अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

अकृत्स्नवृत्तौ पटभागोऽत्र स्यात्, न पटः । समूहमात्रं च पटः १ । कश्च
तन्तुभ्योऽन्यः पटभागः ! अनेकाश्रयसंयोगापेक्षायां २ दशामात्रसङ्घाते३ पटोपलब्धिः
स्यात् । न वा कदाचित् ; मध्यपरभागानामिन्द्रियेणासन्निकर्षात् । क्रमसन्निकर्षे
चावयवानां चक्षुःस्पर्शनाभ्यामवयवविज्ञानं ४ न स्यात् । तस्मात् क्रमेण सन्निकर्षाद-
वयविव्यवसायादवयवेष्वेव तद्बुद्धिः, अलातचक्रवत् । भिन्नरूपजातिक्रियेषु
———
अत उच्यते—अकृत्स्नवृत्ताविति विस्तरः । अकृत्स्नवृत्तौ पटस्य कल्प्यमानायां
पटभागोऽत्रैकैकस्मिन् तन्तौ स्यान्न पटः । ततः किमिति चेत् ? अत आह—
समूहमात्रं च पटः । स्यादिति वर्त्तते । एकस्मिन् तन्तावेको भागः, अपरस्मिन्नपर
इति तन्तुवर्त्तिनां बहूनां भागानां समुदायः पट इति च प्राप्नोति, न चेष्यते ।
कश्च तन्तुभ्योऽन्यः पटभाग इति कणभुग्भक्ताः प्रष्टव्याः, येन भागेनायमिन्द्रिय-
सन्निकृष्टे तन्तौ वर्त्तते । तस्मादेतामपि कल्पनां कल्पयित्वा नातोऽन्यः पटः
सिध्यति ।
स्यान्मतम्—एकैकस्मिन्नपि तन्तौ पटो वर्त्तते, पटोपलब्धेस्तु पटेन्द्रिय-
सन्निकर्षः पटस्यानेकाश्रयसंयोगापेक्षो निमित्तमिति । अतोऽनेकाश्रयसंयोगा-
पेक्षायामुपलब्धौ कल्प्यमानायां दशामात्रसङ्घाते गृह्यमाणे पट उपलभ्येत, न तूप-
लभ्यते; पटमध्यभागाद्यदर्शनात् ।
अथ मतम्—नैव तदानीमपीन्द्रियेण मध्यादिभागाः सम्प्रयुज्यन्त इति,
अतो दशामात्रसङ्घाते पटोपलब्धिर्न भवतीति ? तत इदमभिधीयते—न वा
कदाचिदिति विस्तरः । न वा कदाचित् पटोलब्धिः स्यात् । मध्यपरभागाना-
मिन्द्रियेणासन्निकर्षात् । नैव हि सम्भवोऽस्ति यत्तदारम्भका मध्यपरभागाः सर्वं
एवेन्द्रियेण सन्निकृष्येरन् । तथा च सति तन्त्वादिष्वप्येष प्रसङ्ग इति । न च
किञ्चिदपि कार्यमुपलभ्येत । किञ्च—क्रमसन्निकर्षे चेति विस्तरः । यदा क्रमेण
चक्षुः संस्पर्शनैन्द्रियं वा पटं गृह्णीयात्, तदा पटग्रहणं न स्यात्; युगपदनेकाश्रयं-
संयोगाभावाच्चक्षुःस्पर्शनैन्द्रिययोः । एवमन्येषामप्यवयवानां ग्रहणं न स्यात् ।
तस्मादिति विस्तरः । यस्मात् क्रमेण पटबुद्धिः कटबुद्धिर्वा, तस्मादवयवेष्वेव
पटावयवेषु कटावयवेषु वा तद्बुद्धिः पटबुद्धिः, कटबुद्धिर्वा विकल्पवशाद्
भवति । अलातचक्रवत् । यथालाते ऽशीघ्रसञ्चारात् तत्र तत्रोत्पद्यमाने अलात-
चक्रबुद्धिर्भवति, तद्वत् । साधनं चात्र—'न द्रव्यसत् पटः, अवयवग्रहणसापेक्ष-
ग्रहणत्वात्, अलातचक्रवत्' । भिन्नरूपजातिक्रियेष्विति विस्तरः । भिन्नरूपेषु
१. पटः स्यात्—का० । २. ०गापेक्षेण—का० । ३. ०संयोगे—का० ।
४. ०मवयववि०—का० ।