अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

मय्यां पृथिव्यां वज्रासनमभिनिर्वृत्तम्, यस्मिनिषद्य सर्वे बोधिसत्त्वा वज्रोपमं
समाधिमुत्पादयन्ति । न हि तमन्य आश्रयः प्रदेशो वा सोढुं समर्थः ॥ ५३ ॥
सार्धत्रियोजनं त्वेकं,
चतुर्थमस्य पार्श्वं सार्धानि त्रीणि योजनानि । अत एव ह्यसौ शकटा-
कृतिः ।
प्राग्विदेहोऽर्धचन्द्रवत् ।
इतः पूर्वेण सुमेरुपार्श्वे पूर्वं विदेहो द्वीपः । सोऽर्धचन्द्र इवाभिनिर्वृत्तः ।
परिमाणतस्तु—
पार्श्वत्रयं तथाऽस्य,
यथा जम्बूद्वीपस्य द्वे द्वे योजनसहस्रे ।
एकं सार्धं त्रिशतयोजनस् ॥ ५४ ॥
चतुर्थं पार्श्वं सार्धानि त्रीणि योजनशतानि ॥ ५४ ॥
गोदानीयः सहस्राणि सप्त सार्धानि मण्डलः ।
इतः पश्चिमेन सुमेरुपार्श्वेऽपरगोदानीयो द्वीपः सार्धानि सप्त योजन-
सहस्राणि साकल्येन । मण्डलश्चासौ पूर्णचन्द्रवत् ।
सार्धे द्वे मध्यमस्य,
मध्यमस्यार्धतृतीये योजनसहस्रे ।
अष्टौ चतुरस्रः कुरुः समः ॥ ५५ ॥
इह उत्तरेण सुमेरुपार्श्वे उत्तरकुरुद्वीपः। सोऽष्टौ योजनसहस्राणि साकल्येन
चतुरस्रः, तुल्यापीठिकद्वत् । सर्वेषु च पार्श्वेषु समः । यथैकं पार्श्वं द्वियोजन-
सहस्रे, तथाऽन्यानि; स्तोकमपि नाधिकम् ।
किञ्चिदतिरिच्यमानाधरभागा दुर्लक्षविशेषत्वात् “समोच्छ्रायघनाश्च ते”
(अभि० को० ३.५१) इत्युक्ताः । अतस्तेस्तैः किञ्चिदतिरिच्यमानेरधोभागै-
स्तदाधेयं सुमेर्वादिकमाधारं जलकाञ्चनमण्डलात्मकं व्याप्नोतीत्यविरोध
एष इति ।
अन्य इति विस्तरः । न बोधिसत्त्वाश्रयादन्य आश्रयः, वज्रासनाद्धान्यः ।
प्रदेशस्तं वज्रोपमं समाधिं सोढुं समर्थ इति ॥ ५३–५४॥