अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५४७
कस्मान्नोत्कर्षकाले ? तदा हि दुःसमुद्वेजाः सत्त्वा भवन्ति ।
कस्मान्न शतात् ? तदा हि पञ्च कषाया अभ्युत्सदा भवन्ति । तद्यथा—
आयुष्कषायः, कल्पकषायः, क्लेशकषायः, दृष्टिकषायः, सत्त्वकषायश्च ।
अपकर्षस्याधस्तात् प्रत्यवरा आयुरादयः किट्टभूतत्वात् १ कषाया उच्यन्ते ।
द्वाभ्यां हि जीवितोपकरणविपत्ती यथाक्रमम् । द्वाभ्यां कुशलपक्षविपत्तिः;
कामसुखल्लिकाऽऽत्मक्लमथानुयोगाधिकारात्, गृहिप्रव्रजितपक्षयोर्वा । एकेनात्मभाव-
विपत्तिः; प्रमाणरूपारोग्यबलबुद्धिस्मृतिवीर्यधैर्यभ्रंशात् ॥
अथ प्रत्येकबुद्धानां कस्मिन् काले उत्पादः ?
द्वयोः प्रत्येकबुद्धानाम्,
उत्कर्षेऽपि, अपकर्षेऽपि ।
द्विविधा हि प्रत्येकबुद्धाः—वर्गचारिणः, खड्गविषाणकल्पाश्च ।
अपकर्षस्याधस्तादिति विस्तरः । वर्षशतस्याधस्तात् । पञ्चकषाया अभ्युत्सदा
भवन्ति । अभ्यधिका भवन्तीत्यर्थः । वर्षशतेऽभ्युत्सदाः, न त्वभ्युत्सदा यथा-
धस्तात् । आयुःकषाय इति । किट्टभूतं प्रत्यवरं कषायः, आयुरेव कषाय आयुः-
कषायः । एवं कल्पकषायादयः ।
यथाक्रममिति । जीवितविपत्तिरायुःकषायेण, उपकरणविपत्तिः कल्पकषायेण ।
धान्यपुष्पफलोषधादीन्युपकरणान्यल्प रसवीर्यविपाकप्रभावाणि हि तानि भवन्ति,
नैव वा भवन्ति । द्वाभ्यां कुशलपक्षविपत्तिरिति । क्लेशकषायेण, दृष्टिकषायेण च
कुशलपक्षस्य विपत्तिः । कथम् ? इत्याह—कामसुखल्लिकात्मक्लमथानुयोगाधिकारा-
दिति । कामसुखमेव कामसुखल्लिका, कामसुखलीनतेति वा । कामतृष्णा वा
कामसुखल्लिका, यथा कामसुखे सज्यते । आत्मक्लमथः = आत्मोपतापः ।
आत्मपीडेत्यर्थः । कामसुखल्लिकात्मक्लमथयोरनुयोगः=अनुसेवनम्, तस्याधिकार-
स्तस्मात् । तदुक्तम्—कामसुखल्लिकानुयोगमात्मक्लमथानुयोगं वाधिकृत्यारभ्य
क्लेशदृष्टिकषायाभ्यां कुशलपक्षविपत्तिर्भवतीति । एवं तावदविशेषेण ।
गृहिप्रव्रजितपक्षयोर्वा । गृहिपक्षस्य क्लेशकषायेण कुशलपक्षविपत्तिः, प्रव्र-
जितपक्षस्य दृष्टिकषायेण । यथाक्रमं कामप्रधाना गृहिणः, दृष्टिप्रधाना प्रव्रजिता
इति । एकेनेति । सत्त्वकषायेण ।
द्विविधा हि प्रत्येकबुद्धा इति । यस्माद् वर्गचारिणोऽपि प्रत्येकबुद्धाः
१. किटभूतत्वात्—का० ।

५४८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
तत्र वर्गचारिणः श्रावकपूर्विणः प्रत्येकजिना उच्यन्ते । पृथग्जनपूर्विणोऽपि
सन्तीत्यपरे । येऽन्यत्रोत्पादितनिर्वेधभागीया इह स्वयं मार्गमभिसम्बुध्यन्ते ।
तथा हि पूर्वयोगं पठन्ति—“पर्वते किल पञ्चशतानि तापसानां कष्टानि तपांसि
तप्यन्ते स्म, यावत् प्रत्येकबुद्धसहोषितेन मर्कटेनागम्य तदीर्यापथसन्दर्शनात्
प्रत्येकबोधिमभिसम्बुद्धाः” ( ) इति । न चार्याः सन्तः कष्टानि
तपांसि तप्येरन् !
खड्गविषाणकल्पाः पुनरसंसृष्टविहारिणः१ ।
तेषां प्रत्येकबुद्धानाम्—
खड्गः कल्पशतान्वयः ॥ ९४ ॥
महाकल्पानां शतं बोधिसम्भारेषु चरितः खड्गं विषाणकल्पो भवति ।
विनोपदेशेनात्मानमेकं प्रतिबुद्धा इति प्रत्येकबुद्धाः । ते ह्येकमात्मानं दमयन्ति,
नान्यान् ।
किं पुनरत्र कारणम् ? न हि तावदशक्ता धर्मं देशयितुम्; प्रतिसंवित्प्राप्त-
श्रावकपूर्विणो भवन्ति न केवलं खड्गविषाणकल्पाः। तस्मादुत्कर्षेऽपि तेषामुत्पत्तिर्न
विरुद्धयते । ये ह्युत्पादितस्रोतआपत्तिफलसकृदागामिफला अन्तर्हिते बुद्धशासने
स्वयमर्हत्त्वमधिगच्छन्ति, ते वर्गचारिणः । ते च बुद्धोत्पादकाल एव प्राकृत-
संवेगत्वान्न पुनः संवेजनीया इति । -तदीर्यापथसन्दर्शनादिति । प्रत्येकबुद्धेर्यापथ-
सन्दर्शनात् । पर्यङ्कबद्धसमाधिरूपसन्दर्शनात् । न चार्याः सन्तः कष्टानि तपांसि
तप्येरन्निति । सत्यदर्शनकाल एव शीलव्रतपरामर्शदृष्टेः प्रहीणत्वात्, शीलव्रत-
परामर्शदृष्टिपूर्वकत्वाच्च कष्टतपःक्रियायाः ।
खड्गविषाणकल्पा इति । यथा खड्गविषाणा अद्वितीया भवन्ति, एवं ते
गृहस्थप्रव्रजितैरन्यैश्च प्रत्येकबुद्धैरसंसृष्टविहारिण इति । खड्गविषाणकल्पा
इत्युच्यन्ते ।
“कल्पशतान्वयः” इति । कल्पशतकृतबोधिहेतुरित्यर्थः । अत एव व्या-
चष्टे—महाकल्पानां शतं बोधिसम्भारेषु शीलसमाधिप्रज्ञालक्षणेषु चरितः कृत-
प्रयोग इति ।
१. पुनरेकविहारिणः—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५४२
त्वात् । शक्यं च तैः पूर्वबुद्धानामनुशासनमनुस्मृत्यापि¹ धर्मं देशयितुम् ।
नापि निष्करुणाः, सत्त्वानुग्रहार्थमृद्धेराविष्करणात् । नापि सत्त्वानामभव्यत्वात्;
तथा हि लौकिकवीतरागाः² संविद्यन्ते । किं तर्हि ?
पूर्वाभ्यासवशेनाल्पोत्सुकताधिमुक्तत्वात् नोत्सहन्ते गम्भीरधर्मग्रहणाय
परेषां व्यापर्तुम् । अनुस्रोतोगामिनीनां हि प्रजानां दुष्करं प्रतिस्रोतोनायनम् ।
गणपरिकर्षणप्रसङ्गपरिहारार्थं च; विक्षेपसंसर्गभीरुत्वात् ॥ ९३–९४ ॥
अथ चक्रवर्तिनः कदोत्पद्यन्ते ?
चक्रवर्तिसमुत्पत्तिर्नाधोऽशीतिसहस्रकात् ।
अमिते चायुषि मनुष्याणां यावदशीतिसहस्रके चोत्पत्तिश्चक्रवर्त्तिनाम्,
नाधः; तस्याः सस्यसम्पदस्तदूनायुषामभाजनत्वात् ।
राज्यं चक्रेण वर्तयितुं शीलमेषामिति चक्रवर्तिनः ।
ते पुनश्चतुर्विधाः—
सुवर्णरूप्यताम्रायश्चक्रिणः,
शक्यञ्च तैरिति विस्तरः । अथापि ते प्रतिसंवित्प्राप्ता न भवेयुः । तथापि
तैः प्रणिधिज्ञानेन पूर्वबुद्धानामनुशासनमनुस्मृत्य धर्मो देशयितुं शक्यते । ऋद्धे-
राविष्करणादिति । आकाशगमनादिकायाः सत्त्वानुग्रहार्थं प्रकाशनात् । नापि
सत्त्वानामभव्यत्वात् । धर्मं न देशयन्तीति वाक्यशेषः । कस्माद् ? इत्याह—तथा-
हीति विस्तरः । यस्माद्धि लौकिकवीतरागास्तदानीं संविद्यन्ते, तस्माल्लोकोत्तर-
वीतरागा अपि सम्भवेयुरित्यभिप्रायः । यद्येते न हेतवो धर्मदेशनाया अकरणे,
कस्तर्हि हेतुः ? इत्याह—किं तर्हीति विस्तरः ।
पूर्वाभ्यासवशेन असंसर्गाभ्यासवशेन ।
त्वादित्यर्थः । गणपरिकर्षणप्रसङ्गपरिहारार्थं³ च नोत्सहन्ते गम्भीरधर्मग्रहणाय
परेषां व्यापर्तुम् । तथा व्यापारे हि सति गणः परिक्राष्टव्यः स्यात् । गणपरिकर्षण-
प्रसङ्गं पुनः कस्मात् परिहरन्ति ? विक्षेपसंसर्गभीरुत्वात् । विक्षेपसंसर्गाभ्यां
भीरुत्वात् । विक्षेपः=अभिप्रेतसमाध्यादिकर्मण्यप्रवृत्तिः । संसर्गः=अन्यसम्पर्कः ।
विक्षेपसंसर्गभीरुत्वं पुनः पूर्वाभ्यासवशात् ॥ ९३–९४ ॥
१. ॰बुद्धानां शासनमनु०—का० । २. लौकिकमार्गवीत०—का० ।
३. ॰परिहार्यं—मुद्रितः पाठः ।

