अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६९२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
यद्युभयथापि न पराक्रमेत न चाविज्ञप्तिकास्त्यविज्ञप्तिः कामावचरी, कथ
तयोः कर्मपथः सिद्ध्यति ? कर्तव्योऽत्र यत्नः ॥ ७५ ॥
गतो मृषावादः ॥
पैशुन्यं क्लिष्टचित्तस्य वचनं परभेदने ।
यत् क्लिष्टचित्तस्य परेषां भेदाय वचनमप्रीतये तत् पैशुन्यम् । 'अर्था-
भिज्ञे' इति वर्तते, 'आन्त्या' इति च ।
पारुष्यमप्रियम्
वचनम् । 'क्लिष्टचित्तस्य' इति वर्तते । 'अर्थाभिज्ञे' 'आन्त्या' इति च । यत्
क्लिष्टचित्तस्य परेषामप्रियवचनमर्थाभिज्ञे तत्रैव च यद् विवक्षितं तत् पारुष्यम् ।
सर्वं क्लिष्टं भिन्नप्रलापिता ॥ ७६ ॥
'वाक्यम्' इत्यधिकारो वर्तते । सर्वं क्लिष्टं वचनं सम्भिन्नप्रलापः । सैव च
चात्रेति । वागवद्येन योगो भवति । भिक्षुपोषधे हि 'कच्चित्त्थ परिशुद्धाः' इति
विनयधरेणानुश्राविते यदि कश्चिद् भिक्षुः सतीमापत्तिं नाविष्कुर्यात्, तूष्णी-
म्भावेनैवाधिवासयेत्, स मृषावादी भवेदिति ।
कथं तयोः कर्मपथः सिध्यतीति । कथं तयोर्ऋषिभिक्ष्वोः कायवाग्भ्याम-
पराक्रममाणयोः प्राणातिपातो मृषावादश्च यथाक्रमं कर्मपथः सिध्यतीति ?
कर्तव्योऽत्र यत्नः । वैभाषिकैः कर्तव्यः समाधिरित्यर्थः ।
अत्राचार्यसङ्घभद्रः समाधिमाह—ऋषयोऽर्थत आज्ञापयितारो भवन्ति ।
तेषां हि सत्त्वपरित्यागप्रवृत्तं पापाशयमवेत्यामनुष्यास्तदभिप्रसन्नाः कायेन
पराक्रमन्ते । येन तेषामृषीणां कर्मपथ उत्पद्यते । कथम् ? परविज्ञप्त्येति ।
अवश्यं तथाविधस्य कायवाग्विकारा भवन्ति । अपि च शपन्ति ते तथा ।
तत्र चावश्यं काय-वाक्चेष्टया भवितव्यम् ।
अन्ये त्वाहुः—न कामधाताववश्यमविज्ञप्तिः सर्वैव विज्ञप्यधीना भवति;
फलप्राप्त्यैव सहपञ्चकादीनां प्रातिमोक्षसंवरोत्पत्तिसम्भवात् । इत्यकुशलाप्ये-
वञ्जातीया काचिद् विज्ञप्तिमन्तरेणापि स्यात् । पूर्वविज्ञप्तं तैरिति अवश्यमित-
रत्रापि भविष्यति । ऋषीणां तावदुक्तं पोषधमृषावादेऽपि । यदपरिशुद्धः सङ्घ-
मध्यं प्रविशति, निषीदति, स्वयमीर्यापथं कल्पयति, तत्सम्बद्धं वा यत्किञ्चिद्
भाषते, सास्य पूर्वविज्ञप्तिरिति ॥ ७५ ॥
सर्वं क्लिष्टं वचनं सम्भिन्नप्रलाप इति । मृषावादादि त्रयमपि । न केवलम् ग्र-