अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४९५
इति सूत्रे चतुष्कोटिकात्। प्रथमा कोटिर्द्विधातुवीतरागस्योर्ध्वस्रोतसोऽनागामिनः ।
द्वितीयान्तरापरिनिर्वायिणः । तृतीयाऽर्हतः¹। चतुर्थ्येतानाकारान् स्थापयित्वा ।
भूता वाऽर्हन्तः सम्भवैषिण सतृष्णाः ।
अथ कत्याहाराः सत्त्वानां स्थितये ? कति सम्भवैषिणामनुग्रहाय ?
सर्वेऽप्युभयथेति वैभाषिकाः । कवलीकाराहारोऽपि हि तद्रागिणां
पुनर्भावाय संवर्तते । उक्तं हि भगवता—"चत्वार इमे आहारा रोगस्य मूलं
गण्डस्य शल्यस्य, जरामरणस्य प्रत्ययः" ( ) इति ।
अस्ति यस्योपपत्तिसंयोजनं प्रहीणं नाभिनिर्वृत्तिसंयोजनम्, अस्ति यस्याभि-
निर्वृत्तिसंयोजनं च प्रहीणमुपपत्तिसंयोजनं च, अस्ति यस्य न वाभिनिर्वृत्ति-
संयोजनं प्रहीणं नोपपत्तिसंयोजनम् । द्विधातुवीतरागस्येति । काम-रूपधातु-
वीतरागस्येति । अनागामिन इति विशेषणं पृथग्जनानामन्तराभवसंयोजनस्या-
त्यन्ताप्रहाणात् । "तद्धि भिक्षवः प्रहीणं यदार्यया प्रज्ञया प्रहीणम्" ( )
इति वचनात् । तस्य च पुनर्भावित्वात् । तत्र प्रथमा कोटिर्द्विधातुवीतरागस्या-
नागामिनः, द्वितीयान्तरापरिनिर्वायिणः, तृतीयार्हतः, चतुर्थी तदन्येनागस्मदादेः
पृथग्जनस्यार्यस्य चावीतरागस्य कामधातुवीतरागस्य रूपधातावुपपद्यमानस्य
'ति ।
भूता वार्हन्त इति । पूर्वमेवोक्तः पर्यायः । भूताः उत्पन्नाः सम्भवैषिणोऽ
न्तराभविका इति इदानीमयम्परः पर्यायः । भूता अर्हन्तस्त्रैधातुकेवीतराग
त्वात् । सम्भवैषिणः सतृष्णाः, त्रैधातुके सम्भवैषित्वात् ।
स्थितय इति । अवस्थापनाय । अनुग्रहायेति । पुनर्भावाय, सम्भवायेत्यर्थः
सर्वेऽप्युभयथेति । सर्वेऽपि चत्वार आहारा भूतानां सत्त्वानां स्थितयेऽनु
ग्रहाय च । तथा सम्भवैषिणामिति । युक्तं तावन्मनःसञ्चेतना कर्मस्वभावत्वात्
तत्प्रभावितं च विज्ञानं बीजम्; स्पर्शोऽपि तत्सम्प्रयुक्तो भवत्यनुग्रहायेति; कव
लीकारस्तु कथं सम्भवैषिणामनुग्रहायेति ? अत उच्यते—कवलीकारोऽपि हि
विस्तरः । तद्रागिणामिति । कवलीकाररागिणाम् । पुनर्भावाय संवर्त्तत इति
अस्य ज्ञापनार्थमिदं सूत्रपदमुपन्यस्यते—उक्तं हि भगवतेति विस्तरः ।
रोगादिभिः पञ्च उपादानस्कन्धा उक्ताः । तस्य रोगस्य चत्वार आहारा मूलम्
मूलं च हेतुरित्यनेन कवलीकारोऽपि तद्रागिणां पुनर्भावाय संवर्तत इति सिद्धम्
अन्ये पुनः जरामरणस्य प्रत्यय इत्येतदेवोदाहरणं ब्रुवते । अस्माज्जन्मनः परे
१. अर्हताम्—का० ।

मनःसञ्चेतनापि चेह स्थितये दृश्यते । एवं हि वर्णयन्ति—दुर्भिक्षा-
भ्याहतेन किल पित्रा पुत्रकौ सक्तव इति भस्मना भस्त्रां परिपूर्य कीलके
आसज्याश्वासितौ । तौ च तां परिकल्पयन्तौ चिरमप्यासितौ केनापि चोद्घा-
टितायां भस्मेति नैराश्यमापन्नौ व्यापन्नाविति । पुनश्च महासमुद्रे भग्नयानपात्राः
पुरुषाः स्थलमिति महान्तं फेनपिण्डं प्रद्रुताः, आमृश्य चैनं निराशा उपरेमुरिति ।
सङ्गीतिपर्याये चोक्तम्—महासमुद्रादौदारिकाः प्राणिनो जलात् स्थलमभिरुह्य
सिकतास्थलेऽण्डानि स्थापयित्वा सिकताभिरवष्टभ्य पुनरपि महासमुद्रेऽवतरन्ति ।
तत्र यासां मातृणामण्डान्यारभ्य स्मृतिर्न मुष्यते तान्यण्डानि न पूतीभवन्ति, यासां
तु मुष्यते तानि पूतीभवन्ति ।
तदेतन्न वर्णयन्ति सौत्रान्तिकाः—मा भूत् परकीयेणाहारेणाहार इति ।
एवं तु वर्णयन्ति—येषामण्डानां मातरमार्थ्य स्मृतिर्न मुष्यते तानि न पूती-
भवन्ति, येषां तु मुष्यते तानि पूतीभवन्ति । तस्याः स्पर्शावस्थायाः
स्मरन्तीति ।
अथ कस्माच्चत्वार एवाहाराः, ननु च सर्व एव सास्रवा धर्मा भवानां
पोषकाः ? यद्यप्येतदेवम्, तथापि प्राधान्येनोक्तम्—
इह पुष्ट्यर्थमाश्रयाश्रितयोर्द्वयम् ।
द्वयमन्यभवाक्षेपनिर्वृत्त्यर्थं यथाक्रमम् ॥ ४१ ॥
आश्रयो हि सेन्द्रियः कायः, तस्य पुष्टये कवलीकाराहारः । आश्रिता-
श्चित्तचैत्ताः, तेषां पुष्टये स्पर्शः । अनयोस्तावदिहोत्पन्नस्य भवस्य पोषणे प्राधा-
न्यम् । मनःसञ्चेतनया पुनर्भवस्याक्षेपः । आक्षिप्तस्य पुनः कर्मपरिभाविताद्
जरामरणं व्यवस्थापितमित्यभिप्रायः । कवलीकारोऽपि भूतानां सत्त्वानामिह
स्थितय इति युक्तम्; प्रत्यक्षत्वात् । तथा सुखवेदनीयः स्पर्शो विज्ञानं चानु-
ग्राहकमित्युक्तम् ।
अथ मनःसञ्चेतना कथमिति ? अत इदमुच्यते—मनःसञ्चेतनापि चेति
विस्तरः । अत एव मनःसञ्चेतनाग्रहणेन स्पर्शविज्ञाने अपि गृहीते भवतः,
तत्सम्प्रयोगित्वात् । प्रद्रुता इति प्रसृताः । सङ्गीतिपर्याय इत्यभिधर्मशास्त्रे ।
तेषां पुष्टये स्पर्श इति । सुखवेदनीयेनानुग्रहात् । “यः कश्चिद् वेदनास्कन्धः संज्ञा-
स्कन्धः, सर्वः स स्पर्शं प्रतीत्य” इति वचनात् । मनःसञ्चेतनायाः पुनर्भवस्य