५५० भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
सुवर्ण-रूप्य-ताम्र-अयश्चक्राणि येषां सन्ति। प्रथम एषामुत्तमः, द्वितीय
ऽपोत्तमः, तृतीयो मध्यमः, चतुर्थोऽधमः।
तेऽधरक्रमात् ॥ ९५ ॥
एक-द्वि-त्रि-चतुर्द्वीपाः,
यस्यायसं चक्रं स एकद्वीपाधिपतिः, यस्य ताम्रमयं स द्वयोः, यस्य
रूप्यमयं स त्रयाणाम्, यस्य सुवर्णमयं स चतुर्द्वीपाधिपतिः—एष प्राज्ञप्तिको
निर्देशः।
सूत्रे तु प्रधानग्रहणादेकमेव सौवर्णं चक्रम्। “यस्य राज्ञः क्षत्रियस्य
मूर्द्धाभिषिक्तस्य तदैव पोषधे पञ्चदश्यां शिरःस्नातस्योपोषधोपोषितस्योपरिप्रसाद-
तलगतस्यामात्यगणपरिवृतस्य पूर्वस्यां दिशि चक्ररत्नं प्रादुर्भवति सहस्रारं सना-
भिकं सुनेमिकं सर्वाकारपरिपूर्णं शुभकर्माहृतं दिव्यं सर्वसौवर्णम्, स राजा भवति
चक्रवर्ती” ( ) इति।
एवं चैते चक्रवर्तिन उत्पद्यन्ते—
न च द्वौ सह बुद्धवत्।
सूत्र उक्तम्—“अस्थानमनवकाशो यदपूर्वाचरमौ द्वौ तथागतावर्हन्तौ
सम्यक्सम्बुद्धौ लोक उत्पद्येयाताम्। नेदं स्थानं विद्यते। स्थानमेतद् विद्यते
यदेकस्तथागतः। यथा तथागत एवं चक्रवर्तिनौ” ( ) इति।
इदमत्र सम्प्रधार्यम्—किमत्र त्रिसाहस्रमहासाहस्रो लोकधातुर्लोक इष्टः,
उताहो सर्वलोकधातव इति ?
नान्यत्र बुद्धा उत्पद्यन्ते इत्येके। किं कारणम् ? मा भूद् भगवतः शक्ति-
व्याघात इति। एक एव हि भगवान् सर्वत्र शक्तः। यत्र बुद्ध एको न शक्तः
एष प्राज्ञप्तिक इति। प्रज्ञप्तिशास्त्रनिर्देशः—चतुर्विधाश्चक्रवर्तिन इति।
सूत्रे तु सुवर्णचक्रवर्त्येवोक्तः; प्राधान्यात्।
अस्थानं वर्तमानकालापेक्षया। अनवकाशोऽनागतापेक्षया। अनागतेऽप्य-
ध्वनि सम्भवादयुगपद् द्वयोरिति। अपूर्वाचरमाविति। नैकः पूर्वो नापरः पश्चात्।
किं तर्हि ? सहेत्यर्थः। समसम इति वीप्सा। अथ वा—समेः सर्वसत्त्वेषु बुद्धे-
र्भगवद्भिः सम इति समसमः।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५५१
स्याद् विनेयान् विनेतुम्, तत्रान्योऽपि न शक्त इति । उक्तं च सूत्रे—"स
चेत् त्वां शारिपुत्र कश्चिदुपसंक्रम्यैवं पृच्छेत्—'अस्ति कश्चिदेतर्हि श्रमणो वा
ब्राह्मणो वा समसमः श्रमणेन गौतमेन यदुताभिसम्बोधाय । एवं च पृष्टः किं
व्याकुर्याः' ? 'स चेन्मां भदन्त कश्चिदुपसंक्रम्यैवं पृच्छेत्, तस्याहं पृष्ट एवं
व्याकुर्याम्—नास्ति कश्चिदेतर्हि श्रमणो वा ब्राह्मणो वा समसमो भगवता
यदुताभिसम्बोधाय । तत् कस्य हेतोः ? सम्मुखं मे भगवतोऽन्तिकाच्छ्रुतम्,
सम्मुखमुद्गृहीतम्—अस्थानमनवकाशो यदपूर्वाचरमौ तथागतौ लोक उत्पद्येयातां
नेदं स्थानं विद्यते''' ( ) इति ।
यत्तर्हि भगवतोक्तं ब्रह्मसूत्रे—"यावत्त्रिसाहस्रमहासाहस्रो लोको वशे
मेऽत्र वर्तते" ( ) इति ? आभिप्रायिक एष निर्देशः ।
कोऽत्राभिप्रायः ? तावतोऽनभिसंस्कारेण व्यवलोकनात् । अभिसंस्कारेण
त्वनन्तो बुद्धानां चक्षुर्विषयः ।
सन्त्येवान्यलोकधातुषु बुद्धा इति निकायान्तरीयाः । किं कारणम् ?
बहवो हि समं सम्भारेषु प्रवर्तमाना दृश्यन्ते । न चैकत्र बहूनां युगपद् योग
उत्पत्तुम्, न चास्ति तदुत्पत्तौ कश्चित् प्रतिबन्ध इति नियतं लोकधात्वन्तरेषू-
त्पद्यन्ते । अनन्ता लोकधातव इति न शक्यं भगवता कल्पमप्यायुर्बिभ्रता यथेह
तथान्येष्वपि अनन्तेषु लोकधातुषु व्यापर्तुम्, किं पुनः पुरुषायुषम् ।
कथं चेह बुद्धो व्याप्रियेत ? अस्य पुद्गलस्येदमिन्द्रियम् इयता कालेन-
मुष्मिन् देशे अमुं पुद्गलमागम्यास्य दोषस्य परिहारादस्याङ्गस्योपसंहारादनेन
प्रयोगेणानुत्पन्नं वोत्पत्स्यते, अपरिपूर्णं वा परिपूरयिष्यतीति ।
यत्त्विदं सूत्रमत्रोपनीतम्—"अस्थानमनवकाशो यदपूर्वाचरमौ द्वौ तथा-
गतावेकत्र लोक उत्पद्येयाताम्" ( ) इति, तदेवेदं सम्प्रधार्यते—
तावतोऽनभिसंस्कारेणेति । तावतो लोकधातोरनाभोगेन दर्शनात् ।
निकायान्तरीया इति । महासाङ्घिकप्रभृतयः ।
न चैकत्रेति । लोकधातौ पुरुषायुषमिति । पुरुषस्यायुः पुरुषायुषम् । तद्
बिभ्रतेति वर्तते । इदमिन्द्रियमिति । श्रद्धादि । अस्याङ्गस्येति । अस्य प्रत्ययस्य ।

