अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

अर्धार्धहानिरष्टासु
जलादूर्ध्वं यावान्सुमेरुस्ततोऽर्धेन युगन्धरश्चत्वारिंशद्योजनसहस्राणि । ततो-
ऽर्धेन ईशाधरः । इत्येवमन्येष्वप्यर्धार्धहानिर्वेदितव्या, यावन्निमिन्धरादर्धेनार्धत्रयो-
दशोत्तराणि त्रीणि योजनशतानि चक्रवाडः ।
समोच्छ्रायघनाश्च ते ।
यावानेव चैषां जलादूर्ध्वं समुच्छ्रायः, तावानेव घनो विस्तार इत्यर्थः ।
शीताः$^१$ सप्तान्तराण्येषाम्,
एषां च निमिन्धरान्तानां पर्वतानां सप्तान्तराणि सप्त शीता उच्यन्ते
पूर्णा अष्टाङ्गोपेतस्य पानीयस्य । तद्धि पानीयं शीतलं च स्वादु च लघु च मृदु
चाच्छं च निष्पतिकं च, पिबतश्च कण्ठं न क्षिणोति, पीतं च कुक्षिं न व्याबाधते ।
तासां च पुनः—
आद्याशीतिसहस्रिका ॥ ५१ ॥
सुमेरुयुगन्धरान्तरं प्रथमा शीता अशीतियोजनसहस्राणि वैपुल्येन ॥५१॥
आभ्यन्तरः समुद्रोऽसौ,
द्वौ हि समुद्रौ—आभ्यन्तरो बाह्यश्च । तदाऽसौ शीताऽऽभ्यन्तरः समुद्रः—
त्रिगुणः स तु पार्श्वतः ।
अशीतियोजनसहस्राण्यस्य वैपुल्यमुक्तम् । पार्श्वतस्तु$^२$ त्रिगुणो भवति
युगन्धरतीरेण गण्यमानः—चत्वारिंशत् सहस्राणि, लक्षद्वयं च ।
अर्धार्धेनापराः शीताः
युगन्धरस्येषाधारस्य चान्तरं द्वितीया शीता अर्धेन प्रथमायाश्चत्वारिंशद्
अष्टाङ्गोपेतस्येति ।
“शीतलाच्छलघुस्वादुमृदुनिःपूतिगन्धकम् ।
पीतं न बाधते कुक्षिं न कण्ठं क्षिणोति तज्जलम् ॥”
इति अष्टांगसंग्रहश्लोकः ॥ ५१ ॥
पार्श्वतस्तु त्रिगुणो भवति युगन्धरतीरेण गण्यमान इति । स “आभ्यन्तरः
समुद्रः” युगन्धरपार्श्वेनायामतः संख्यायमानः त्रिगुण इति कृत्वा चत्वारिंशद्योजन-
१. सीतः—स्फुटार्थायां मुद्रितः पाठः । २. पार्श्वतः—का० ।