निर्देश ] तृतीयं कोशस्थानम् ४५७
विज्ञानबीजादभिनिर्वृत्तिरित्यनयोरनुत्पन्नस्य भवस्याकरणे प्राधान्यम्। अतश्चत्वार .
उक्ताः । पूर्वकौ हि द्वौ धात्रीस्थानीयौ; जातस्य पोषकत्वात् । उत्तरौ मातृ-
स्थानीयौ; जनकत्वादिति ।
यः¹ कवडीकारः सर्वः स आहारः ? स्यात् कवडीकारो नाहार इति
चतुष्कोटिकम् । प्रथमा कोटिः—य कवडीकारं प्रतीत्येन्द्रियाणामपचयो भवति
महाभूतानां च परिभेदः। द्वितीया कोटिः—त्रय आहाराः। तृतीया—यं
कवडीकारं प्रतीत्येन्द्रियाणामुपचयो भवति महाभूतानां च वृद्धिः । चतुर्थी—
एतानाकारान् स्थापयित्वा ।
एवं स्पर्शादिभिरपि यथायोगं चतुष्कोटिकानि कर्त्तव्यानि ।
आक्षेप इति । तस्याः कर्मस्वभावत्वात् । कथञ्च पुनस्तयोः पुनर्भव आक्षिप्यते ?
तदुत्पत्तिप्रत्ययपरस्परानुकूल्यावस्थानात् । कर्मपरिभाविताद् विज्ञानबीजादभि-
निर्वृत्तिरिति । बीजादिवाङ्कुरस्य पुनर्भवस्योत्पाद इत्यर्थः ।
यः कवडीकारः सर्वः स आहार इति प्रश्ने आह—स्यात् कवडीकारो नाहारः,
स्यादाहारो न कवडीकारः, स्यादुभयम्, स्यान्नोभयम् इति चतुष्कोटिकम् ।
द्वितीया कोटिस्त्रय आहारा इति । मनःसञ्चेतनास्पर्शविज्ञानानि । चतुर्थ्येताना-
कारान् स्थापयित्वेति । शब्दो दुःखवेदनासम्प्रयुक्ताश्च सर्वे चित्तचैत्ताः ।
एवं स्पर्शादिभिरपि यथायोगं चतुष्कोटिकानि कर्त्तव्यानीति । यः कश्चित्
स्पर्शः सर्वः स आहारः । स्यात् स्पर्शो नाहर इति चतुष्कोटिकम् । एवं या
काचिन्मनःसञ्चेतना सर्वा सा आहारः । स्यान्मनःसञ्चेतना नाहार इति
चतुष्कोटिकम् । तथा यत् किञ्चिद् विज्ञानं सर्वं तदाहारः । स्याद्विज्ञानं नाहार
इति चतुष्कोटिकम् । स्पर्शस्य तावत् प्रथमा कोटिः—यं स्पर्शं प्रतीत्येन्द्रियाण-
मुपचयो भवति महाभूतानां च परिभेदः, द्वितीया—त्रय आहाराः, तृतीया—यं
स्पर्शं प्रतीत्येन्द्रियाणामपचयो भवति महाभूतानाञ्च वृद्धिः, चतुर्थी—एताना-
कारान् स्थापयित्वेति । एवं यावद्विज्ञानं चतुष्कोटिकम् । प्रथमा कोटिः—
यद्विज्ञानं प्रतीत्येन्द्रियाणामपचयो भवति महाभूतानां परिभेदः, द्वितीया
कोटिः—त्रय आहारा विज्ञानवर्ज्याः, तृतीया—यद्विज्ञानं प्रतीत्येन्द्रियाणा-
मुपचयो भवति महाभूतानां च वृद्धिः, चतुर्थी—एतानाकारान् स्थापयित्वा ।
१. यः कश्चित्—का० ।

' with an arch over 'व'!
Wait, look at: "चेतनावज्ञान" vs "चेतनाविज्ञान":
Ah, between 'त' and 'व':
There is 'ना' (vertical bar). Then immediately 'व'! There is NO second vertical bar!
Wait, but is the 'ा' of 'ना' also the 'ि' of 'वि'? No, that doesn't happen.
Wait, look at: "चेतनावज्ञानधर्मानित्येवं"
Wait, could it be "चेतनावज्ञान" in the print? Yes, it looks like "चेतनावज्ञान" or "चेतनाविज्ञान" where 'ि' is omitted. Let's transcribe what is there, or "चेतनावज्ञान". Wait, let me zoom in 500% on that exact spot:
Letters:
च (ca) with e-matra -> चे
त (ta)
न (na) with aa-matra -> ना
व (va)
ज्ञा (jñā)
न (na)
Yes, it clearly reads "चेतनावज्ञानधर्मानित्येवं"!

Let's check L20:
"सोऽप्याहारः; अ पाते भोजनवेलायामनुग्रहात् ।"
Wait, look at "अ पाते":
It has: 'अ' then a space, then 'पा' 'ते'.
Wait, or is it 'आ' broken into 'अ' and 'ा'?
In older typesetting, 'आ' is

।नवशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ४९१
सोऽपि हि जिघत्सां पिपासां च^१ प्रतिहन्तुं^२ समर्थं इति । अपि तु
प्रत्येकनरकेषु मनुष्यवत् कवलीकाराहारसद्भावाद् युक्तं पाञ्चगतिकत्वम् ।
उक्तं भगवता—“यश्च बाह्यकानामृषीणां कामेभ्यो वीतरागाणां शतं
भोजयेद्, यश्चैकं जम्बूषण्डगतं पृथग्जनम्; अतो दानादिदं दानं महाफलतरम्”
( ) इति ।
कोऽयं जम्बूषण्डगतो नाम पृथग्जनः ?
१. जम्बूद्वीपनिवासिनः कुक्षिमन्त इत्येके । तदेतन्न युक्तम्; एकमिति
वचनात् । कश्चात्र विशेषः ? स्याद्यदि भूयसः पृथग्जनान् भोजयित्वा भूयः
पुण्यं स्यात्, नाल्पीयसो वीतरागानिति ।
२. सन्निकृष्टो बोधिसत्त्व इत्यपरे । तदेतन्न वर्णयन्ति—‘‘बहुतरं हि
तस्मै दत्त्वा पुण्यं नार्हत्कोटिभ्यः” इति । अतो निर्वेधभागीयलाभी पृथग्जन
एषोऽभिप्रेत इति वैभाषिकाः ।
दिति । कवलीकाराहारलक्षणप्राप्तत्वात् ।
कथम् ? इत्याह—सोऽपि हि जिघत्सां पिपासां च प्रतिहन्तुं समर्थ इति ।
प्रदीप्तायष्पिण्डलक्षण आहारो जिघत्साप्रतिघाते समर्थः, कथितताम्रलक्षणः
पिपासाप्रतिघाते इति योज्यम् ।
कवलीकाराहारप्रसङ्गेनेदमुच्यते—उक्तं भगवता यश्च बाह्यकानामिति
विस्तरः। जम्बूद्वीपः = जम्बूषण्डः। तथा ह्युक्तं भगवता—“याः काश्चित् जम्बू-
षण्डात् स्रवन्त्यः सर्वाः समुद्रनिम्नाः समुद्रप्राग्भाराः” इति । तस्मिन्नवासिनो
जम्बूषण्डगताः कुक्षिमन्तो भोजनशक्त्युपेता अकललावस्था इत्यभिप्रायः।
तदेतदयुक्तमिति वचनादिति । यदि जम्बूद्वीपवासिनः कुक्षिमन्तो जम्बू-
षण्डगता इष्येरन्, यश्च जम्बूषण्डगतान् पृथग्जनानिति वक्तव्यं स्यात् । उक्तं
च—‘यश्चैकं जम्बूषण्डगतम्’ इति । तस्मादयमर्थो न घटते । कश्चात्र विशेष
इति । किमत्राश्चर्यं यद्बहून् भोजयित्वा बहु पुण्यं स्यात्, न त्वल्पीयसः शत-
मात्रान् वीतरागानित्यर्थः ।
सन्निकृष्टो बोधिसत्त्व इति । आसन्नाभिसम्बोधिः । “बोधिसत्त्वः कुतो
यावद्यतो लक्षणकर्मकृत्” ( अभि० को० ४.११० ) इत्यभिप्रायः ।
१. का० पुस्तके नास्ति । २. हन्तुं—का० ।