५५२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
किमिदमेकं लोकधातुमधिकृत्योक्तम्, आहोस्वित् सर्वानिति ? चक्रवर्तिनोऽपि
चास्य लोकधातौ न स्यादुत्पादः; सहोत्पत्तिप्रतिषेधात् बुद्धवत् ।
अथैतत् क्षम्यते, इदं तु कस्मान्न क्षम्यते—“पुण्यस्तु बुद्धानां लोक
उत्पादः” इति ? यदि बहूनां बहुषु स्यात्, न दोषः स्यात् । भूयसां लोकानाम-
भ्युदयेन योगः स्यान्निःश्रेयसेन च ॥
अथैकस्मिन्नपि कस्माद् द्वौ तथागतौ न सहोत्पद्येते ?
१. प्रयोजनाभावात् । २. प्रणिधानवशाच्च । एवं हि बोधिसत्त्वाः प्रणि-
धानं कुर्वन्ति—‘अहो बताहमन्धे लोकेऽपरिणायके बुद्धो लोक उत्पद्येयमनाथानां
नाथः’ इति । ३. आदरार्थम् । ४. अभित्वरार्थं च । एकस्मिन् हि बुद्धे
सुतरामाद्रियन्ते । ‘दुर्लभ ईदृशोऽन्यः’ इति मन्यमानाः सुतरां चाभित्वरन्ते
शासनप्रतिपत्तौ—‘माऽस्मिन् गते परिनिर्वृते वाऽनाथा भूम’ इति ॥
अथैते चक्रवर्तिनः सुवर्णादिमयैश्चक्रैः पृथिवीं जयन्तः कथं जयन्ति ?
यथाक्रमम्—
प्रत्युद्यानस्वयंयानकलहाशस्त्रजितः,
यस्य सौवर्णं चक्रं भवति तं कोटराजानः स्वयं प्रत्युद्गच्छन्ति—‘इमे
देवस्य जनपदाः ऋद्धाश्च स्फीताश्च क्षेमाश्च सुभिक्षाश्चाकीर्णबहुजनमनुष्याश्च,
तान् देवः समनुशास्तु, वयं देवस्यानुयात्रिका भविष्यामः’ इति ।
यस्य रूप्यमयं स स्वयमेव तेषामन्तिकं याति, पश्चादस्य प्रह्वीभवन्ति ।
यस्य ताम्रमयं स तेषामन्तिकं गत्वा कलहायते, पश्चात् प्रह्वीभवन्ति ।
किमिदमेकं लोकधातुमधिकृत्येति । एकचातुर्द्वीपकं त्रिसाहस्रमहासाहस्रं वा
लोकधातुमधिकृत्यैतदुक्तमित्यभिप्रायः। चक्रवर्त्तिनोऽपि चेति विस्तरः। “अस्थान-
मनवकाशो यदपूर्वाचरमौ द्वौ तथागतौ उत्पद्येयाताम्” इति नानेन वचनेन
लोकधात्वन्तरोत्पादप्रतिषेधः; तथागतानां तथोक्तत्वात् । तद् यथा—चक्र-
वर्त्तिनाम् । चक्रवर्त्तिनोऽपि हि तथोक्ताः—“अस्थानमनवकाशो यदपूर्वाचरमौ
द्वौ चक्रवर्त्तिनौ लोक उत्पद्येयाताम्” इति ।
जनाः प्राकृतमनुष्याः । मनुष्यास्तु मतिमन्तः ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५५३
यस्य शस्त्रमयं स तेषामन्तिकं गच्छति, अन्योन्यं शस्त्राण्यावहन्ति,
पश्चान्नमन्ति ॥
सर्वे तु चक्रवर्तिनः—
अवधाः ॥ ९६ ॥
शस्त्रेणापि जयतां वधो न प्रवर्तते । निर्जित्य च सत्त्वान् दशसु कुशलेषु
कर्मपथेषु प्रतिष्ठापयन्ति । अत एव ते नियतं देवेषूत्पद्यन्ते । सूत्र उक्तम्—
“राज्ञश्चक्रवर्तिनो लोके प्रादुर्भावात् सप्तानां रत्नानां लोके प्रादुर्भावो भवति ।
तद्यथा—चक्ररत्नस्य, हस्तिरत्नस्य, अश्वरत्नस्य, मणिरत्नस्य, स्त्रीरत्नस्य,
गृहपतिरत्नस्य, परिणायकरत्नस्य” ( ) इति । कथं सत्त्वसंख्याता
हस्त्यादयः परकीयेण कर्मणोत्पद्यन्ते ? न वै कश्चित् परकीयेणोत्पद्यते ।
येन तु सत्त्वेन तत्सम्बन्धजातीयं१ तत्सम्बद्धसंवर्तनीयं१ कर्मोपचितम्, तस्मिन्नु-
त्पन्ने स्वान्येवैनं कर्माण्युत्पादयन्ति ।
किमेष एवान्यराज्यैश्चक्रवर्तिनां विशेषः ? अन्योऽपि विशेषोऽस्ति;
तद्यथा—द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणान्येषां भवन्ति, तद्यथा बुद्धानाम् ॥९५-९६॥
तत्र तु—
देशस्थोत्सन्नपूर्णत्वैर्लक्षणातिशयो मुनेः ।
देशस्थतराणि बुद्धानां लक्षणानि, उत्सन्नतस्त्राणि, सम्पूर्णातराणि च—इत्येष
तेषां विशेषः ॥
शस्त्राण्यावहन्ति उत्क्षिपन्ति ।
गृहपतिरत्नम् । कोषाध्यक्षजातीयः । परिणायकरत्नम् । बलाध्यक्षजातीयः ।
तत्सम्बन्धजातीयमिति । तेन चक्रवर्त्तिना सम्बद्धः । तत्सम्बद्धस्य तत्सम्बद्धेन
वा संवर्तनं तस्मै हितं तदनुकूलं तत्सम्बद्धसंवर्तनीयमिति । येन सत्त्वेन कर्मा-
पचितं तस्मिन्नुत्पन्ने चक्रवर्त्तिन स्वान्येवैनं सत्त्वं कर्माण्युत्पादयन्ति । न तु
सत्त्वश्चक्रवर्त्तिकुशलविपाकोत्पत्तिप्रत्ययभावमापद्यते । स च कुशलविपाकश्चक्र-
वर्त्तिन एवेत्यवगन्तव्यम् ॥ ९५-९६ ॥
देशस्थतराणीति । अभ्रष्टस्थानानि । उत्सन्नतत्राणि । प्रभास्वरतराणि ।
सम्पूर्णतराणि । अखण्डरूपाणि ॥
१-१. तत्सम्बन्धसंवर्तनीयम्—का० ।

