अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

पञ्चाष्टाभिरपि स्यात्, कुशले मनोविज्ञाने द्विपञ्चाङ्गसमादाने युगपत् ॥ ८१ ॥
कस्यां गतौ कति कर्मपथा अकुशलाः कुशला वा सम्मुखीभावतः,
समन्वागमतो वा ?
सम्भिन्नालापपारुष्यव्यापादा¹ नरके द्विधा ।
इत्येते त्रयः कर्मपथा नरके द्वाभ्यां सप्रकाराभ्यां सन्ति—सम्मुखीभावतः,
समन्वागमभावतश्च । परिवेदनात् सम्भिन्नप्रलापः । परस्परपरितापनात् पारुष्यं
रूक्षसन्तानतया । परस्परद्वेषाद् व्यापादः ।
समन्वागमतोऽभिध्यामिथ्यादृष्टी,
न सम्मुखीभावतः । रञ्जनीयवस्त्वभावात्, कर्मफलप्रत्यक्षत्वाच्च । कर्मक्षयेण
मरणान्न प्राणातिपातः, द्रव्यस्त्रीपरिग्रहाभावान्नादत्तादानकाममिथ्याचारौ, प्रयोजन-
भावान्न मृषावादः । अत एव न पैशुन्यम्; नित्यभिन्नत्वाच्च ।
कुरौ त्रयः ॥ ८२ ॥
'समन्वागमतः' इति वर्तते । अभिध्याव्यापादमिथ्यादृष्टयो न सम्मुखीभावतः ।
अममपरिग्रहत्वात्² स्निग्धसन्तानत्वादाघातवस्त्वभावादपापाशयत्वाच्च ॥ ८२ ॥
चित्तस्य । क्लिष्टाव्याकृतचित्तस्येत्यर्थः । एकाङ्गविरतिसमादाने । प्राणातिपाता-
ङ्गविरतेः, अदत्तादानविरतेर्वा समादाने । तेनैकेन कर्मपथेन सह वर्तते । पञ्चाष्टा-
भिरपीति । कुशलमनोविज्ञानस्य पुद्गलस्य द्वयङ्गसमादाने युगपन्मानसैस्त्रिभिः ।
रूपिभ्यां द्वाभ्यामिति पञ्चभिः । पञ्चाङ्गसमादाने । युगपत्तैश्च रूपिभिः पञ्चभिः ।
मानसेश्च त्रिभिरित्यष्टाभिः । उदाहरणरूपं चेतदुक्तम् । अतोऽन्यथापि शक्यते
वक्तुम्—क्लिष्टाव्याकृतचित्तस्य संवरासंगृहीतपञ्चाङ्गसमादाने पञ्चभिः सह
वर्तते इति ॥ ८१ ॥
रञ्जनीयवस्त्वभावादिति । नरके रञ्जनीयवस्त्वभावात् न सम्मुखीभावतोऽ-
भिध्यास्ति । कर्मफलप्रत्यक्षत्वाच्च न मिथ्यादृष्टिः । अत एवेति । प्रयोजनाभा-
वान्न पैशुन्यम् । नित्यभिन्नत्वाच्च । अन्योन्यसौहार्दाद्यभावतः ।
अममपरिग्रहत्वान्न कुरौ सम्मुखीभावतोऽस्त्यभिध्याकर्मपथः । स्निग्ध-
सन्तानत्वादाघातवस्त्वभावाच्च न व्यापादः । अपापाशयत्वाच्च न मिथ्यादृष्टिः ।
त्रयोऽप्येतेऽभिध्यादयो न सन्ति ॥ ८२ ॥
१. भिन्नप्रला०—का० । २. अममा०—का० ।