३. न त्वियमन्वर्था संज्ञा, नापि १ परिभाषिता सूत्रे, शास्त्रे वा। जम्बू-
षण्डगतो निर्वेधभागीयलाभीति परिकल्प एवायं केवलः । बोधिसत्त्व एव त्वेष २
जम्बूषण्डगतो २ युज्यते । स हि पृथग्जनः कामवैराग्यसम्बन्धेन तदानीं तेभ्यो
विशिष्यमाण उक्त इति । अनन्तेभ्योऽपि हि स तेभ्यो विशिष्यमाणः । शत-
ग्रहणं तु पूर्वाधिकारात् । इत्थं चैतदेवं यदेनमपास्य ३ बाह्यकेभ्य एव स्रोत-
आपत्तिफलप्रतिपन्नकं विशेषयाम्बभूव । अन्यथा हि जम्बूषण्डगतादेव व्यशेष-
यिष्यत् ॥ ४०-४१ ॥
उक्तो यथा सत्त्वानां प्रतीत्यसमुत्पादः ॥
यथावस्थितिश्च्युतिरप्युक्ता यथायुःक्षयादिभिः ॥
न त्वियमन्वर्था संज्ञेति । नार्थानुगता, नार्थवाचकं पदमित्यर्थः । नापि परि-
भाषिता । अर्थमनपेक्ष्य । बोधिसत्त्व एव त्वेष जम्बूषण्डगत इति । कृषिग्रामकं
व्यवलोकनाय निर्गतः सर्वार्थसिद्धो बोधिसत्त्वो जम्बूवृक्षमूले निषण्णः प्रथमं
ध्यानमुत्पादितवान् । अत आह—स हि पृथग्जनः कामवैराग्यसम्बन्धेनेति । स
चापि हि बोधिसत्त्वः पृथग्जनः कामवीतरागश्च, बाह्यकाश्च तथैव कामवीत-
रागाः पृथग्जनाश्च; अनेन सम्बन्धेन तेभ्यो बाह्यकेभ्यो बहुतेरेण दानफलेन
विशिष्यमाण इत्येवमुक्तः । स तेभ्यो बाह्यकेभ्योऽनन्तेभ्यो विशिष्यमाणो
“बोधिसत्त्वाय चामेया अनार्येभ्योऽपि दक्षिणा” इति वचनात् । शतग्रहणं तु
पूर्वाधिकारादिति । तत्रैव सूत्रे शताधिकारोऽधिकृतः । “यश्च तिर्यग्योनिगतानां
शताय दानं दद्यात्, यश्चैकस्मै दुःशीलाय मनुष्यभूताय दानं दद्यात्, ततः
शतगुणो विपाकः प्रतिकांक्षितव्यः । यावद् यश्च बाह्यकानाम्” इति विस्तरः ।
इत्थं चैतदेवमिति । इत्थं चैतदेव बोधिसत्त्व एव त्वेष जम्बूषण्डे निषण्णो युज्यत
इति । यदेनं बोधिसत्त्वमपास्य । बाह्यकेभ्य एव स्रोतआपत्तिफलप्रतिपन्नकं विशे-
षयाम्बभूवेति । बाह्यकेभ्यो वीतरागेभ्यः स्रोतआपत्तिफलप्रतिपन्नकाय दानम-
प्रमेयतरम्, स्रोतआपन्नाय ततोऽप्रमेयतरम्, सकृदागामिफलप्रतिपन्नकायेति
विस्तरः । यदि निर्वेधभागी जम्बूषण्डगतोऽभविष्यद् जम्बूषण्डगतादेव व्यशेष-
यिष्यत् । कथम् ? यश्च जम्बूषण्डगतानां शतं भोजयेद् यश्चैकं स्रोतआपत्ति-
फलसाक्षात्क्रियायै प्रतिपन्नकम्, अतो दानादिदं महाफलतरमिति । न त्वेवम् ।
स्रोतआपत्तिफलप्रतिपन्नकादिभ्यो विशिष्टतरत्वादतो बोधिसत्त्व एव त्वेष जम्बू-
१. नापि क्वचित्—का० । २-२. त्वेषु जम्बुद्वीपषण्डेषु निषिण्णो—का० ।
३. यदेनं पर्युदस्य—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५०१
इदमीदानीं वक्तव्यम्—कतमस्मिन् विज्ञाने वर्त्तमाने च्युत्युपपत्ती भवतः ?
इत्याह—
छेद-सन्धान-वैराग्य-हानि-च्युत्युपपत्तयः
मनोविज्ञान एवेष्टाः,
कुशलमूलसमुच्छेदः, कुशलमूलप्रतिसन्धानम्, धातुभूमिवैराग्यम्, परि-
हाणिः, च्युतिः, उपपत्तिश्च—एते षड् धर्मा मनोविज्ञान एवेष्यन्ते, नान्यत्र ।
उपपत्तिवचनादन्तराभवप्रतिसन्धिरप्युक्तरूपो वेदितव्यः ।
वेदनायां तु—
उपेक्षायां च्युतोद्भवौ ॥ ४२ ॥
च्युतिरेव च्युतम् । उपपत्तिः = उद्भवः । एतावदुःखासुखायां वेदनायां
भवतः, तस्या अपटुत्वात्। इतरे हि वेदने पट्व्यौ । न च षड्विज्ञाने च्युत्युपपत्ती
युज्येते ॥ ४२ ॥
तत्रापि च मनोविज्ञानेऽपि—
नैकाग्राचित्तयोरेतौ,
‘च्युतोद्भवौ’ इति वर्तते । न हि समाहितचित्तस्यास्ति च्युतिः, उपपत्तिर्वा;
षण्डगतो युज्यते । आयुःक्षयादिभिरिति । अस्यायुःक्षयान्मरणं न पुण्यक्षयाद्,
अस्ति पुण्यक्षयान्नायुःक्षयादित्यादि ॥ ४०-४१ ॥
छेदसन्धानवैराग्य इति विस्तरः । कुशलमूलसमुच्छेदो मिथ्यादृष्ट्या । सा च
मानस्येव; सन्तीरकत्वात् । कुशलमूलप्रतिसन्धानं सम्यग्दृष्ट्या विचिकित्सया वा,
ते च मानस्यौ । धातुभूमिवैराग्यम् । धातुभूमितो वा वैराग्यं मनोविज्ञान एव,
समाहित एव चित्ते लभ्यत्वात् । परिहाणिरयोनिशोमनसिकारप्रवर्तिता ।
मनोविज्ञानेन चायोनिशोमनसिकारो विकल्प इति । च्युतिः संक्षिप्तपञ्चेन्द्रिय-
गोचरस्य प्रवाहच्छेदानुकूले विज्ञाने भवति । उपपत्तिरपि विपर्यस्तमतेर्भवतीति
मनोविज्ञान एव युज्यते । अन्तराभवप्रतिसन्धिरप्युक्तरूप इति । प्रतिसन्धिसाम्या-
दनुक्तोऽप्युक्तकल्प इति नोच्यत इत्यभिप्रायः ।
च्युतिरेव च्युतम् । एकार्थतां दर्शयति; भावे क्तोत्पन्नत्वात् । इतरे हि
वेदने पट्व्याविति । सुखदुःखे ॥ ४२ ॥