[५५४] भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-

किं खलु प्राथमकल्पिका अपि मनुष्याः सराजका आसन् ? नेत्याह । किं
तर्हि ?
प्रागासन् रूपिवत् सत्त्वाः,
प्राथमकल्पिका मनुष्या रूपावचरा इवासन् । सूत्र उक्तम्—“ते भवन्ति
रूपिणो मनोमयाः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेता अविकला अहीनेन्द्रियाः शुभा वर्णस्थायिनः
स्वयम्प्रभा विहायसङ्गमाः प्रीतिभक्षाः प्रीत्याहारा दीर्घायुषो दीर्घमध्वानं तिष्ठन्ति”
( ) इति ।
रसरागात् ततः शनैः ॥ ९७ ॥
आलस्यात् सन्निधिं कृत्वा साग्रहैः क्षेत्रपो भृतः ।
तेषां तथाभूतानां भूमिरसः प्रादुर्भूतो मधुस्वादुरसः ।
तस्यान्यतमो लोलुपजातीयः सत्त्वो गन्धं घ्रात्वा रसं स्वादितवान्, भक्षित-
वांश्च । तथा अन्येऽपि सत्त्वास्तथैवाकार्षुः । स आरम्भः कवडीकाराहारस्य ।
तेषां तदाहाराभ्यासात् खरत्वं गुरुत्वं च कायेऽवक्रान्तम्, प्रभावा अन्तर्हिताः ।
ततोऽन्धकार उत्पन्ने सूर्यचन्द्रमसौ प्रादुर्भूतौ ।
सोऽप्येषां भूमिरस आस्वादगृद्धानां क्रमेणान्तर्हितो भूमिपर्पटकं प्रादुर्भूतम् ।
तत्रापि गृद्धाः, तदप्यन्तर्हितम् । वनलता प्रादुर्भूता । तत्रापि गृद्धाः, साऽप्यन्त-
र्हिता । अकृष्टोप्तः शालिरुत्पन्नः, तं प्रभुक्ताः । तस्येदानीमौदारिकत्वान्निःष्यद-
निर्वाहार्थं सत्त्वानां मूत्रपुरीषमार्गैः सह स्त्रीपुरुषेन्द्रियाभ्यां प्रादुर्भूतौ, संस्थानं च

चक्रवर्त्तिराजप्रस्तावेनेदं विचार्यते—किं खलु यावत् सराजका इति । रूपा-
वचरा इवासन्निति, अस्यार्थस्य प्रतिपादनाय सूत्रमानयति—सूत्र उक्तमिति
विस्तरः । दृश्यरूपत्वाद् रूपिणः । उपपादुकत्वान्मनोमयाः । हस्तपादतदङ्गुल्या-
द्युपेतत्वात् सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेताः । समग्रेन्द्रियत्वादविकलाः । काणविभ्रान्ताद्य-
भावादहीनेन्द्रियाः । दर्शनीयसंस्थानत्वात् शुभाः । रमणीयवर्णत्वाद् वर्णस्था-
यिनः । आदित्यादिप्रभानपेक्षत्वात् स्वयम्प्रभाः । कर्मर्द्धिसंयोगेनाकाशचरत्वाद्
विहायसङ्गमाः । कवडीकाराहारानपेक्षत्वात् प्रीतिभक्षाः, प्रीत्याहारा इति
पर्यायौ । तथा दीर्घायुषो दीर्घमध्वानं तिष्ठन्तीति ।
मधुस्वादुरस इति । मधुन इव स्वादुरसोऽस्य स इति ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५५५
भिन्नम् । तेषामन्योन्यं पश्यतां पूर्वाभ्यासवशादयोनिशोमनस्कारग्राहग्रासतां
गतानां कामराग उदीर्णो यतो विप्रतिपन्नाः । एष आरम्भः कामिनां कामभूत-
ग्रहावेशस्य ।
ते च खलु तं शालिं सायं च सायमाशार्थं प्रातश्च प्रातराशार्थं प्रवेश-
यन्ति स्म । अथान्यतमः सत्त्वोऽलसजातीयः सन्निधिकारमकार्षीत् । अन्येऽपि
च सत्त्वाः सन्निधिकारमकार्षुः । तेषां तत्र ममकार उत्पन्ने स शालिलूनो लूनो
न पुनर्जायते स्म ।
ततः क्षेत्राणि प्रविभज्य स्वेष्वाग्रहं कृत्वा परकीयं हर्तुमारब्धाः । प्रथम
आरम्भश्चौर्यस्य । तैस्तेषामङ्कुशार्थं समेत्यान्यतमः पुरुषविशेषः क्षेत्राणि पालयितुं
षष्ठभागेन भृतः । तस्य क्षेत्राणामधिपतिः क्षत्रियः क्षत्रिय इति संज्ञोत्पन्ना ।
महाजनकायस्य सम्मतः प्रजां च रञ्जयतीति महासम्मतो राजेति संज्ञोत्पन्ना ।
एष आरम्भो राजपरम्परायाः ।
तत्र ये गृहेभ्यो बहिर्मनसः संवृत्तास्तेषाम् 'ब्राह्मणाः' इति संज्ञोत्पन्ना ।
अथान्यतमस्य राज्ञो लोभात् संविभागमकुर्वन्तः सत्त्वानां तास्कर्यं प्राचुर्य-
मापन्नम् । स तान् शस्त्रेणोपसंकमते स्म । ततोऽन्ये 'नैवङ्कारकाः स्म' इति
मृषा वाचं वक्तुमारब्धा इति ।
ततः कर्मपथाधिक्यादपह्रासे दशायुषः ॥ ९८ ॥
तत एवं कर्मपथानां वृद्धौ सत्यां क्रमेण ह्रसतां मनुष्याणां दशवर्षायुषो
मनुष्याः सम्भवन्ति ।
अतोऽस्य कृत्स्नस्यानर्थौघस्य द्वौ धर्मौ मूलयोनिः—रसरागः, आलस्यं
च ॥ ९८ ॥
अयोनिशोमनस्कारस्य ग्राहभूतस्य ग्रासतां गतानां सत्त्वानां काम एव ग्रहः,
तेनावेशस्तस्यारम्भ इति ।
सायमाशार्थमिति । अपराह्णभोजनार्थम् । प्रातराशार्थमिति । प्रातर्भोज-
नार्थम् । सन्निधिकारः संग्रहः । क्षेत्राणि विभज्य अकृष्टोप्तेन शालिना तद्वृत्ति-
कल्पनात् । क्षत्रियदिसंज्ञानां नैरुक्तेन विधिना सिद्धिः ॥ ९७-९८ ॥
अभि० को०२ : १२

५५६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
मनुष्याणामन्तरकल्पस्य निर्याणं भवति । कथं भवति ?
इत्याह —
कल्पस्य शस्त्ररोगाभ्यां दुर्भिक्षेण च निर्गमः ।
त्रिभिरन्तरकल्पस्य निर्याणं भवति—शस्त्रेण, रोगेण, दुर्भिक्षेण च ।
अन्तरकल्पस्य निर्याणकाले दशवर्षायुषो मनुष्या अधर्मरागरक्ता भवन्ति विषम-
लोभाभिभूता मिथ्याधर्मपरीताः अमातृज्ञा^१ अपितृज्ञाः^१ । तेषां व्यापाद उत्कर्षं
गतोऽन्योन्यं सत्त्वं दृष्ट्वा तीव्रमाघातचित्तं वधकचित्तं च प्रत्युपस्थितं भवति ।
तद्यथा—इदानीं मृगलुब्धकस्यारण्यकं मृगं दृष्ट्वा ते यद्यदेव गृह्णन्ति काष्ठं वा लोष्ठं
वा तत्तेषां तीक्ष्णं शस्त्रं प्रादुर्भवति, तेऽन्योन्यं सत्त्वं जीविताद् व्यपरोपयन्ति ।
नः कल्पस्य निर्याणकाले दशवर्षायुषां मनुष्याणां तैरेव दोषैरमनुष्या
ईतिमुत्सृजन्ति, यतस्तेषामसाध्या^२ व्याध्यादयः प्रादुर्भवन्ति यतो म्रियन्ते ।
पुनर्दशवर्षायुषां मनुष्याणां तैरेव दोषैर्देवा वर्षं नोत्सृजन्ति, यतो दुर्भिक्षं
जायते—चञ्चुः, श्वेतास्थि, शलाकावृत्तिः ।
कथं च चञ्चुः ? द्वाभ्यां कारणाभ्याम् । य इदानीं समवायः स तदानीं
'चञ्चुः' इत्युच्यते । समुद्गोऽपि चञ्चुः । ते च मनुष्या निघसांदौर्बल्यपरीताः
निर्याणमिति । परिसमाप्तिः । अधर्मरागरक्ता इति । काममिथ्याचाररागा-
ध्यवसिताः । विषमलोभाभिभूता इति । विषमलोभः = परकीयस्वीकरणेच्छा
चौर्याद् बलाद्वा, तेनाभिभूताः । मिथ्याधर्मपरीता इति । विपरीतधर्मपरि-
दीपकाः । अमातृज्ञा अपितृज्ञा इति विस्तरः ।
पुनः कल्पस्य निर्याणकाल इति । इह कल्पस्य निर्याणानि त्रीण्युच्यन्ते—
शस्त्र-रोग-दुर्भिक्षाणि । किमेकस्य दशवर्षायुःकल्पस्य त्रीणि निर्याणानि क्रमेण
भवन्ति, आहोस्विदेकैकस्यैकैकं क्रमेणेति ? एके तावदाहुः—एकैकमिति ।
अपरे पुनराहुः—एकस्य क्रमेण त्रीणि भवन्ति । पूर्वं दुर्भिक्षम्, तदनन्तरो रोगः,
तदनन्तरं शस्त्रमिति । पूर्वकस्तु पक्ष इष्ट इति पश्यामः ।
तैरेव दोषैरिति । अधर्मादिरागादिभिः । अमनुष्याः पिशाचादयः । ईति
व्याध्यादिकामुत्सृजन्ति, ओजो वा हरन्ति, प्रभावतो वा पुष्पफलौषधिप्रभृतीनां
महाभूतानि दूषयन्ति । यतस्तेषामसाध्या व्याधयः प्रादुर्भवन्ति यतो म्रियन्ते ।
१-१. का० पुस्तके नास्ति । २. तेषाम०—का० ।

