अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५६१
तन्तुषु पटस्य रूपाद्यसम्भवात् ।
चित्ररूपादित्वे विजातीयारम्भोऽपि स्यात्, अविचित्रे १ च पार्श्वान्तरे
पटस्यादर्शनं स्यात् २, चित्ररूपदर्शनं ३ वा । क्रियापि च चित्रेत्यतिचित्रम् ।
तापप्रकाशभेदे चाग्निप्रभाया ४ आदिमध्यान्तेषु ५ तद्रूपस्पर्शयोरनुपपत्तिः ।
परमाण्वतीन्द्रियत्वेऽपि समस्तानां प्रत्यक्षत्वं यथा तेषां कार्यारम्भकत्वं
तन्तुषु नीलपीतादिभेदात्, भिन्नजातिषु दुकूलकर्पासादिभेदात्, भिन्नक्रियेषू-
र्ध्वाधोगमभेदात् । पटस्य रूपाद्यसम्भवात् । कीदृशं तत्र रूपं भवतु, जातिः
क्रिया वा ?
स्यादेषा बुद्धिः—चित्रमस्य रूपादीति ? तदेवं चित्ररूपादित्वे कल्प्यमाने
विजातीयारम्भोऽपि स्यात्, तन्तुवीरणयोरपि कटारम्भः स्यात् । तथा सति धर्म-
विशेषविपर्ययः प्राप्नोति । अत्यन्तविजातीयारम्भकत्वं द्रव्याणां प्राप्नोतीत्यर्थः ।
अविचित्रे च पार्श्वान्तरे एकपार्श्वचित्रस्य पटस्यादर्शनं स्यात्, तस्य चित्र-
रूपाभिमतत्वात् । रूपदर्शने हि तदाश्रयद्रव्योपलब्धिरिष्यते वैशेषिकैः,
“महत्यनेकद्रव्यवत्त्वाद्रूपाच्चोपलब्धिः”, “रूपसंस्काराभावाद् वायोरनुपलब्धिः”
(वै० सू० ४.१.६-८) इति वचनात् । चित्ररूपदर्शनं वा अचित्रे पार्श्वे स्याद् यदि
पटो दृश्येत । चित्रं हि तस्य रूपमिष्यते । क्रियापि च चित्रेत्यतिचित्रमिति । एकं
तद् द्रव्यं विचित्रक्रियमिति न युज्यते । क्रियावैचित्र्ये हि क्रियावदभिमतानां
द्रव्याणामन्यत्वमिष्यते । तापप्रकाशभेदे चेति विस्तरः । अग्निप्रभालक्षणस्या-
वयविन आदिमध्यान्तेष्वारम्भकेषु तापप्रकाशभेदे स्पर्शनभेदो दृष्टः । स च
तद्भेदस्तत्र यथाक्रमं तीव्रमध्यमन्दता । तस्यावयविनः प्रभाद्रव्यस्य तौ रूप-
स्पर्शौ नोपपद्येते । न ह्येकस्यावयविनोऽनेकं रूपं स्पर्शो वा युज्यते । तेन
नावयवेभ्योऽवयविद्रव्यमन्यदस्तीति ।
अथ मतम्—यदि तन्त्वादिभ्योऽवयवेभ्यो न पटाद्यवयवी व्यतिरिक्तोऽस्ति,
परमाणूनामतीन्द्रियत्वात्, न च तैरवयवैरैन्द्रियक आरब्ध इति कृत्स्नं जगद-
प्रत्यक्षं स्यात्, प्रत्यक्षं च गवादि दृश्यते। तस्मादतीन्द्रियैः परमाणुभिरर्थान्तरम-
न्यदैन्द्रियकमारब्धमिति सिद्धिरिति ? अत्रोच्यते—परमाण्वतीन्द्रियत्वेऽपीति
विस्तरः । यथा भवतां वैशेषिकाणामतीन्द्रियत्वेऽपि समस्तानां कार्यारम्भकत्वम्,
१. अचित्रे—का० । २. का० पुस्तके नास्ति ।
३. चित्रदर्शनं—का० । ४. वा०—का० ।
५. आदिमध्यान्ते—का० ।