अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६१२
भावेनाधिष्ठितं प्रत्यात्मवेद्यं तद् विज्ञातमिति ।
एते च पञ्च विषयाः प्रत्येकं दृष्टा इति वा कृत्वा व्यवह्रियन्ते, श्रुता मता
विज्ञाता इति वा । षष्ठोऽन्यत्र दृष्टादिति नास्ति गन्धादिषु व्यवहाराभावप्रसङ्गः ।
तस्मात्किद् युरप्येषा युक्तिर्न भवति ।
पूर्वाचार्या एवमाहुः—तद् दृष्टं यत् प्रत्यक्षीकृतं चक्षुषा । श्रुतं यच्छ्रोत्रेण
परतश्चागमितम्¹ । मतं यत् स्वयं चिन्तितम् । विज्ञातं यत् प्रत्यात्मं² प्रति-
संवेदितमधिगतं चोत्पन्नम् ।
प्रसङ्गेन शास्त्रं प्रवर्तयताम् । यः कायेनान्यथात्वं प्रापयेत् स्यान्मृषावादः ?
स्यात् । अत एवोच्यते —“स्यान्न कायेन पराक्रमेत, प्राणातिपातावद्येन च
स्पृश्येत । स्याद् वाचा पराक्रमेत स्यान्न वाचा पराक्रमेत, मृषावादावद्येन च
स्पृश्येत । स्यात् कायेन पराक्रमेत, स्यान्न कायेन न वाचा पराक्रमेत, उभया-
वद्येन वा³ स्पृश्येत । स्यात् ऋषीणां मनःप्रदोषेण । पोषधनिदर्शनं चात्र” इति ।
गोचरम् । षष्ठोऽन्यत्र दृष्टादिति । षष्ठो विषयो धर्माः । स दृष्टव्यवहारं वर्ज-
यित्वा त्रिभिः श्रुतादिभिर्व्यवहारैर्व्यवह्रियते । अतो नास्ति गन्धादिषु व्यवहा-
राभावप्रसङ्गः । तस्माद् युक्तिरप्येषा न युक्तिर्भवति । या वैभाषिकैरुक्ता—‘एवं
चानिष्यमाणे’ इत्येवमादिका; यस्मादन्यथापि गन्धादिषु व्यवहारो भवतीति ।
यत् प्रत्यक्षीकृतं चक्षुषेति । न पञ्चभिरिन्द्रियैः । यच्छ्रोत्रेण श्रुतं परतश्चाग-
मितमिति उभयमप्यभीष्टम् । प्रत्यात्मं प्रतिसंवेदितम् । सुखाद्यसमाहितेन
चित्तेन । अधिगतं तु समाहितेन । लौकिकेनेव, न लोकोत्तरेण । लौकिकं
व्यवहाराधिकारात् । तदेवं योगचारनयेनापि षडप्येते विषयाः प्रत्येकं यथा-
सम्भवं दृष्टा इति वा व्यवह्रियन्ते, श्रुताः, मताः, विज्ञाता इति वेत्यतो नास्ति
गन्धादिषु व्यवहाराभावप्रसङ्ग इति ।
यः कायेनान्यथेति । कायसंज्ञया योऽर्थं गमयति, तस्यापि मृषावादः ।
पराक्रमेत व्यापच्छेत् । वाचा पराक्रमेतेति । वाचा परं मारयेदित्यर्थः । इह तु
प्राणातिपातस्य कायिकत्वात् कायिक्येवाविज्ञप्तिर्मौलसंगृहीता, न वाचिकी ।
नाप्यत्र कायिकी विज्ञप्तिः स्यात् । कायेन पराक्रमेतेति । अत्र मृषावादस्य
वाचिकत्वात् वाचिक्येवाविज्ञप्तिर्मौलसंगृहीतेत्यवगन्तव्यम् । उभयावद्येन वेति ।
काय-वागवद्येन । ऋषीणां मनःप्रदोषेण कायावद्येन योगो भवति । पोषधनिदर्शनं
१. ०आचरितम्—का० । २. प्रत्यात्म०—का० । ३. च—का० ।