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण (transcription) नीचे दिया गया है:

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५५७
समेत्य कालं कुर्वन्ति, समुद्गेषु चानागतजनतानुग्रहार्थं बीजान्ववस्थापयन्ति ।
अतस्तद् दुर्भिक्षम्, 'चञ्चुम्' इत्युच्यते ।
कथं श्वेतास्थि ? द्वाभ्यां कारणाभ्याम् । तेषां हि शुष्करूक्षकक्षायानां कालं
कुर्वतामाध्वेवास्थीनि श्वेतानि भवन्ति, बुभुक्षाहताश्च श्वेतान्यस्थीनि संहृत्य क्वाथ-
यित्वा पिबन्ति ।
कथं शलाकावृत्तिः ? द्वाभ्यां कारणाभ्याम् । ते हि सत्त्वाः शलाकोद्दे-
शिकया गृहेष्वामिषं संविभजन्ते—अद्य गृहस्वामी भोक्ष्यते, श्वो गृहस्वामिनी-
त्येवमादि; धान्यस्थानविवरेभ्यश्च शलाकया धान्यफलानि निष्कृष्य बहुलोदकेन
क्वाथयित्वा पिबन्ति ।
एवं वर्णयन्ति—"यैनेकाहमपि प्रा

५५८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
१. सप्तभिः सूर्यैस्तेजःसंवर्तनी भवति । २. वर्षोदकेनाप्संवर्तनी ।
३. वायुप्रकोपाद् वायुसंवर्तनी । ताभिश्च भाजनानां सूक्ष्मोऽप्यवयवो नावशिष्यते ।
अत्र तु केचित् तीर्थकरा इच्छन्ति—"परमाणवो नित्यास्ते तदानीं
शिष्यन्ते" इति ।
कस्मात् त एवमिच्छन्ति ? मा भूद्बीजकः स्थूलानां प्रादुर्भाव इति ।
ननु च सत्त्वानां कर्मजः प्रभावविशिष्टो वायुर्बीजमुक्तम् । संवर्तनीशीर्ष-
वायुर्वा तस्य निमित्तं भविष्यति । "वायुना लोकान्तरेभ्यो बीजान्याह्रियन्ते" इति
महीशासकाः सूत्रे पठन्ति ।
एवमपि न ते बीजादिभ्योऽङ्कुरादीनामुत्पत्तिमिच्छन्ति । किं तर्हि ?
स्वेभ्य एवावयवेभ्यः, तेषामपि स्वेभ्य एव, एवं यावत् परमाणुभ्यः ।
किमिदं बीजादीनामङ्कुरादिषु सामर्थ्यम् ? न किञ्चिदन्यत्र परमाणूप-
सर्पणात्¹।
किं पुनः कारणं त एवमिच्छन्ति ? नहि विजातीयात् सम्भवो युक्त इति ।
कस्माच्च युक्तः ? अनियमो हि स्यात् ।
तीर्थकराः कणभुकप्रभृतयः ।
वायुर्बीजमुक्तमिति । "दृष्टविप्रत्रभावभिन्नेष्वदृग्भिरभिमघ्ननानाः²" इति
वचनात् । तस्य निमित्तमिति । रूपावचरो वायुरविनष्टः । कामावचरस्य विवर्त-
काले प्रथमक्षणोत्पन्नस्य वायोर्निमित्तम् । बीजान्याह्रियन्त इति । पञ्च बीज-
जातानि मूलबीजादीनि । मूलबीजम्, फलबीजम्, बीजबीजम्, अग्रबीजम्,
स्कन्धबीजम् ।
एवमपीति । यद्यप्याह्रियन्ते बीजानि न ते स्थूलभावानां बीजादिभ्यो
बीजाङ्कुरगण्डादिभ्यो, — । बीजादीनि
हि तेषां निमित्तकारणानि, न समवायिकारणानि, समवायिकारणैश्च भवि-
तव्यम् ? अत आह--किं तर्हि, स्वेभ्य एवावयवेभ्य इति विस्तरः । तद्यथा—
अङ्कुराद्यवयवी अङ्कुराद्यवयवेभ्यः । तेषामप्यङ्कुराद्यवयवानां स्वेभ्य एवावय-
वेभ्यः । तेषामपि स्वेभ्य एवेति । एवं यावत् परमाणुभ्यः ।
अन्यत्र परमाणूपसर्पणादिति । न जनने बीजादीनां सामर्थ्यं किञ्चिदस्ति ।
अङ्कुरादिपरमाणूपसर्पणात्तु तेषां सामर्थ्यमिष्यत इत्यभिप्रायः । अनियमो हि
१. तत्परमाणू०—फा० । २. द्र०—अभि० को० ३.४९; ५०८ तमे पृष्ठे ।