विसभागभूमिकत्वाद्, आभिसंस्कारिकत्वाद्, अनुग्राहकत्वाच्च ।
नाप्यचित्तकस्य१ सा, न ह्यचित्तक उपक्रन्तुं२ शक्येत । यदा चास्याश्रयो
विपरिणन्तुमारभेत, तदानीमवश्यमस्य३ तदाश्रयप्रतिबद्धं चित्तं सम्मुखीभूय पश्चात्
प्रच्यवेत, नान्यथा ।
उपपत्तौ च चित्तच्छेदहेत्वभावाद्, विना च क्लेशेनानुपपत्तेरयुक्तम-
चित्तकत्वम् ।
विसभागभूमिकत्वादिति । समाहितं चित्तं समाहितभूमिकत्वाद् विसभागं
कामधातोः । अतः च्युतिचित्तमुपपत्तिचित्तं वा न युज्यते । यदा तर्हि रूपधाता-
वेव म्रियते उपपद्यते वा, तदा समाहितभूमिकं चित्तं तद् भविष्यति ? इत्यत
आह—आभिसंस्कारिकत्वादिति । अभिसंस्कारो यत्नः, अभिसंस्कारेण निर्वृत्त-
माभिसंस्कारिकम्, तद्भावः, तस्मात् । न तदाभिसंस्कारिकं च्युतिचित्तमुपपत्ति-
चित्तं वा युज्यते; मरणावस्थाया अपटुत्वात् । अनुग्राहकत्वाच्च । यस्माच्च समा-
हितं चित्तमनुग्राहकं न छेदस्यानुकूलम्, अतोऽपि समाहितचित्तस्य च्युतिर्नास्ति ।
नाप्यचित्तकस्येति विस्तरः । नाप्यचित्तकस्य । किम् ? च्युतिरूपपत्तिर्वेति
प्रकृतम् । अचित्तको निरोधसमापत्तिसमापन्नोऽसंज्ञिसमापत्तिसमापन्नस्तद्विपाके
वावस्थितः । सोऽचित्तक उपक्रन्तुं मारयितुं न शक्यते शस्त्रादिभिः । अतो
नाचित्तकस्यास्ति च्युतिः । यदा चास्याश्रयो विपरिणन्तुमारभेतेति । शस्त्रेनाग्निना
वोपक्रमान्निरोधसमापत्तिमसंज्ञिसमापत्तिं वा समापन्नस्यासंज्ञिसमापत्तेर्विपाके
स्थितस्य विपाकावेधसमाप्तेरवश्यमस्य तदानीमाश्रयप्रतिबद्धं चित्तमाश्रये बीज-
भावेनास्ति । तत् सम्मुखीभूय पश्चात् प्रच्यवेत । कः प्रच्यवेत ? पुद्गलः । यदि
पुद्गलोऽधिक्रियेत, असमानकर्तृकत्वात् क्त्वाविधिर्न प्राप्नोति ? चित्तं तर्हि
प्रच्यवेत ।
अथवैवमभिसम्बन्धः—यदा चाश्रयो विपरिणन्तुमन्यथात्वमापत्तुमारभेत,
अवश्यमस्य पुद्गलस्य तदाश्रयप्रतिबद्धं बीजभावेनावस्थितं चित्तं सम्मुखीभूय
समुदाचर्य परिणन्तुमारभेत । पश्चात् प्रच्यवेत पुद्गल इति ।
अथ वा—सम्मुखीभूयेति सम्मुखीभाव्येत्यर्थे णिलोपात् । "अस्ति पर्णरुहो
वातः, अस्ति पर्णमुखोऽपरः" इति यथा ।
उपपत्तौ त्वयुक्तम्, अचित्तकत्वात् । कस्मात् ? चित्तच्छेदहेत्वभावात् । अवश्यं
किलैष्टतया प्रतिसन्धिचित्तस्य निरोधसमापत्त्याद्यसम्भवात् । विना च क्लेशेनानुप-
१. नाप्यचित्तस्य—का० । २. उपक्रमितुं—का० ।
३. तदावश्य०—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५०३
मरणभवस्त्रिप्रकार इत्युक्तम् । अर्हंस्तु—
निर्वृत्यव्याकृतद्वये ।
ऐर्यापथि के, विपाकचित्ते वा । अस्ति चेत्, कामधातौ विपाक उपेक्षा ।
नास्ति चेत्, ऐर्यापथिक एव ।
किमर्थमव्याकृत एव नान्यस्मिन् ? तद्धि चित्तच्छेदानुकूलम् ; दुर्बलत्वात् ।
अथ म्रियमाणस्य कस्मिन् शरीरप्रदेशे विज्ञानं निरुध्यते ? सकृन्मरणे
समनस्कं कायेन्द्रियं सहसाऽन्तर्धीयते । यदि तु क्रमेण च्यवते, ततः—
क्रमच्युतौ पादनाभिहृत्प्रदेशे मनश्च्युतिः ॥ ४३ ॥
अधोनृसुरगतानां, ·
अधो गच्छन्तीत्यधोगाः, अपायगामिनः । नॄन् गच्छन्तीति नृगाः, मनुष्य-
गामिनः । सुरान् गच्छन्तीति सुरगाः, देवगामिनः । तेषां यथासंख्यं पादयोर्नाभ्यां
पत्तेः ।

