अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

५०६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ लोक-
मिथ्यात्वं कतमत् ? नरकाः, प्रेताः, तिर्यञ्चः—इदमुच्यते मिथ्यात्वम् ।
तत्रानन्तर्यकारिणो नरके नियतत्वान्मिथ्यात्वनियताः । नियतेभ्योऽन्येऽनियता
इति सिद्धम् । प्रत्ययापेक्षं हि तेषामुभयभाक्त्वम्, अनुभयभाक्त्वं च ॥ ४४ ॥
उक्तः सत्त्वलोकः ॥
भाजनलोक इदानीं वक्तव्यः—
तत्र भाजनलोकस्य संनिवेशमुशन्त्यधः ।
लक्षषोडशकोद्वेधमसंख्यं वायुमण्डलम् ॥ ४५ ॥
त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातोरेवं संनिवेशमिच्छन्ति । यदुताकाशप्रतिष्ठ-
मधस्ताद् वायुमण्डलमभिनिर्वृत्तं सर्वसत्त्वानाम् । कर्माधिपत्येन तस्य योजन-
लक्षाणां षोडशकमुद्वेधः, परिणाहेनासंख्यम्, तथा च दृढं यन्महानग्नोऽपि
वज्रेण भेत्तुमशक्तः ॥ ४५ ॥
तस्योपरिष्टात्—
अपामेकादशोद्वेधं सहस्राणि च विंशतिः ।
‘मण्डलम्’ इति वर्तते । तस्मिन् वायुमण्डले सत्त्वानां कर्मभिर्मेघाः सम्भूयाक्ष-
मात्राभिर्धाराभिरभिवर्षन्ति । तद् भवति अपां मण्डलम् । तस्य योजनानामेका-
दशलक्षान्यूर्ध्वं, अधो विंशतिश्च सहस्राणि ।
कथं ता आपो न तिर्यग्विस्स्रवन्ति ?
सत्त्वानां कर्माधिपत्येन । यथा हि भुक्तं पीतमन्नं पानं च नापक्वं पक्वा-
शयमपततीत्येके ।
नियतेभ्यो द्वयेभ्य । एभ्योऽन्येऽनियताः । प्रत्ययापेक्षं हीति विस्तरः । यदि
सम्यक्त्वे प्रत्ययं लभन्ते, सम्यक्त्वे नियताः । अथ मिथ्यात्वे, मिथ्यात्वे
नियताः । अथोभयस्मिन्न प्रत्ययं लभन्ते अनुभयभाक्त्वेऽपि ॥ ४४ ॥
उक्तः सत्त्वलोकः । विद्यादिक्रमनिर्देशेन ॥
“उशन्ति” इच्छन्तीत्यर्थः । “लक्षषोडशकोद्वेधमसंख्यं वायुमण्डलम्”
लक्षषोडशकं वेधनभावेन । परिणाहेनासंख्यमिति । समन्[तादसंख्य]मित्यर्थः ॥ ४५ ॥
कर्माधिपत्येन कर्मसामर्थ्येन । तत्र निदर्शनम्—यथा भुक्तं पीतं चान्नं पानं
च यथासंख्येन नापक्वं पक्वाशयं पतति । पक्वमेव स पक्वस्थानं गच्छतीत्यर्थः ।