापवादिका
विषमेणान्यायेनेति । उद्देशनिर्देशरूपी पर्यायौ ।
तथा हीति विस्तरः । यस्मात् पञ्चानां निवारणानामधिकारेण । कामच्छन्दं
कामतृष्णास्वभावमधिकृत्योक्तम्—"सोऽभिध्यां लोके प्रहाय विगताभिध्येन चेतसा
बहुलं विहरति । व्यापादं स्त्यानमद्धिमौद्धत्यकौकृत्यं विचिकित्सां लोके प्रहाय
तीर्णकांक्षो भवति, तीर्णविचिकित्सः । अकथङ्कथी कुशलेषु धर्मेषु । स पञ्च-
निवारणानि प्रहाय” इत्येवमादि । अतो ज्ञायते—सर्वैव कामावचरी तृष्णाभिध्येति ।
औदारिकदुश्चरितसंग्रहादिति । दशस्वकुशलेषु कर्मपथेषु यदौदारिकं दुश्चरितं
तत् संगृहीतम्, न सर्वम् । एवं कुशलेषु । अतो न सर्वाभिध्या कर्मपथः । किं
तर्हि ? या परस्वे विषमस्पृहा सा कर्मपथ इत्यपरेषामभिप्रायः । मा भूच्चक्रवर्ति-
नामुत्तरकौरवाणां चाभिध्या कर्मपथ इति । न हि तत्र कामावचरी तृष्णा नास्ति ।
न च तत्राकुशलाः कर्मपथा इष्यन्ते ॥ ७७ ॥
सैषा साकल्येन कर्मफलार्थ्यापवादकेति । तथा ह्येषा पठ्यते—"नास्ति
दत्तम्, नास्तीष्टम्, नास्ति पूतम्, नास्ति सुचरितम्, नास्ति दुश्चरितम्, नास्ति
१. ०र्तिनामप्युत्तर०—का० ।