५०४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
हृदये च विज्ञानं संनिरुध्यते । न पुनर्जायन्त इत्यजाः, अर्हन्तः । तेषामपि हृदये
विज्ञानं निरुध्यते । मूर्तीत्यपरे । कायेन्द्रियस्य तेषु निरोधात् । कायेन्द्रियं हि
म्रियमाणस्य तप्त इवोपले जलं निष्प्यूतं सङ्कोचमापद्यमानं पादादिष्वन्तर्धीयत इति ।
एवं च पुनः क्रमेण मरणं प्राणिनां प्रायेण मर्मच्छेदवेदनाभ्यां हतानां
जायते—
मर्मच्छेदस्त्वब्वादिभिः ।
शरीरप्रदेशाः केचिदुपहन्यमाना मरणमानयन्ति । ते ह्येतेदुच्यन्ते मर्मा-
णीति । तानि चाप्तेजोवायुधातूनामन्यतमेनातिप्रायं गतेन निशितशस्त्रसम्पातस्य-
र्धिनाडीतीव्राभिर्वेदनाभिः छिद्यन्त इव । न तु¹ पुनस्तानि काष्ठवच्छिद्यन्ते²,
छिन्नवद्वा पुनर्न चेष्टन्त इति च्छिन्नान्युच्यन्ते ।
कस्मान्न पृथिवीधातुना ? चतुर्थदोषाभावात् । वातपित्तश्लेष्माणो हि
त्रयो दोषाः । ते चाप्तेजोवायुधातुप्रधाना यथायोगमिति ।
भाजनलोकसंवर्तनीसाधर्म्येणेत्यपरे ।
मनुष्यगामिनाम्, हृदये देवगामिनाम् । अरूपित्वाददेशस्थं विज्ञानं कथं तेषु
निरुध्यत इति ? अत आह— कायेन्द्रियस्य तेषु निरोधादिति । तेषु पादादिषु ।
कायेन्द्रियप्रतिबद्धवृत्ति हि कामधातौ रूपधातौ च विज्ञानमिति । तेषामपि हृदये
विज्ञानं निरुध्यत इति । यथासंख्यनिर्देशादेवायमर्थो लभ्यते । कथम् ? हृदयं
च हृदयं च हृदये, पादश्च नाभिश्च हृदये चेति पादनाभिहृदयानीति
चत्वारोऽर्थाः ॥ ४३ ॥
अधोगश्च, नृगश्च, सुरगश्च, अजगश्च—इत्येतेऽपि चत्वारोऽर्थाः । तेन यथा-
संख्यसिद्धिः ।
प्रायेणेति ग्रहणं देवादीनां सुखमृत्युत्वात् । न तु पुनस्तानि काष्ठवच्छिद्यन्ते ।
किं तर्हीति ? तीव्राभिर्वेदनाभिश्चिद्यन्त इवेति । छिन्नवद्वा न पुनश्चेष्टन्त इति
छिन्नानीत्युच्यन्त इति । च्छिन्नाङ्गप्रत्यङ्गवत्, न पुनश्चेष्टन्त इति छिन्नानीत्यु-
च्यन्ते । सैषा काल्पनिकी; छेदवृत्तिमर्मणा द्विधाभावाकरणात् ।
अप्तेजोवायूनामन्यतमेनेत्युक्ते पृच्छति—कस्मान्न पृथिवीधातुनेति । अप्तेजो-
वायुधातुप्रधाना यथायोगमिति । यथासम्भवम् । अब्धातुप्रधानः श्लेष्मा, तेजो-
धातुप्रधानं पित्तम्, वायुधातुप्रधानो वायुशेष इति । भाजनलोकसंवर्तनीसाधर्म्येणे-
१. च—का० । २. काष्ठादिव०—का० ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५०५
देवेषु नास्ति मर्मच्छेदः । किं तु च्यवनधर्मणो देवपुत्रस्य पञ्चोपनिमि-
त्तानि प्रादुर्भवन्ति—वस्त्राणामाभरणानां च मनोज्ञः शब्दो निश्चरति, शरीरप्रभा
मन्दीभवति, स्नातस्योदबिन्दवः काये सन्तिष्ठन्ते, चपलात्मनोऽप्येकत्र विषये
बुद्धिरवतिष्ठते, उन्मेषनिमेषौ चाक्ष्णोः सम्भवतः । एतानि तु व्यभिचारीणि ।
पञ्च पुनर्निमित्तानि मरणं नातिवर्तन्ते—वासांसि क्लिश्यन्ति, माला म्लायन्ति,
कक्षाभ्यां स्वेदो मुच्यते, दौर्गन्ध्यं कायेऽवक्रामति, स्वे चासने देवपुत्रो
नाभिरमते ।
सोऽयं सत्त्वलोक एवमुत्पद्यमानस्तिष्ठन् च्यवमानश्च त्रिषु राशिषु स्थापितो
भगवता । त्रयो राशयः—सम्यक्त्वनियतो राशिः, मिथ्यात्वनियतो राशिः,
अनियतो राशिरिति । तत्र पुनः—
सम्यङ्मिथ्यात्वनियता आर्यान्तर्यकारिणः ॥ ४४ ॥
"सम्यक्त्वं कतमत् ? यत्तत् पर्यादाय रागप्रहाणम्, पर्यादाय द्वेषप्रहाणम्,
पर्यादाय मोहप्रहाणम्, पर्यादाय सर्वक्लेशप्रहाणम्—इदमुच्यते सम्यक्त्वम्"
( ) इति सूत्रम् ।
आर्याः कतमे ? येषामनास्रवो मार्ग उत्पन्नः । आराद् याताः पापकेभ्यो
धर्मेभ्य इत्यार्याः, आत्यन्तिकविसंयोगप्राप्तिलाभात् । एते हि क्लेशक्षये निय-
तत्वात् सम्यक्त्वनियताः मोक्षभागीयलाभिनोऽप्यवश्यं परिनिर्वाणधर्माण इति ।
कस्मान्न सम्यक्त्वे नियताः ? ते हि मिथ्यात्वेऽपि नियता भवेयुः । न च ते
कालनियमेन सम्यक्त्वे नियताः, यथा सप्तकृत्वः परमादयः ।
त्यपरे इति । तिस्रो भाजनसंवर्त्तन्यः—अप्संवर्त्तनी, तेजःसंवर्त्तनी, वायु-
संवर्त्तनी च । तासां च साधर्म्येण अप्तेजोवायुधातूनामन्यतमेनेति विस्तरे-
णोक्तमिति ।
कथमाराद्याताः ? आत्यन्तिकविसंयोगप्राप्तिलाभात् । पृथग्जनानां त्वस्ति
विसंयोगप्राप्तिलाभः, न त्वात्यन्तिक इति ते नाराद् याता एवेति । ते हि
मिथ्यात्वेऽपि नियता भवेयुरिति : यद्यानन्तर्याणि कुर्युुरित्यर्थः । न च त इति
विस्तरः । न च ते मोक्षभागीयलाभिनः कालनियमेन सम्यक्त्वे नियताः । यथा
सप्तकृत्वः परमादयः । आदिशब्देन कूलंकुलैकवीचिकादयो गृह्यन्ते । काल-
नियमश्चैषां पुद्गलनिर्देशे वक्ष्यते ।