निर्देशः 1 ] तृतीयं कोशस्थानम् ५५९
शक्तिनियमान्नैवं भविष्यति । शब्दपाकजोत्पत्तिवत् ।
चित्रो हि गुणधर्मः, द्रव्यं तु नैवम् । समानजातीयेभ्यः एव हि द्रव्येभ्यः
समानजातीयानां दृष्ट उत्पादः, तद्यथा—वीरणेभ्यः कटस्य, तन्तुभ्यः पटस्येति ।
इदमयुक्तं वर्तते ।
किमत्रायुक्तम् ? यदसिद्धं साधनायोदाह्रियते ।
किमत्रासिद्धम् ? अन्यो वीरणेभ्यः कटः, अन्यश्च तन्तुभ्यः पट इति ।
त एव हि ते तथासन्निविष्टास्तां संज्ञां लभन्ते, पिपीलिकापङ्क्तिवत् ।
कथं गम्यते १ ? एकतन्तुसंयोगे पटस्यानुपलम्भात् । को हि तदा सतः
पटस्योपलब्धौ प्रतिबन्धः !
स्यादिति । तन्त्वादिभ्योऽपि कटाद्युत्पत्तिः स्यादित्यर्थः । शक्तिनियमादिति ।
यथा बीजादीनां सामर्थ्यनियमान्नानियमो भविष्यति । शब्दपाकजोत्पत्तिवत् ।
यथा शब्दोऽभिघातादिभ्यो विजातीयेभ्य उत्पद्यते, अथ च न यतः कुतश्चिद्
गन्धरसादेर्विजातीयादुत्पद्यते, अभिघातादीनामेव विजातीयानां तदुत्पादने
सामर्थ्यात्; तथा पाकजा रूपादयो विजातीयादग्न्यादेरुत्पद्यन्ते, अथ च न यतः
कुतश्चिद् विजातीयाच्चक्षुरादेरुत्पद्यन्ते, अग्न्यादेरेव तदुत्पादने सामर्थ्यात् ।
वैशेषिक आह—चित्रो वै गुणधर्मः स्वजातीयेभ्यो विजातीयेभ्यश्चोत्पद्यते ।
स्वजातीयेभ्यस्तावद् :परसगन्धस्पर्शादयः कारणपूर्वा रूपरसगन्धस्पर्शादिभ्यः
एवोत्पद्यन्ते, विजातीयेभ्योऽपि संयोगविभागपाकजादयः कर्मादिभ्यः । तदेवं
गुणधर्मो द्रव्यधर्मं प्रत्यनुदाहरणम् ।
त एव हि ते तथेति विस्तरः । वीरणादय एव हि ते तथा तेन प्रकारेण
कटादिरूपेण सन्निविष्टा व्यवस्थितास्तां कटसंज्ञां लभन्ते ।
यथा पिपीलिकास्तथासन्निविष्टाः पंक्तिरिति संज्ञां लभन्ते, न च ताभ्योऽन्यत्
पंक्तिद्रव्यमस्ति भवतामपि सिद्धान्ते ।
कथं गम्यते तानि वीरणादीनि तथासन्निविष्टानि कटादिसंज्ञां लभन्ते, न
पुनस्तेभ्यो द्रव्यान्तराणीति ? अत आह—एकतन्तुसंयोगे पटस्यानुपलम्भात् ।
आरब्धकार्ये ह्येकस्मिन् तन्तौ चक्षुःसंस्पर्शाभ्यां संयुक्ते तत्समवेतः, पटोऽपि च
ताभ्यां सन्निकृष्ट इत्यसावपि तथैवोपलभ्येत । यदि ब्रूयात्—प्रतिबन्धात्तस्यानुप-
लब्धिरिति ? अत आह—को हि तदा सतः विद्यमानस्य पटस्योपलब्धौ प्रतिबन्ध
इति । नास्ति प्रतिबन्ध इत्यभिप्रायः । तस्मान्न पटो नाम द्रव्यान्तरमस्तीति ।
स्यान्मतम्, एकैकस्मिंस्तन्तौ प्रदेशेन पटो वर्तते, न सर्वात्मना वर्तत इति ?
१. गम्येत—का० ।

अकृत्स्नवृत्तौ पटभागोऽत्र स्यात्, न पटः । समूहमात्रं च पटः १ । कश्च
तन्तुभ्योऽन्यः पटभागः ! अनेकाश्रयसंयोगापेक्षायां २ दशामात्रसङ्घाते३ पटोपलब्धिः
स्यात् । न वा कदाचित् ; मध्यपरभागानामिन्द्रियेणासन्निकर्षात् । क्रमसन्निकर्षे
चावयवानां चक्षुःस्पर्शनाभ्यामवयवविज्ञानं ४ न स्यात् । तस्मात् क्रमेण सन्निकर्षाद-
वयविव्यवसायादवयवेष्वेव तद्बुद्धिः, अलातचक्रवत् । भिन्नरूपजातिक्रियेषु
———
अत उच्यते—अकृत्स्नवृत्ताविति विस्तरः । अकृत्स्नवृत्तौ पटस्य कल्प्यमानायां
पटभागोऽत्रैकैकस्मिन् तन्तौ स्यान्न पटः । ततः किमिति चेत् ? अत आह—
समूहमात्रं च पटः । स्यादिति वर्त्तते । एकस्मिन् तन्तावेको भागः, अपरस्मिन्नपर
इति तन्तुवर्त्तिनां बहूनां भागानां समुदायः पट इति च प्राप्नोति, न चेष्यते ।
कश्च तन्तुभ्योऽन्यः पटभाग इति कणभुग्भक्ताः प्रष्टव्याः, येन भागेनायमिन्द्रिय-
सन्निकृष्टे तन्तौ वर्त्तते । तस्मादेतामपि कल्पनां कल्पयित्वा नातोऽन्यः पटः
सिध्यति ।
स्यान्मतम्—एकैकस्मिन्नपि तन्तौ पटो वर्त्तते, पटोपलब्धेस्तु पटेन्द्रिय-
सन्निकर्षः पटस्यानेकाश्रयसंयोगापेक्षो निमित्तमिति । अतोऽनेकाश्रयसंयोगा-
पेक्षायामुपलब्धौ कल्प्यमानायां दशामात्रसङ्घाते गृह्यमाणे पट उपलभ्येत, न तूप-
लभ्यते; पटमध्यभागाद्यदर्शनात् ।
अथ मतम्—नैव तदानीमपीन्द्रियेण मध्यादिभागाः सम्प्रयुज्यन्त इति,
अतो दशामात्रसङ्घाते पटोपलब्धिर्न भवतीति ? तत इदमभिधीयते—न वा
कदाचिदिति विस्तरः । न वा कदाचित् पटोलब्धिः स्यात् । मध्यपरभागाना-
मिन्द्रियेणासन्निकर्षात् । नैव हि सम्भवोऽस्ति यत्तदारम्भका मध्यपरभागाः सर्वं
एवेन्द्रियेण सन्निकृष्येरन् । तथा च सति तन्त्वादिष्वप्येष प्रसङ्ग इति । न च
किञ्चिदपि कार्यमुपलभ्येत । किञ्च—क्रमसन्निकर्षे चेति विस्तरः । यदा क्रमेण
चक्षुः संस्पर्शनैन्द्रियं वा पटं गृह्णीयात्, तदा पटग्रहणं न स्यात्; युगपदनेकाश्रयं-
संयोगाभावाच्चक्षुःस्पर्शनैन्द्रिययोः । एवमन्येषामप्यवयवानां ग्रहणं न स्यात् ।
तस्मादिति विस्तरः । यस्मात् क्रमेण पटबुद्धिः कटबुद्धिर्वा, तस्मादवयवेष्वेव
पटावयवेषु कटावयवेषु वा तद्बुद्धिः पटबुद्धिः, कटबुद्धिर्वा विकल्पवशाद्
भवति । अलातचक्रवत् । यथालाते ऽशीघ्रसञ्चारात् तत्र तत्रोत्पद्यमाने अलात-
चक्रबुद्धिर्भवति, तद्वत् । साधनं चात्र—'न द्रव्यसत् पटः, अवयवग्रहणसापेक्ष-
ग्रहणत्वात्, अलातचक्रवत्' । भिन्नरूपजातिक्रियेष्विति विस्तरः । भिन्नरूपेषु
१. पटः स्यात्—का० । २. ०गापेक्षेण—का० । ३. ०संयोगे—का० ।
४. ०मवयववि०—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५६१
तन्तुषु पटस्य रूपाद्यसम्भवात् ।
चित्ररूपादित्वे विजातीयारम्भोऽपि स्यात्, अविचित्रे १ च पार्श्वान्तरे
पटस्यादर्शनं स्यात् २, चित्ररूपदर्शनं ३ वा । क्रियापि च चित्रेत्यतिचित्रम् ।
तापप्रकाशभेदे चाग्निप्रभाया ४ आदिमध्यान्तेषु ५ तद्रूपस्पर्शयोरनुपपत्तिः ।
परमाण्वतीन्द्रियत्वेऽपि समस्तानां प्रत्यक्षत्वं यथा तेषां कार्यारम्भकत्वं
तन्तुषु नीलपीतादिभेदात्, भिन्नजातिषु दुकूलकर्पासादिभेदात्, भिन्नक्रियेषू-
र्ध्वाधोगमभेदात् । पटस्य रूपाद्यसम्भवात् । कीदृशं तत्र रूपं भवतु, जातिः
क्रिया वा ?
स्यादेषा बुद्धिः—चित्रमस्य रूपादीति ? तदेवं चित्ररूपादित्वे कल्प्यमाने
विजातीयारम्भोऽपि स्यात्, तन्तुवीरणयोरपि कटारम्भः स्यात् । तथा सति धर्म-
विशेषविपर्ययः प्राप्नोति । अत्यन्तविजातीयारम्भकत्वं द्रव्याणां प्राप्नोतीत्यर्थः ।
अविचित्रे च पार्श्वान्तरे एकपार्श्वचित्रस्य पटस्यादर्शनं स्यात्, तस्य चित्र-
रूपाभिमतत्वात् । रूपदर्शने हि तदाश्रयद्रव्योपलब्धिरिष्यते वैशेषिकैः,
“महत्यनेकद्रव्यवत्त्वाद्रूपाच्चोपलब्धिः”, “रूपसंस्काराभावाद् वायोरनुपलब्धिः”
(वै० सू० ४.१.६-८) इति वचनात् । चित्ररूपदर्शनं वा अचित्रे पार्श्वे स्याद् यदि
पटो दृश्येत । चित्रं हि तस्य रूपमिष्यते । क्रियापि च चित्रेत्यतिचित्रमिति । एकं
तद् द्रव्यं विचित्रक्रियमिति न युज्यते । क्रियावैचित्र्ये हि क्रियावदभिमतानां
द्रव्याणामन्यत्वमिष्यते । तापप्रकाशभेदे चेति विस्तरः । अग्निप्रभालक्षणस्या-
वयविन आदिमध्यान्तेष्वारम्भकेषु तापप्रकाशभेदे स्पर्शनभेदो दृष्टः । स च
तद्भेदस्तत्र यथाक्रमं तीव्रमध्यमन्दता । तस्यावयविनः प्रभाद्रव्यस्य तौ रूप-
स्पर्शौ नोपपद्येते । न ह्येकस्यावयविनोऽनेकं रूपं स्पर्शो वा युज्यते । तेन
नावयवेभ्योऽवयविद्रव्यमन्यदस्तीति ।
अथ मतम्—यदि तन्त्वादिभ्योऽवयवेभ्यो न पटाद्यवयवी व्यतिरिक्तोऽस्ति,
परमाणूनामतीन्द्रियत्वात्, न च तैरवयवैरैन्द्रियक आरब्ध इति कृत्स्नं जगद-
प्रत्यक्षं स्यात्, प्रत्यक्षं च गवादि दृश्यते। तस्मादतीन्द्रियैः परमाणुभिरर्थान्तरम-
न्यदैन्द्रियकमारब्धमिति सिद्धिरिति ? अत्रोच्यते—परमाण्वतीन्द्रियत्वेऽपीति
विस्तरः । यथा भवतां वैशेषिकाणामतीन्द्रियत्वेऽपि समस्तानां कार्यारम्भकत्वम्,
१. अचित्रे—का० । २. का० पुस्तके नास्ति ।
३. चित्रदर्शनं—का० । ४. वा०—का० ।
५. आदिमध्यान्ते—का० ।

