अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

५६२ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
चक्षुरादीनां च तैमिरिकाणां च विकीर्णकेशोपलब्धिः । तेषां परमाणुवदेकः
केशोऽतीन्द्रियः ।
रूपादिष्वेव च परमाणुसंज्ञाविनिवेशात्¹ तद्विनाशे सिद्धः परमाणुविनाशः ?
द्रव्यं हि परमाणुः, अन्यच्च रूपादिभ्यो द्रव्यमिति न तेषां विनाशे
तद्विनाशः सिद्ध्यति ।
अप्रयुक्तमन्यान्यत्वम् ; यावता न परिच्छिद्यन्ते² केनचित्—इमानि पृथिव्य-
प्तेजांसि, इम एषां रूपादय इति । चक्षुःस्पर्शनग्राह्याणि च प्रतिज्ञायन्ते³ ।
दग्धेषु चोर्णाकार्पासकुसुम्भकुङ्कुमादिषु तद्बुद्ध्यभावाद् रूपादिष्वेव⁴ तद्बुद्धिः ।
न व्यस्तानाम्; एवमस्माकमपि समस्तानामेव प्रत्यक्षत्वं न व्यस्तानामसत्यवय-
विन्यर्थान्तरभूते । यथा चक्षुरादीनां चक्षूरूपालोकमनस्काराणां समस्तानां चक्षु-
र्विज्ञानोत्पत्तौ कारणत्वम्, नैकैकस्य; एवं परमाणूनामतीन्द्रियत्वेऽपि समस्तानां
प्रत्यक्षत्वम्, नैकैकस्य। तैमिरिकाणां च पुरुषाणां विकीर्णानामसंयुक्तानां केशानां
समूह उपलभ्यते अनारब्धेऽप्यवयविनि, न त्वेकैकः केशः। तेषां तैमिरिकाणां
परमाणुवदेकः केशोऽतीन्द्रिय इति । अतो नास्ति तेऽन्यद् द्रव्यम्।
तदेवमवयविनं प्रतिषिध्य रूपादिभ्यो गुणेभ्योऽर्थान्तरं गुणिनं प्रतिषेद्धुकाम
आह—रूपादिष्वेव चेति विस्तरः। रूपादिष्वेव परमाणुरिति संज्ञाविनिवेशः।
तद्विनाशे रूपादिविनाशे सिद्धः परमाणुविनाश इति ।
वैशेषिका आहुः—द्रव्यं हि परमाणुः। अन्यच्च रूपादिभ्यो द्रव्यम्; “रूप-
रसगन्धस्पर्शवती पृथिवी” (वै० सू० २.१.१) इत्येवमादिसिद्धान्तवचनात् ।
अप्रयुक्तमन्यान्यत्वम् । यस्मान्न केनचित् परिच्छिद्यन्ते इमानि पृथिव्यप्तेजांसि,
इमे एषां पृथिव्यादीनां रूपादयो रूपरसगन्धस्पर्शा गुणा इति । ब्रूयाद्—अती-
न्द्रियाणि तत्त्वतो न निर्धार्यन्त इति ? अत आह—चक्षुःस्पर्शनग्राह्याणि च तानि
पृथिव्यादीनि प्रतिज्ञायन्त इति । दग्धेषु चेति विस्तरः। ऊर्णादीन्यवयविद्रव्याणि
न पच्यन्त इति पैलुकाः। तदुक्तं भवति—प्राक्तनगुणनिवृत्तौ पाकजगुणोत्पत्तौ
तदाश्रयास्तु द्रव्याणि तदवस्थान्यान्येव भवन्तीति । तथैवोर्णादिबुद्धिः स्यात् ।
न च भवति । तस्माद् द्रव्यबुद्ध्यभावात्, रूपादिष्वेव तद्बुद्धिर्न द्रव्येऽर्थान्तरभूत
इति । यदि हि ऊर्णादिद्रव्यं रूपादिभ्योऽन्यत् स्यात्, तत्तदवस्थानं भवतीति
१. संज्ञानिवेशात्—का०। २. निर्धार्यन्ते—का० ।
३. प्रज्ञायन्ते—का० । ४. रूपादिभेदेष्वेव—का० ।