अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६९३
सम्भिन्नप्रलापिता । तद्योगेन हि सम्भिन्नप्रलापी भवति ॥ ७६ ॥
अतोऽन्यत् क्लिष्टमित्यन्ये,
अतो मृषावादादित्रयात्¹ यदन्यत् क्लिष्टं वचनं स² सम्भिन्नप्रलाप
इत्यपरे ।
लपनागीतनाट्यवत् ।
कुशास्त्रवच्च,
तद्यथा भिक्षुर्मिथ्याजीवी लपनां करोति, रक्ताश्च केचिद् गायन्ति, नाट्ये
च नटाः परेषां रञ्जनार्थं प्रलपन्ति, कुशास्त्राणि च तद्दृष्टयोऽपि गदन्ति; एवं
परिदेवसङ्गिणिकादिकमपि यदन्यन्मृषावादादिभ्यः क्लिष्टं वाक्कर्म तत् सम्भिन्नप्रलापः ।
कथं चक्रवर्तिक़ाले गीतं चास्ति न च सम्भिन्नप्रलापः ? नैष्क्रम्योपसंहितानि
हि तदानीं गीयन्ते स्म, न ग्राम्यरसोपसंहितानि ।
तदाप्यावाहविवाहाद्यभिलापसद्भावादस्ति सम्भिन्नप्रलापो न कर्मपथ
इत्यपरे ।
क्लिष्टम् । सैव च सम्भिन्नप्रलापितेति । यस्य गुणस्य हि भावाद् द्रव्ये शब्द-
निवेशस्तस्य तदभिधाने त्वतलाविधि । तत्प्रत्ययेन क्लिष्टवचनलक्षणः सम्भिन्न-
प्रलाप उच्यते । तद्योगेन हि । सम्भिन्नप्रलापयोगेन हि । स पुद्गलः सम्भिन्नप्रलापी
भवति ॥ ७६ ॥
मृषावादादित्रयात् यदन्यत्³ क्लिष्टं वचनं स सम्भिन्नप्रलाप इत्युक्त्वोदाहरणं
दर्शयन्नाह—
लपनागीतनाट्यवत् कुशास्त्रवच्चेति । लपनां करोतीति । लाभ-यशस्कामतया
सेवाभिद्योतिकां वाचं निश्चारयतीत्यर्थः । परिदेवसङ्गिणिकादिकमिति । आदि-
शब्देन परिदेवसङ्गिणिकाभ्यां योज्यः क्लिष्टचित्तानां कश्चिदालापः ।
आवाहविवाहाद्यभिलापसद्भावादिति । आवाहः = दारिकाया दारकगृहगम-
नम् । विवाहः=दारकस्य दारिकागृहागमनम् । आवाहः=प्रवेशनकः, विवाहः=
परिणयनमित्यपरे । आदिशब्देन रक्तचित्तानामालापः ।
१. ०वादादिकात् वाक्कर्मणोः—का० । २. तत्—का० ।
३. यदन्य०—मुद्रित. पाठः ।