५६२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
चक्षुरादीनां च तैमिरिकाणां च विकीर्णकेशोपलब्धिः । तेषां परमाणुवदेकः
केशोऽतीन्द्रियः ।
रूपादिष्वेव च परमाणुसंज्ञाविनिवेशात्¹ तद्विनाशे सिद्धः परमाणुविनाशः ?
द्रव्यं हि परमाणुः, अन्यच्च रूपादिभ्यो द्रव्यमिति न तेषां विनाशे
तद्विनाशः सिद्ध्यति ।
अप्रयुक्तमन्यान्यत्वम् ; यावता न परिच्छिद्यन्ते² केनचित्—इमानि पृथिव्य-
प्तेजांसि, इम एषां रूपादय इति । चक्षुःस्पर्शनग्राह्याणि च प्रतिज्ञायन्ते³ ।
दग्धेषु चोर्णाकार्पासकुसुम्भकुङ्कुमादिषु तद्बुद्ध्यभावाद् रूपादिष्वेव⁴ तद्बुद्धिः ।
न व्यस्तानाम्; एवमस्माकमपि समस्तानामेव प्रत्यक्षत्वं न व्यस्तानामसत्यवय-
विन्यर्थान्तरभूते । यथा चक्षुरादीनां चक्षूरूपालोकमनस्काराणां समस्तानां चक्षु-
र्विज्ञानोत्पत्तौ कारणत्वम्, नैकैकस्य; एवं परमाणूनामतीन्द्रियत्वेऽपि समस्तानां
प्रत्यक्षत्वम्, नैकैकस्य। तैमिरिकाणां च पुरुषाणां विकीर्णानामसंयुक्तानां केशानां
समूह उपलभ्यते अनारब्धेऽप्यवयविनि, न त्वेकैकः केशः। तेषां तैमिरिकाणां
परमाणुवदेकः केशोऽतीन्द्रिय इति । अतो नास्ति तेऽन्यद् द्रव्यम्।
तदेवमवयविनं प्रतिषिध्य रूपादिभ्यो गुणेभ्योऽर्थान्तरं गुणिनं प्रतिषेद्धुकाम
आह—रूपादिष्वेव चेति विस्तरः। रूपादिष्वेव परमाणुरिति संज्ञाविनिवेशः।
तद्विनाशे रूपादिविनाशे सिद्धः परमाणुविनाश इति ।
वैशेषिका आहुः—द्रव्यं हि परमाणुः। अन्यच्च रूपादिभ्यो द्रव्यम्; “रूप-
रसगन्धस्पर्शवती पृथिवी” (वै० सू० २.१.१) इत्येवमादिसिद्धान्तवचनात् ।
अप्रयुक्तमन्यान्यत्वम् । यस्मान्न केनचित् परिच्छिद्यन्ते इमानि पृथिव्यप्तेजांसि,
इमे एषां पृथिव्यादीनां रूपादयो रूपरसगन्धस्पर्शा गुणा इति । ब्रूयाद्—अती-
न्द्रियाणि तत्त्वतो न निर्धार्यन्त इति ? अत आह—चक्षुःस्पर्शनग्राह्याणि च तानि
पृथिव्यादीनि प्रतिज्ञायन्त इति । दग्धेषु चेति विस्तरः। ऊर्णादीन्यवयविद्रव्याणि
न पच्यन्त इति पैलुकाः। तदुक्तं भवति—प्राक्तनगुणनिवृत्तौ पाकजगुणोत्पत्तौ
तदाश्रयास्तु द्रव्याणि तदवस्थान्यान्येव भवन्तीति । तथैवोर्णादिबुद्धिः स्यात् ।
न च भवति । तस्माद् द्रव्यबुद्ध्यभावात्, रूपादिष्वेव तद्बुद्धिर्न द्रव्येऽर्थान्तरभूत
इति । यदि हि ऊर्णादिद्रव्यं रूपादिभ्योऽन्यत् स्यात्, तत्तदवस्थानं भवतीति
१. संज्ञानिवेशात्—का०। २. निर्धार्यन्ते—का० ।
३. प्रज्ञायन्ते—का० । ४. रूपादिभेदेष्वेव—का० ।

".
L24:
"सामान्यादन्यस्यामपि³ तत्परिज्ञानं भवति—सैवेयं पिपीलिकानां पंक्तिरिति ।"
Note the reference ³: "सामान्यादन्यस्यामपि³"
L25:
"आह—कथमेतद् गम्यते संस्थानसामान्यात् परिज्ञानम्, न तु तादवस्थ्यादिति ?"
L26:
"अत्रोच्यते—चिह्नमपश्यतोऽपरिज्ञानादिति । यस्मात् खण्डनिम्नोन्नतादि चिह्नम्-"
L27:
"अपश्यतस्तत्परिज्ञानं न भवति, अतः संस्थानसामान्यादिति सिद्धम् ॥ १०० ॥"
L28:
"सा चेति विस्तरः । सा च प्रीतिः । प्रस्रब्धियोगेन । 'प्रीतेर्मनसः प्रस्रब्धि-"
L29:
"र्जायते' इति प्रस्रब्धियोगेनाश्रयमुदुकरणादप्कल्पा ।"
Wait, look at L29:
"र्जायते' इति प्रस्रब्धियोगेनाश्रयमुदुकरणादप्कल्पा ।"
Yes, 'मुदुकरणादप्कल्पा'.

