अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७०५
चतुर्भिः सह वर्तते—भेदाभिप्रायस्यानृतवचने, परुषवचने वा। तत्र हि
मानस एको भवति, वाचिकास्त्रयः।
अभिध्यादिगतस्य वा तत्प्रयोगेणान्यरूपित्रयनिष्ठागमने।
एवं पञ्चषट्सप्तभिर्योजयितव्या।
अष्टाभिः सह वर्तते। षट्सु प्रयोगं कृत्वा स्वयं काममिथ्याचारं कुर्वतः
समं निष्ठागमने। एवं तावदकुशलैः।
दशभिर्यविच्छुब्धैः,
कुशलैः पुनः कर्मपथैर्यावद् दशभिः सह चेतना वर्तत इति।
उत्सर्गं कृत्वाऽपवादं करोति—
नैकाष्टपञ्चभिः ॥ ८१ ॥
भेदाभिप्रायस्यानृतवचन इति। भेदाभिप्रायत्वात् तदेवानृतं पैशुन्यं भवति।
तदेव सम्भिन्नप्रलापः, "सर्वं क्लिष्टं सम्भिन्नप्रलापिता" (अभि० ४.७६) इति
सिद्धान्तात्। एवं भेदाभिप्रायत्वात्तदेव परुषवचनं पैशुन्यं तथैव च सम्भिन्न-
प्रलाप इति। चतुर्भिः सह वर्तते। कथम् ? इत्याह—तत्र हि मानस एको
भवति, वाचिकास्त्रय इति। अनृतवचनेऽभिध्याव्यापादो वा भवेत्। वाचिका-
स्त्रयः—मृषावादपैशुन्यसम्भिन्नप्रलापाः। परुषवचनेऽपि मानस एको व्यापादः,
वाचिकास्त्रयः—पारुष्यपैशुन्यसम्भिन्नप्रलापाः। नामत एवं त्रयो भवन्ति, न
तु स्वभावतः। तदेव ह्यनृतवचनं पैशुन्यं सम्भिन्नप्रलाप इति चोच्यते। न तु
त्रयः स्वभावा भवन्ति। एवं परुषवचनमपि त्रिनामकं भवतीति योज्यम्।
अपरे पुनर्व्याचक्षते—स्वभावभेदोऽप्यस्तीति। मृषावादपैशुन्यसम्भिन्न-
प्रलापाविज्ञप्तयो हि भिद्यन्ते, तथा पारुष्य-पैशुन्य-सम्भिन्नप्रलापाविज्ञप्तयो
भिद्यन्त इति। अभिध्यादिगतस्येति विस्तरः। अभिध्यादिगतस्य वा चतुर्भिः
सह वर्तते। तत्र मानस एकोऽभिध्यादीनामन्यतमः। तत्प्रयोगेणाभिध्यादिगत-
प्रयोगेणायं कर्मपथत्रयस्य प्राणिवधादिकस्य निष्ठागमने समाप्तिकाले।
एवं पञ्चषट्सप्तभिर्योजयितव्या। का? चेतना। कथम्? पञ्चभिस्तावत्
सह वर्तते। अभिध्यादिगतस्य तत्प्रयोगेणान्यच्चतुष्टयनिष्ठागमने। एवमभिध्यादि-
गतस्यान्यपञ्चषट्निष्ठागमने षड्भिः, सप्तभिश्च सह वर्तते।
अष्टाभिः सह वर्तते। षट्सु प्राणातिपातादिषु प्रयोगं कृत्वा अभिध्यागतस्य
स्वयं काममिथ्याचारं कुर्वतः समं निष्ठागमने। नवभिः सह वर्तत इति नास्त्ये-
तत्; मानसानां कर्मपथानां युगपदसम्भवात्।