५०६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
मिथ्यात्वं कतमत् ? नरकाः, प्रेताः, तिर्यञ्चः—इदमुच्यते मिथ्यात्वम् ।
तत्रानन्तर्यकारिणो नरके नियतत्वान्मिथ्यात्वनियताः । नियतेभ्योऽन्येऽनियता
इति सिद्धम् । प्रत्ययापेक्षं हि तेषामुभयभाक्त्वम्, अनुभयभाक्त्वं च ॥ ४४ ॥
उक्तः सत्त्वलोकः ॥
भाजनलोक इदानीं वक्तव्यः—
तत्र भाजनलोकस्य संनिवेशमुशन्त्यधः ।
लक्षषोडशकोद्वेधमसंख्यं वायुमण्डलम् ॥ ४५ ॥
त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातोरेवं संनिवेशमिच्छन्ति । यदुताकाशप्रतिष्ठ-
मधस्ताद् वायुमण्डलमभिनिर्वृत्तं सर्वसत्त्वानाम् । कर्माधिपत्येन तस्य योजन-
लक्षाणां षोडशकमुद्वेधः, परिणाहेनासंख्यम्, तथा च दृढं यन्महानग्नोऽपि
वज्रेण भेत्तुमशक्तः ॥ ४५ ॥
तस्योपरिष्टात्—
अपामेकादशोद्वेधं सहस्राणि च विंशतिः ।
‘मण्डलम्’ इति वर्तते । तस्मिन् वायुमण्डले सत्त्वानां कर्मभिर्मेघाः सम्भूयाक्ष-
मात्राभिर्धाराभिरभिवर्षन्ति । तद् भवति अपां मण्डलम् । तस्य योजनानामेका-
दशलक्षान्यूर्ध्वं, अधो विंशतिश्च सहस्राणि ।
कथं ता आपो न तिर्यग्विस्स्रवन्ति ?
सत्त्वानां कर्माधिपत्येन । यथा हि भुक्तं पीतमन्नं पानं च नापक्वं पक्वा-
शयमपततीत्येके ।
नियतेभ्यो द्वयेभ्य । एभ्योऽन्येऽनियताः । प्रत्ययापेक्षं हीति विस्तरः । यदि
सम्यक्त्वे प्रत्ययं लभन्ते, सम्यक्त्वे नियताः । अथ मिथ्यात्वे, मिथ्यात्वे
नियताः । अथोभयस्मिन्न प्रत्ययं लभन्ते अनुभयभाक्त्वेऽपि ॥ ४४ ॥
उक्तः सत्त्वलोकः । विद्यादिक्रमनिर्देशेन ॥
“उशन्ति” इच्छन्तीत्यर्थः । “लक्षषोडशकोद्वेधमसंख्यं वायुमण्डलम्”
लक्षषोडशकं वेधनभावेन । परिणाहेनासंख्यमिति । समन्[तादसंख्य]मित्यर्थः ॥ ४५ ॥
कर्माधिपत्येन कर्मसामर्थ्येन । तत्र निदर्शनम्—यथा भुक्तं पीतं चान्नं पानं
च यथासंख्येन नापक्वं पक्वाशयं पतति । पक्वमेव स पक्वस्थानं गच्छतीत्यर्थः ।

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५०७
कुसूलन्यायेन वायुना सन्धार्यन्त इति निकायान्तरीयाः ।
ताश्च पुनरापः सत्त्वानां कर्मप्रभावसम्भूतैर्वायुभिरावर्त्त्यमाना उपरिष्टात्
काञ्चनीभवन्ति पक्वक्षीरशरीभावयोगेन । तद् भवत्यपां मण्डलम् ।
अष्टलक्षोच्छ्रयं पश्चाच्छेषं भवति काञ्चनम् ॥ ४६ ॥
किं च शेषम् ? त्रयो लक्षाः सहस्राणि च विंशतिः । सा काञ्चनमयी
मही भवत्यपामुपरिष्टात् ॥ ४६ ॥
उक्तो जलकाञ्चनमण्डलोच्छ्रायः ॥
तिर्यक् त्रीणि सहस्राणि सार्धं शतचतुष्टयम् ।
लक्षद्वादशकं चैव जलकाञ्चनमण्डलम् ॥ ४७ ॥
समानं ह्येतदुभयं विस्तारतः ॥ ४७ ॥
समन्ततस्तु त्रिगुणम्,
समन्ततः परिक्षेपेण तु परिगण्यमानं त्रिगुणं जायते—षट्त्रिंशल्लक्षा
दशसहस्राणि सार्धानि च त्रीणि शतानि योजनानाम् ।
यच्च तत् काञ्चनमयं महीमण्डलमपामुपरिष्टात् सन्निविष्टम्,
तत्र मेरुर्युगन्धरः ।
ईशाधारः खदिरकः सुदर्शनगिरंस्तथा ॥ ४८ ॥
अश्वकर्णो विनितको निमिन्धरगिरिः
इतीमे काञ्चनमण्डलप्रतिष्ठा अष्टौ महापर्वताः । मध्ये सुमेरुः । शेषाः
कुसूलन्यायेन कोष्ठन्यायेन । समन्तात् प्राकारवदवस्थितमित्यर्थः । पक्वक्षीरशरी-
भावयोगेन । पक्वक्षीरशरीभावन्यायेन । यथा पक्वस्य क्षीरस्य शरी। स्त्रीलिङ्ग-
निर्देशः, शर इत्यर्थः । अथवा शरस्य भावः शरीभावः स्त्रीप्रयोगः । यथाऽसौ
द्रवो घनीभावेन भवति, एवं जलस्योपरिष्टात् काञ्चनमयी भूमिरिति ।
शेषम्, त्रयो लक्षाः सहस्राणि च विंशतिरिति । विंशतिसहस्रोत्तराणामेका-
दशानां लक्षाणामष्टावपनीयैतावच्छेषं भवति ॥ ४५-४६ ॥
“तिर्यक् त्रीणि सहस्राणि” इति विस्तरः । चतुर्द्वीपकस्य एतदाख्यानमुच्यते,
न त्रिसाहस्रमहासाहस्रस्य । समानं ह्येतदुभयम् । एतदिति “जलकाञ्चनमण्डलम्”
“समन्ततस्तु त्रिगुणम्” इति । समन्तपरिक्षेपेण त्रिगुणमेतदुभयम् । सर्वस्य परि-
अभि० को० २:९

->तस्येहhasे. So the typesetter clearly has ैand knows how to use it. Why wouldशैलकम्NOT haveैonश? Wait, what if the text in Dwarikadas's edition actually printed शल्रकम्orशैलकम्? Wait, let's look at शल्रकम्: could it be शैलकम्? Wait, look at the diagonal line on ल. In some fonts, is ल्रused forल? No! Wait, look at line 10 again: चक्रवाडः शल्रकम्२ ॥ ४९ ॥ Wait, look at the footnote 2: २. शल्कः--का० । Wait, look at footnote 2:शthenलthenकः? Wait, between शandकः, there is लwith that same stroke! Wait, no, is itशल्रकः? Wait, why would it say शल्रकः--का०if the text isशल्रकम्? AH! The text has म्(neuter) and the footnote hasः(masculine)! Text:...कम्२ Footnote:२. ...कः

