अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५०५
देवेषु नास्ति मर्मच्छेदः । किं तु च्यवनधर्मणो देवपुत्रस्य पञ्चोपनिमि-
त्तानि प्रादुर्भवन्ति—वस्त्राणामाभरणानां च मनोज्ञः शब्दो निश्चरति, शरीरप्रभा
मन्दीभवति, स्नातस्योदबिन्दवः काये सन्तिष्ठन्ते, चपलात्मनोऽप्येकत्र विषये
बुद्धिरवतिष्ठते, उन्मेषनिमेषौ चाक्ष्णोः सम्भवतः । एतानि तु व्यभिचारीणि ।
पञ्च पुनर्निमित्तानि मरणं नातिवर्तन्ते—वासांसि क्लिश्यन्ति, माला म्लायन्ति,
कक्षाभ्यां स्वेदो मुच्यते, दौर्गन्ध्यं कायेऽवक्रामति, स्वे चासने देवपुत्रो
नाभिरमते ।
सोऽयं सत्त्वलोक एवमुत्पद्यमानस्तिष्ठन् च्यवमानश्च त्रिषु राशिषु स्थापितो
भगवता । त्रयो राशयः—सम्यक्त्वनियतो राशिः, मिथ्यात्वनियतो राशिः,
अनियतो राशिरिति । तत्र पुनः—
सम्यङ्मिथ्यात्वनियता आर्यान्तर्यकारिणः ॥ ४४ ॥
"सम्यक्त्वं कतमत् ? यत्तत् पर्यादाय रागप्रहाणम्, पर्यादाय द्वेषप्रहाणम्,
पर्यादाय मोहप्रहाणम्, पर्यादाय सर्वक्लेशप्रहाणम्—इदमुच्यते सम्यक्त्वम्"
( ) इति सूत्रम् ।
आर्याः कतमे ? येषामनास्रवो मार्ग उत्पन्नः । आराद् याताः पापकेभ्यो
धर्मेभ्य इत्यार्याः, आत्यन्तिकविसंयोगप्राप्तिलाभात् । एते हि क्लेशक्षये निय-
तत्वात् सम्यक्त्वनियताः मोक्षभागीयलाभिनोऽप्यवश्यं परिनिर्वाणधर्माण इति ।
कस्मान्न सम्यक्त्वे नियताः ? ते हि मिथ्यात्वेऽपि नियता भवेयुः । न च ते
कालनियमेन सम्यक्त्वे नियताः, यथा सप्तकृत्वः परमादयः ।
त्यपरे इति । तिस्रो भाजनसंवर्त्तन्यः—अप्संवर्त्तनी, तेजःसंवर्त्तनी, वायु-
संवर्त्तनी च । तासां च साधर्म्येण अप्तेजोवायुधातूनामन्यतमेनेति विस्तरे-
णोक्तमिति ।
कथमाराद्याताः ? आत्यन्तिकविसंयोगप्राप्तिलाभात् । पृथग्जनानां त्वस्ति
विसंयोगप्राप्तिलाभः, न त्वात्यन्तिक इति ते नाराद् याता एवेति । ते हि
मिथ्यात्वेऽपि नियता भवेयुरिति : यद्यानन्तर्याणि कुर्युुरित्यर्थः । न च त इति
विस्तरः । न च ते मोक्षभागीयलाभिनः कालनियमेन सम्यक्त्वे नियताः । यथा
सप्तकृत्वः परमादयः । आदिशब्देन कूलंकुलैकवीचिकादयो गृह्यन्ते । काल-
नियमश्चैषां पुद्गलनिर्देशे वक्ष्यते ।