अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

विसभागभूमिकत्वाद्, आभिसंस्कारिकत्वाद्, अनुग्राहकत्वाच्च ।
नाप्यचित्तकस्य१ सा, न ह्यचित्तक उपक्रन्तुं२ शक्येत । यदा चास्याश्रयो
विपरिणन्तुमारभेत, तदानीमवश्यमस्य३ तदाश्रयप्रतिबद्धं चित्तं सम्मुखीभूय पश्चात्
प्रच्यवेत, नान्यथा ।
उपपत्तौ च चित्तच्छेदहेत्वभावाद्, विना च क्लेशेनानुपपत्तेरयुक्तम-
चित्तकत्वम् ।
विसभागभूमिकत्वादिति । समाहितं चित्तं समाहितभूमिकत्वाद् विसभागं
कामधातोः । अतः च्युतिचित्तमुपपत्तिचित्तं वा न युज्यते । यदा तर्हि रूपधाता-
वेव म्रियते उपपद्यते वा, तदा समाहितभूमिकं चित्तं तद् भविष्यति ? इत्यत
आह—आभिसंस्कारिकत्वादिति । अभिसंस्कारो यत्नः, अभिसंस्कारेण निर्वृत्त-
माभिसंस्कारिकम्, तद्भावः, तस्मात् । न तदाभिसंस्कारिकं च्युतिचित्तमुपपत्ति-
चित्तं वा युज्यते; मरणावस्थाया अपटुत्वात् । अनुग्राहकत्वाच्च । यस्माच्च समा-
हितं चित्तमनुग्राहकं न छेदस्यानुकूलम्, अतोऽपि समाहितचित्तस्य च्युतिर्नास्ति ।
नाप्यचित्तकस्येति विस्तरः । नाप्यचित्तकस्य । किम् ? च्युतिरूपपत्तिर्वेति
प्रकृतम् । अचित्तको निरोधसमापत्तिसमापन्नोऽसंज्ञिसमापत्तिसमापन्नस्तद्विपाके
वावस्थितः । सोऽचित्तक उपक्रन्तुं मारयितुं न शक्यते शस्त्रादिभिः । अतो
नाचित्तकस्यास्ति च्युतिः । यदा चास्याश्रयो विपरिणन्तुमारभेतेति । शस्त्रेनाग्निना
वोपक्रमान्निरोधसमापत्तिमसंज्ञिसमापत्तिं वा समापन्नस्यासंज्ञिसमापत्तेर्विपाके
स्थितस्य विपाकावेधसमाप्तेरवश्यमस्य तदानीमाश्रयप्रतिबद्धं चित्तमाश्रये बीज-
भावेनास्ति । तत् सम्मुखीभूय पश्चात् प्रच्यवेत । कः प्रच्यवेत ? पुद्गलः । यदि
पुद्गलोऽधिक्रियेत, असमानकर्तृकत्वात् क्त्वाविधिर्न प्राप्नोति ? चित्तं तर्हि
प्रच्यवेत ।
अथवैवमभिसम्बन्धः—यदा चाश्रयो विपरिणन्तुमन्यथात्वमापत्तुमारभेत,
अवश्यमस्य पुद्गलस्य तदाश्रयप्रतिबद्धं बीजभावेनावस्थितं चित्तं सम्मुखीभूय
समुदाचर्य परिणन्तुमारभेत । पश्चात् प्रच्यवेत पुद्गल इति ।
अथ वा—सम्मुखीभूयेति सम्मुखीभाव्येत्यर्थे णिलोपात् । "अस्ति पर्णरुहो
वातः, अस्ति पर्णमुखोऽपरः" इति यथा ।
उपपत्तौ त्वयुक्तम्, अचित्तकत्वात् । कस्मात् ? चित्तच्छेदहेत्वभावात् । अवश्यं
किलैष्टतया प्रतिसन्धिचित्तस्य निरोधसमापत्त्याद्यसम्भवात् । विना च क्लेशेनानुप-
१. नाप्यचित्तस्य—का० । २. उपक्रमितुं—का० ।
३. तदावश्य०—का० ।