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५०९
विशेषोत्पत्तावसमाधानेन¹ प्रत्ययीभवन्ति । न तु खलु यथा सांख्यानां परि-
णामः ।
कथं च सांख्यानां परिणामः ? न ह्यवस्थितस्य द्रव्यस्य धर्मान्तरनिवृत्तौ
धर्मान्तरप्रादुर्भाव इति । कश्चात्र दोषः ? स एव² धर्मी न संविद्यते यस्या-
वस्थितस्य धर्माणां परिणामः कल्प्येत । कश्चैवमाह—धर्मेभ्योऽन्यो धर्मीति,
तस्यैव तु द्रव्यस्यान्यथीभावमात्रं परिणामः ? एवमप्ययुक्तम् । किमत्रायुक्तम् ?
'तदेव चेदं न चेदं तथा' इति अपूर्वैषा वाचोयुक्तिः³ ।
एवं च पुनः सम्भूताः सुवर्णादयः कर्मप्रभावात् प्रेरितैर्वायुभिः समाहृत्य
राशीक्रियन्ते ।
त एते पर्वताश्च भवन्ति, द्वीपाश्च ।
ते पुनः सुमेर्वादयश्चक्रवाडपर्यन्ताः पर्वताः—
जलेऽशीतिसहस्रके ।
मग्नाः,
काञ्चनमय्याः पृथिव्या उपर्यशीतियोजनसहस्राण्युदकम्, तत्र ते मग्नाः ।
ऊर्ध्वं जलात् मेरुर्भयोऽशीतिसहस्रकः ॥ ५० ॥
इति हि मेरोः षष्टियोजनशतसहस्रसमुच्छ्रायः⁴ ॥ ५० ॥
न ह्यवस्थितस्य द्रव्यस्येति । रूपरसाद्यात्मकस्य । धर्मान्तरनिवृत्ताविति । क्षीर-
निवृत्तौ । धर्मान्तरप्रादुर्भाव इति । दधिजन्म । स एव धर्मी नेति । रूपाद्यात्मक-
क्षीरादिधर्मेभ्योऽन्यो धर्म उत्पाद्यव्ययेऽप्यनुत्पन्नोऽविनष्टः । परिणाम इति । क्षीर-
निवृत्तौ दधिभावः । तदेवं चेदमिति । क्षीरमेव दधि, न चेदं तथेति; न चेदं
दधि क्षीरम्, तदेवेदमिति यत् परिणामेनेत्युक्तम् । न चेदं तथेति । 'तस्यैव
द्रव्यस्यान्यथीभावमात्रं परिणामः' इति वचनात् । अपूर्वैषा वाचोयुक्तिरिति ।
स्ववचनविरुद्धेत्यभिप्रायः । पूर्वोत्तरयोर्हि क्षणयोरन्यथात्वमिष्यते । ययोश्चा-
न्यथात्वं तयोरन्यत्वं दृष्टम्, तद्यथा देवदत्तयज्ञदत्तयोः । तस्मात् कार्यकारण-
योरन्यत्वेन भवितव्यम् ।
सुवर्णादय इति । सुवर्णरूप्यमणिमृदादयः । षष्टियोजनशतसहस्रसमुच्छ्राय
इति । षष्ट्यधिको योजनलक्ष उच्छ्राय इत्यर्थः ॥ ५० ॥
१. ॰समवधानेन—का० । २. एव हि—का० ।
३. वायो युक्तिः—का० । ४. ॰सहस्रं समुच्छ्रयः—का० ।

अर्धार्धहानिरष्टासु
जलादूर्ध्वं यावान्सुमेरुस्ततोऽर्धेन युगन्धरश्चत्वारिंशद्योजनसहस्राणि । ततो-
ऽर्धेन ईशाधरः । इत्येवमन्येष्वप्यर्धार्धहानिर्वेदितव्या, यावन्निमिन्धरादर्धेनार्धत्रयो-
दशोत्तराणि त्रीणि योजनशतानि चक्रवाडः ।
समोच्छ्रायघनाश्च ते ।
यावानेव चैषां जलादूर्ध्वं समुच्छ्रायः, तावानेव घनो विस्तार इत्यर्थः ।
शीताः$^१$ सप्तान्तराण्येषाम्,
एषां च निमिन्धरान्तानां पर्वतानां सप्तान्तराणि सप्त शीता उच्यन्ते
पूर्णा अष्टाङ्गोपेतस्य पानीयस्य । तद्धि पानीयं शीतलं च स्वादु च लघु च मृदु
चाच्छं च निष्पतिकं च, पिबतश्च कण्ठं न क्षिणोति, पीतं च कुक्षिं न व्याबाधते ।
तासां च पुनः—
आद्याशीतिसहस्रिका ॥ ५१ ॥
सुमेरुयुगन्धरान्तरं प्रथमा शीता अशीतियोजनसहस्राणि वैपुल्येन ॥५१॥
आभ्यन्तरः समुद्रोऽसौ,
द्वौ हि समुद्रौ—आभ्यन्तरो बाह्यश्च । तदाऽसौ शीताऽऽभ्यन्तरः समुद्रः—
त्रिगुणः स तु पार्श्वतः ।
अशीतियोजनसहस्राण्यस्य वैपुल्यमुक्तम् । पार्श्वतस्तु$^२$ त्रिगुणो भवति
युगन्धरतीरेण गण्यमानः—चत्वारिंशत् सहस्राणि, लक्षद्वयं च ।
अर्धार्धेनापराः शीताः
युगन्धरस्येषाधारस्य चान्तरं द्वितीया शीता अर्धेन प्रथमायाश्चत्वारिंशद्
अष्टाङ्गोपेतस्येति ।
“शीतलाच्छलघुस्वादुमृदुनिःपूतिगन्धकम् ।
पीतं न बाधते कुक्षिं न कण्ठं क्षिणोति तज्जलम् ॥”
इति अष्टांगसंग्रहश्लोकः ॥ ५१ ॥
पार्श्वतस्तु त्रिगुणो भवति युगन्धरतीरेण गण्यमान इति । स “आभ्यन्तरः
समुद्रः” युगन्धरपार्श्वेनायामतः संख्यायमानः त्रिगुण इति कृत्वा चत्वारिंशद्योजन-
१. सीतः—स्फुटार्थायां मुद्रितः पाठः । २. पार्श्वतः—का० ।

ेषु ।
Wait, L10: "द्वीपाश्चतुर्षु सुमेरुपार्श्वेषु ।"
तत्र तु ।
जम्बूद्वीपो द्विसाहस्रस्त्रिपार्श्वः शकटाकृतिः ॥ ५३ ॥
द्विसाहस्राणि त्रीणि पार्श्वान्यस्य, शकटस्येवाकृतिः । तस्य च मध्ये काञ्चन-
सहस्राधिकलक्षद्वयमायामो भवति युगन्धरपार्श्वे। अशीतिरेका, तदुभयतश्चेत-
रयोर्दिशोस्तत्सीतानदीवैपुल्ययोगेनापरे द्वे अशीती इति तिस्रोऽशीतयः ।
चत्वारिंशदधिकं लक्षद्वयं भवति इति ॥ ५२ ॥
“लक्षत्रयं सहस्राणि विंशतिर्द्वे च” इति निमिन्धरगिरिचक्रवाडयोरन्तर
एकस्यां दिशि बाह्यस्य समुद्रस्य तत् परिमाणमुक्तम् । अत्र सहस्रमेकं द्वे शते
चान्ये अर्धाष्टाशीतिरेवेति वक्तव्यम्; न्यूनत्वात् । एवमपरस्यां दिशि वक्तव्यम् ।
एवं द्वयोः सहस्रयोः पञ्चसु शतेषु पञ्चसप्त

