अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

५१४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कोश-
नरकाः कस्मिन्नवकाशे ? कियत्प्रमाणाश्च ?
अधः सहस्रैर्विंशत्या तन्मात्रोऽवीचिरस्य हि ।
अस्यैव जम्बूद्वीपस्याधो विंशत्या योजनसहस्रैरवीचिर्महानरको
विंशतिसहस्रप्रमाण एवोद्वेधविस्ताराभ्याम् । एवमस्याधरतलमित्रश्चत्वारिंशता योजन-
सहस्रैर्भवति ।
दुःखनिरन्तरत्वादवीचिः । अन्येषु सान्तरं दुःखम् । तद्यथा—सञ्जीवे
च्छिन्नावभिन्नसम्पिष्टशरीराणां शीतला वायवो वान्ति, पुनरपि तान् सत्त्वान्
सञ्जीवयन्ति । अत एव सञ्जीवः ।
नास्मिन् सुखवीचिरस्तीत्यवीचिरित्यपरे । अन्येष्वपि सुखा वेदना विपाको
नास्ति । नैःष्यन्दिनी न वार्यते ।
तदूर्ध्वं सप्त नरकाः,
तस्मादवीचेरूर्ध्वं सप्त नरकाः उपर्युपरि संनिविष्टाः—प्रतापनः, तापनः,
महारौरवः, रौरवः, सङ्घातः, कालसूत्रः, सञ्जीवश्च । अवीचिपार्श्वेष्वित्यपरे ।
ते पुनः—
सर्वेऽष्टौ षोडशोत्सदाः ॥ ५८ ॥
उक्तं हि भगवता—
“इत्येते नरका अष्टावाख्याता दुरतिक्रमाः ।
रौद्रकर्मभिराकीर्णाः प्रत्येकं षोडशोत्सदाः ॥
चतुस्कन्धाश्चतुर्द्वारा विभक्ता भागशोऽसिताः ।
अयःप्राकारपर्यन्ता अयसा प्रतिकुब्जिताः१ ॥
तप्ता चैवायसी भूमिर्ज्वलिता तेजसा युता ।
अनेकयोजनशता स्फुट। तिष्ठति अर्चिषा” ॥ ( ) इति ॥५८॥
कारेण वेति । जम्ब्वाः “लृप् च” ( पा० सू० ४.३.१६६ ) इति फलमपि जम्बू ।
तत्फलचिह्नो जम्बूद्वीप इत्यर्थः ॥ ५७ ॥
चतुस्कन्धा इति । चतुःप्रकारा इत्यर्थः । चतुःसन्निवेशा इत्यपरे । अयः-
प्राकारपर्यन्ता इति । अयःप्राकारपरिक्षिप्ता इत्यर्थः । अयसा प्रतिकुब्जिता
१. प्रतिवजिताः—का० ।