अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

३. न त्वियमन्वर्था संज्ञा, नापि १ परिभाषिता सूत्रे, शास्त्रे वा। जम्बू-
षण्डगतो निर्वेधभागीयलाभीति परिकल्प एवायं केवलः । बोधिसत्त्व एव त्वेष २
जम्बूषण्डगतो २ युज्यते । स हि पृथग्जनः कामवैराग्यसम्बन्धेन तदानीं तेभ्यो
विशिष्यमाण उक्त इति । अनन्तेभ्योऽपि हि स तेभ्यो विशिष्यमाणः । शत-
ग्रहणं तु पूर्वाधिकारात् । इत्थं चैतदेवं यदेनमपास्य ३ बाह्यकेभ्य एव स्रोत-
आपत्तिफलप्रतिपन्नकं विशेषयाम्बभूव । अन्यथा हि जम्बूषण्डगतादेव व्यशेष-
यिष्यत् ॥ ४०-४१ ॥
उक्तो यथा सत्त्वानां प्रतीत्यसमुत्पादः ॥
यथावस्थितिश्च्युतिरप्युक्ता यथायुःक्षयादिभिः ॥
न त्वियमन्वर्था संज्ञेति । नार्थानुगता, नार्थवाचकं पदमित्यर्थः । नापि परि-
भाषिता । अर्थमनपेक्ष्य । बोधिसत्त्व एव त्वेष जम्बूषण्डगत इति । कृषिग्रामकं
व्यवलोकनाय निर्गतः सर्वार्थसिद्धो बोधिसत्त्वो जम्बूवृक्षमूले निषण्णः प्रथमं
ध्यानमुत्पादितवान् । अत आह—स हि पृथग्जनः कामवैराग्यसम्बन्धेनेति । स
चापि हि बोधिसत्त्वः पृथग्जनः कामवीतरागश्च, बाह्यकाश्च तथैव कामवीत-
रागाः पृथग्जनाश्च; अनेन सम्बन्धेन तेभ्यो बाह्यकेभ्यो बहुतेरेण दानफलेन
विशिष्यमाण इत्येवमुक्तः । स तेभ्यो बाह्यकेभ्योऽनन्तेभ्यो विशिष्यमाणो
“बोधिसत्त्वाय चामेया अनार्येभ्योऽपि दक्षिणा” इति वचनात् । शतग्रहणं तु
पूर्वाधिकारादिति । तत्रैव सूत्रे शताधिकारोऽधिकृतः । “यश्च तिर्यग्योनिगतानां
शताय दानं दद्यात्, यश्चैकस्मै दुःशीलाय मनुष्यभूताय दानं दद्यात्, ततः
शतगुणो विपाकः प्रतिकांक्षितव्यः । यावद् यश्च बाह्यकानाम्” इति विस्तरः ।
इत्थं चैतदेवमिति । इत्थं चैतदेव बोधिसत्त्व एव त्वेष जम्बूषण्डे निषण्णो युज्यत
इति । यदेनं बोधिसत्त्वमपास्य । बाह्यकेभ्य एव स्रोतआपत्तिफलप्रतिपन्नकं विशे-
षयाम्बभूवेति । बाह्यकेभ्यो वीतरागेभ्यः स्रोतआपत्तिफलप्रतिपन्नकाय दानम-
प्रमेयतरम्, स्रोतआपन्नाय ततोऽप्रमेयतरम्, सकृदागामिफलप्रतिपन्नकायेति
विस्तरः । यदि निर्वेधभागी जम्बूषण्डगतोऽभविष्यद् जम्बूषण्डगतादेव व्यशेष-
यिष्यत् । कथम् ? यश्च जम्बूषण्डगतानां शतं भोजयेद् यश्चैकं स्रोतआपत्ति-
फलसाक्षात्क्रियायै प्रतिपन्नकम्, अतो दानादिदं महाफलतरमिति । न त्वेवम् ।
स्रोतआपत्तिफलप्रतिपन्नकादिभ्यो विशिष्टतरत्वादतो बोधिसत्त्व एव त्वेष जम्बू-
१. नापि क्वचित्—का० । २-२. त्वेषु जम्बुद्वीपषण्डेषु निषिण्णो—का० ।
३. यदेनं पर्युदस्य—का० ।