Footnotes at bottom:
L30:
"१. परिज्ञानाभावात्—का० । २. ०मृदूकरणादाकल्पाः—का० ।"
L31:
"

५६४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
अत एव च¹ तस्मिन् कृत्स्नकायस्थैर्यापगमात्² दुःखेन्द्रियनिरोध³ उक्तः सूत्रे ।
तृतीये ध्याने आश्वासप्रश्वासाः । ते च वायव एव । इति यस्यां
ध्यानसमापत्तौ यथाभूत आध्यात्मिकोऽपक्षालः, तस्यां ध्यानोपपत्तौ तथाभूतो बाह्य
इति ।
कस्मात् पृथिवीसंवर्तनी न भवति ? पृथिव्येव हि भाजनाख्या, तस्यां
तेजोजलवायुभिर्विरोधः, न पृथिव्येति ।
अथ चतुर्थध्याने कथं न संवर्तनी ?
न चतुर्थेऽस्त्यनिञ्जनात् ।
चतुर्थं ध्यानमाध्यात्मिकापक्षालरहितत्वादानेज्यमुक्तं⁴ भगवता । अतो-
ऽत्र बाह्योऽपक्षालो न प्रवर्तत इति नास्त्यत्र संवर्तनी ।
शुद्धावासप्रभावादित्यपरे । न⁵ तैः शक्यमारूप्यान् प्रवेष्टुम्, नाप्यन्यत्र
गन्तुमिति ।
नित्यं तर्हि चतुर्थध्यानभाजनं प्राप्नोति ?
न नित्यं सह सत्त्वेन तद्विमानोदयव्ययात् ॥ १०१ ॥
अत एव चेति विस्तरः। आश्रयमृदुकरणात्। तस्मिन् द्वितीये समापत्तिध्याने
कृत्स्नस्य कायस्थैर्यस्यापगमाद् दुःखेन्द्रियनिरोध उक्तः। "सुखस्य च प्रहाणाद्
दुःखस्य च प्रहाणात् पूर्वमेव सौमनस्यदौर्मनस्ययोरस्तङ्गमाददुःखासुखमुपेक्षा-
स्मृतिपरिशुद्धं चतुर्थं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति” ( ) इति वचनात् ।
आध्यात्मिकापक्षालरहितत्वादिति। ये वितर्कविचारादयोऽष्टावाध्यात्मिका-
पक्षालाः—"वितर्कचारौ श्वासौ च सुखादि च चतुष्टयम्” (अभि० को० ८.११)
इति, तद्रहितत्वादित्यर्थः। आनेज्यमिति। "एजू कम्पने" (मा० धा० १.१४६)
इत्यस्य धातोरेतद् रूपम्—आनेज्यमिति। यदा त्वानिञ्ज्यमिति पाठः, तदा
इगेः⁶ प्रकृत्यन्तरस्यैतद् रूपं द्रष्टव्यम्। न तैः शुद्धावासकायिकैः शक्यमारूप्यान्
प्रवेष्टुं विपश्यनाचरितत्वात्। शमथचरिताश्चारूप्याः। नाप्यन्यत्र गन्तुमधरां
भूमि विशेषगामित्वात् ॥ १०१ ॥
१. का० पुस्तके नास्ति । २. ०क्रौर्या०—क० ।
३. ०न्द्रियस्य०—का० । ४. दानेअमु०—का० ।
५. नहि—का० । ६. द्र०—मा० धा० १.९१ ।

न हि चतुर्थं ध्यानमेकभूमिसम्बद्धम् । किं तर्हि ? विच्छिन्नस्थानान्तरम्;
तास्त्वाकाशवत् । तत्राप्ययं सत्त्व उपपद्येत, च्यवेत वा, स सार्धं विमानेनेति
नास्त्यस्य नित्यत्वम् ॥ १०१ ॥
केन पुनः क्रमेणैताः संवर्तन्यो भवन्ति ? निरन्तरं तावत्—
सप्ताग्निना,
सप्त संवर्तन्यस्तेजसा भवन्ति । ततः—
अद्भिरेका,
सप्तानां तेजःसंवर्तनीनामनन्तरमद्भिः संवर्तनी भवति ।
एवं गतेऽद्भिः सप्तके पुनः ।
तेजसा सप्तकः,
एतेन क्रमेणाप्संवर्तनीनां गते सप्तके पुनः तेजःसंवर्तनाना सप्तको
भवति ।
पश्चाद् वायुसंवर्तनी ततः ॥ १०२ ॥
पश्चादेका वायुसंवर्तनी भवति । किं कारणम् ? यथैव हि तेषां सत्त्वानां
समापत्तिविशेषादात्मभावानां स्थितिविशेषः, तथा भाजनानामपामिति ता एता
भवन्ति । एवं¹ च कृत्वा¹—षट्पञ्चाशत् तेजःसंवर्तन्यः, सप्त अप्संवर्तन्यः, एका
एतेन क्रमेणेति । यथोक्तेन । सप्तानां तेजःसंवर्तनीनामनन्तरमद्भिः संवर्तनी
भवत्यैकाँ। पुनः सप्तानां तेजःसंवर्तनीनामनन्तरमद्भिः संवर्तनी भवति द्वितीया।
एवं यावत् सप्तम्यद्भिः संवर्तनी।
“एवं गतेऽद्भिः सप्तके पुनः तेजसा सप्तकः” । “ततः” पश्चात् एका वायु-
संवर्तनी भवति, किं कारणम् ? यथा वर्णितम्—बहुना कालप्रकर्षेणाप्संवर्तनी
भवति, ततोऽपि बहुतेरेण वायुसंवर्तनीति, अत इदमुच्यते—यथैव हि तेषामिति
विस्तरः। यथा प्रथमध्यानाद् द्वितीयध्यानसमापत्तिविशेषादात्मभावानां द्वितीय-
ध्यानभूमिकानां स्थितिविशेषः। अर्धमहाकल्पार्धं प्रथमध्यानोपपन्नानामायुः-
प्रमाणम्, कल्पद्वयं द्वितीयध्यानोपपन्नानामिति। तथा भाजनानामपामपि। किम् ?
स्थितिविशेष इति। एवं द्वितीयादपि तृतीयध्यानस्य विशेषो वक्तव्यः। एवं च
कृत्वेति । यस्मादष्टकृत्वस्तेजःसंवर्तनीसप्तका इति षट्पञ्चाशत् तेजःसंवर्तन्यो
१-१. का० पुस्तके नास्ति ।

५६६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
वायुसंवर्त्तनी ।
एवं च प्रज्ञप्तिभाष्यं सुनीतं भवति—"चतुःषष्टिः कल्पाः शुभकृत्स्ना-
नामायुःप्रमाणम्"१ ( ) इति ॥ १०२ ॥
अभिधर्मकोशभाष्ये लोकनिर्देशो नाम
तृतीयं कोशस्थानं
समाप्तमिति२ ।
ये धर्मा हेतुप्रभवा हेतुं तेषां तथागतो ह्यवदत् ।
तेषां च यो निरोध एवंवादी महाश्रमणः ॥ इति ।
भवन्ति, सप्ताप्संवर्त्तन्धः, एका वायुसंवर्त्तनीति चतुःषष्टिः संवर्त्तन्त्यो भवन्ति ।
तस्माद् यदुक्तं प्रज्ञप्तिभाष्ये—चतुःषष्टिः कल्पाः शुभकृत्स्नानामायुःप्रमाणमिति,
तत् सूक्तं भवति । यथा "ऊर्ध्वं तु परीत्ताभेभ्य आश्रयः। द्विगुणद्विगुणः"
( अभि० को० ३.७७ ) इत्यत्रोक्तं शुभकृत्स्नानां चतुःषष्टियोजनानां शरीरप्रमा-
णम् । शरीरप्रमाणेण च तेषामायुःप्रमाणमुक्तम् । "आयुस्तु कल्पैः स्वाश्रय०"
( अभि० को० ३.८० ) इति वचनात् । एकैका संवर्त्तनी महाकल्प इति कृत्वा ।
इयता हि कालेन तेषामायुषः परिसमाप्तिरिति ॥ १०२ ॥
आचार्ययशोमित्रकृतायां स्फुटार्थायाः
अभिधर्मकोशव्याख्यायां
तृतीयं कोशस्थानम् ॥
१. शुभकृत्स्नानां देवानामायुः०—का० ।
२. ०श्रीलामावाकस्य यदत्र पुण्यम्—का० ।