अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७०३
विपन्न इति ।
स्यात् समुच्छिन्नकुशलमूलो न मिथ्यात्वनियत इति चतुष्कोटिकम् ।
प्रथमा कोटिः—पूरणादयः । द्वितीया—अजातशत्रुः । तृतीया—देवदत्तः ।
चतुर्थी—एतानाकारान् स्थापयित्वा ।
कुशलमूलसमुच्छेदिकाया मिथ्यादृष्टेरवीचौ विपाकः । आनन्तर्यकारिणां
तु तत्र वा, अन्यत्र वा नरके ॥ ८० ॥
कर्मपथप्रसङ्ग एवायं वर्तते । तत्र वक्तव्यम्—कतिभिः कर्मपथैः सह
चेतना युगपदुत्पन्ना वर्तत इति ?
युगपद् यावदष्टाभिरशुभैः सह वर्तते ।
चेतना,
एकेन तावत् सह वर्तते । विना ऽन्येनाभिध्यादिसम्मुखीभावे अक्लिष्टचेतसो
वा तत्प्रयोगेण रूपिणामन्यतमनिष्ठागमने ।
मिथ्यादृष्टिसम्मुखीभावेनानन्तर्यक्रियया च विपन्नः । स भेदात् कायस्य प्रतिसन्द-
धाति । अत्र च यः स्वबलेन परबलेनेति पूर्वोक्तस्यैवायं पर्यायः । एवं या दृष्टि-
विपन्नो यो दृष्टिशीलविपन्न इति अनन्तरपूर्वोक्तस्यैवायं पर्याय इत्यवगन्तव्यम् ।
पूरणादय इति । आदिशब्देन षट् शास्तारो गृह्यन्ते । तद्यथा—
मस्करी गोशालीपुत्रः, सञ्जयो वैरटीपुत्रः, अजितः केशकम्बलः, ककुदः
कात्यायनः, निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्र इति । ते समुच्छिन्नकुशलमूलाः; नास्तिकत्वात् ।
न मिथ्यात्वनियताः, अनानन्तर्यकारित्वात् । आनन्तर्यकारिगो हि मिथ्यात्व-
नियताः । अजातशत्रुस्तु मिथ्यात्वनियत:; आनन्तर्यकारित्वात् । न समु-
च्छिन्नकुशलमूलः; सम्यग्दृष्टिकत्वात् । देवदत्तः समुच्छिन्नकुशलमूलश्च मिथ्यात्व-
नियतश्च; सङ्घभेदकत्वात्, तथागतदुष्टचित्तरुधिरोत्पादकत्वाच्च । चतुर्थ्येताना-
कारान् स्थापयित्वेति । अस्मदादयः ॥ ८० ॥
विनान्चेनाभिध्यादिममुखीभाव इति । विनान्येन कर्मपथेन प्राणातिपाता-
दिनाऽभिध्यादीनामन्यतमसम्मुखीभावे । सा चेतना एकेन कमपथेन सहं वर्तत ।
अभिध्यया वा, व्यापादेन वा, मिथ्यादृष्ट्या वा । आक्लिष्टचेतसो वेति । कुशला-
व्याकृतचित्तस्य । तस्य प्रयोक्तुः प्रयोगेण । रूपिणां प्राणातिपातानां काम-
मिथ्याचारवर्ज्यानामन्यतमस्य निष्ठापने । तेनेकेन सह चेतना वर्तते । अभिध्या-
दिव्यतिरिक्तक्लिष्टचित्तस्य वेति वक्तव्यम् । तस्यापि ह्ययं विधिः सम्भवति ।