मय्यां पृथिव्यां वज्रासनमभिनिर्वृत्तम्, यस्मिनिषद्य सर्वे बोधिसत्त्वा वज्रोपमं
समाधिमुत्पादयन्ति । न हि तमन्य आश्रयः प्रदेशो वा सोढुं समर्थः ॥ ५३ ॥
सार्धत्रियोजनं त्वेकं,
चतुर्थमस्य पार्श्वं सार्धानि त्रीणि योजनानि । अत एव ह्यसौ शकटा-
कृतिः ।
प्राग्विदेहोऽर्धचन्द्रवत् ।
इतः पूर्वेण सुमेरुपार्श्वे पूर्वं विदेहो द्वीपः । सोऽर्धचन्द्र इवाभिनिर्वृत्तः ।
परिमाणतस्तु—
पार्श्वत्रयं तथाऽस्य,
यथा जम्बूद्वीपस्य द्वे द्वे योजनसहस्रे ।
एकं सार्धं त्रिशतयोजनस् ॥ ५४ ॥
चतुर्थं पार्श्वं सार्धानि त्रीणि योजनशतानि ॥ ५४ ॥
गोदानीयः सहस्राणि सप्त सार्धानि मण्डलः ।
इतः पश्चिमेन सुमेरुपार्श्वेऽपरगोदानीयो द्वीपः सार्धानि सप्त योजन-
सहस्राणि साकल्येन । मण्डलश्चासौ पूर्णचन्द्रवत् ।
सार्धे द्वे मध्यमस्य,
मध्यमस्यार्धतृतीये योजनसहस्रे ।
अष्टौ चतुरस्रः कुरुः समः ॥ ५५ ॥
इह उत्तरेण सुमेरुपार्श्वे उत्तरकुरुद्वीपः। सोऽष्टौ योजनसहस्राणि साकल्येन
चतुरस्रः, तुल्यापीठिकद्वत् । सर्वेषु च पार्श्वेषु समः । यथैकं पार्श्वं द्वियोजन-
सहस्रे, तथाऽन्यानि; स्तोकमपि नाधिकम् ।
किञ्चिदतिरिच्यमानाधरभागा दुर्लक्षविशेषत्वात् “समोच्छ्रायघनाश्च ते”
(अभि० को० ३.५१) इत्युक्ताः । अतस्तेस्तैः किञ्चिदतिरिच्यमानेरधोभागै-
स्तदाधेयं सुमेर्वादिकमाधारं जलकाञ्चनमण्डलात्मकं व्याप्नोतीत्यविरोध
एष इति ।
अन्य इति विस्तरः । न बोधिसत्त्वाश्रयादन्य आश्रयः, वज्रासनाद्धान्यः ।
प्रदेशस्तं वज्रोपमं समाधिं सोढुं समर्थ इति ॥ ५३–५४॥

[निर्देशः १ ] तृतीयं कोशस्थानम् ५१३
यश्च द्वीपो यदाकृतिस्तदाकृतीन्येव तत्र मनुष्याणां मुखानि ॥ ५५ ॥
तेषां खलु द्वीपानामन्तरालेऽन्तरद्वीपा अभिनिर्वृत्ताः। के पुनस्ते कति च?
इत्याह—
वेहा विदेहाः कुरवः कौरवाश्चामरावराः।
अष्टौ तदन्तरद्वीपा गाठा उत्तरमन्त्रिणः ॥ ५६ ॥
तत्र देहविदेहौ पूर्वविदेहपरिवारौ। कुरुकौरवौ उत्तरकुरोः। गाठोत्तर-
मन्त्रिणौ अपरगोदानीयस्य। चामरावरौ जम्बूद्वीपस्य। सर्वे मनुष्यैरावासिताः।
एको राक्षसैरित्यपरे ॥ ५६ ॥
इहोत्तरेण कीटाद्रिनवकाद्धिमवान्,
इहैव जम्बूद्वीपे उत्तरेणास्य जम्बूद्वीपस्य कृष्णपर्वतास्त्रयः, तानतिक्रम्यापरे
त्रयः, पुनश्च त्रयः—इति नवभ्यः कीटपर्वतेभ्यः परेण हिमवान् पर्वतः।
ततः।
पञ्चाशद् विस्तृतायामं सरोऽर्वाग् गन्धमादनात् ॥ ५७ ॥
तस्माद्धिमवतः परेणानवतप्तं नाम सरो गन्धमादनादर्वाक्, यतश्चतस्रो
नद्यः स्रवन्ति—गङ्गा, सिन्धुः, शीता, वक्षुश्च। तस्य पञ्चाशद् योजनानि
विस्तारः। पञ्चाशदायामः। पूर्णमष्टाङ्गस्याङ्गोपेतस्याम्भसः। दुर्गमं च मनुष्याणा-
मनृद्धिमताम्।
तस्यैव चान्तिके जम्बूरभिनिर्वृत्ता, मधुरस्वादूनि यस्याः फलानि।
तदधिकारेणायं¹ जम्बूद्वीप इति ख्यातः। तत्फलाधिकारेण वा जम्बूद्वीप
इति ॥ ५७ ॥
यश्च द्वीपो यदाकृतिरिति। प्रत्यक्षमेतद् भूमिवशात् सत्त्वानां वैचित्र्यम्,
हिमवद्विन्ध्यवासिनां किरातशवराणां गौर-श्यामते दृश्येते ॥ ५५ ॥
“देहा विदेहाः कुरवः” इति। स्थानिनां बहुत्वात् स्थानस्यापि बहुवचन-
निर्देशः। एको राक्षसैरिति। चामरावरयोरन्यतरः ॥ ५६ ॥
“कीटाद्रिनवकात्” इति। कीटाकृतीनां पर्वतानां नवकात्। तदधिकारेणायं
जम्बूद्वीप इति। जम्बुवृक्षाधिकारेण जम्बुवृक्षचिह्नो द्वीपो जम्बूद्वीपः। फलाधि-
१. तस्या अधिकारेणायं—का०।

५१४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कोश-
नरकाः कस्मिन्नवकाशे ? कियत्प्रमाणाश्च ?
अधः सहस्रैर्विंशत्या तन्मात्रोऽवीचिरस्य हि ।
अस्यैव जम्बूद्वीपस्याधो विंशत्या योजनसहस्रैरवीचिर्महानरको
विंशतिसहस्रप्रमाण एवोद्वेधविस्ताराभ्याम् । एवमस्याधरतलमित्रश्चत्वारिंशता योजन-
सहस्रैर्भवति ।
दुःखनिरन्तरत्वादवीचिः । अन्येषु सान्तरं दुःखम् । तद्यथा—सञ्जीवे
च्छिन्नावभिन्नसम्पिष्टशरीराणां शीतला वायवो वान्ति, पुनरपि तान् सत्त्वान्
सञ्जीवयन्ति । अत एव सञ्जीवः ।
नास्मिन् सुखवीचिरस्तीत्यवीचिरित्यपरे । अन्येष्वपि सुखा वेदना विपाको
नास्ति । नैःष्यन्दिनी न वार्यते ।
तदूर्ध्वं सप्त नरकाः,
तस्मादवीचेरूर्ध्वं सप्त नरकाः उपर्युपरि संनिविष्टाः—प्रतापनः, तापनः,
महारौरवः, रौरवः, सङ्घातः, कालसूत्रः, सञ्जीवश्च । अवीचिपार्श्वेष्वित्यपरे ।
ते पुनः—
सर्वेऽष्टौ षोडशोत्सदाः ॥ ५८ ॥
उक्तं हि भगवता—
“इत्येते नरका अष्टावाख्याता दुरतिक्रमाः ।
रौद्रकर्मभिराकीर्णाः प्रत्येकं षोडशोत्सदाः ॥
चतुस्कन्धाश्चतुर्द्वारा विभक्ता भागशोऽसिताः ।
अयःप्राकारपर्यन्ता अयसा प्रतिकुब्जिताः१ ॥
तप्ता चैवायसी भूमिर्ज्वलिता तेजसा युता ।
अनेकयोजनशता स्फुट। तिष्ठति अर्चिषा” ॥ ( ) इति ॥५८॥
कारेण वेति । जम्ब्वाः “लृप् च” ( पा० सू० ४.३.१६६ ) इति फलमपि जम्बू ।
तत्फलचिह्नो जम्बूद्वीप इत्यर्थः ॥ ५७ ॥
चतुस्कन्धा इति । चतुःप्रकारा इत्यर्थः । चतुःसन्निवेशा इत्यपरे । अयः-
प्राकारपर्यन्ता इति । अयःप्राकारपरिक्षिप्ता इत्यर्थः । अयसा प्रतिकुब्जिता
१. प्रतिवजिताः—का० ।