अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

[निर्देशः १ ] तृतीयं कोशस्थानम् ५१३
यश्च द्वीपो यदाकृतिस्तदाकृतीन्येव तत्र मनुष्याणां मुखानि ॥ ५५ ॥
तेषां खलु द्वीपानामन्तरालेऽन्तरद्वीपा अभिनिर्वृत्ताः। के पुनस्ते कति च?
इत्याह—
वेहा विदेहाः कुरवः कौरवाश्चामरावराः।
अष्टौ तदन्तरद्वीपा गाठा उत्तरमन्त्रिणः ॥ ५६ ॥
तत्र देहविदेहौ पूर्वविदेहपरिवारौ। कुरुकौरवौ उत्तरकुरोः। गाठोत्तर-
मन्त्रिणौ अपरगोदानीयस्य। चामरावरौ जम्बूद्वीपस्य। सर्वे मनुष्यैरावासिताः।
एको राक्षसैरित्यपरे ॥ ५६ ॥
इहोत्तरेण कीटाद्रिनवकाद्धिमवान्,
इहैव जम्बूद्वीपे उत्तरेणास्य जम्बूद्वीपस्य कृष्णपर्वतास्त्रयः, तानतिक्रम्यापरे
त्रयः, पुनश्च त्रयः—इति नवभ्यः कीटपर्वतेभ्यः परेण हिमवान् पर्वतः।
ततः।
पञ्चाशद् विस्तृतायामं सरोऽर्वाग् गन्धमादनात् ॥ ५७ ॥
तस्माद्धिमवतः परेणानवतप्तं नाम सरो गन्धमादनादर्वाक्, यतश्चतस्रो
नद्यः स्रवन्ति—गङ्गा, सिन्धुः, शीता, वक्षुश्च। तस्य पञ्चाशद् योजनानि
विस्तारः। पञ्चाशदायामः। पूर्णमष्टाङ्गस्याङ्गोपेतस्याम्भसः। दुर्गमं च मनुष्याणा-
मनृद्धिमताम्।
तस्यैव चान्तिके जम्बूरभिनिर्वृत्ता, मधुरस्वादूनि यस्याः फलानि।
तदधिकारेणायं¹ जम्बूद्वीप इति ख्यातः। तत्फलाधिकारेण वा जम्बूद्वीप
इति ॥ ५७ ॥
यश्च द्वीपो यदाकृतिरिति। प्रत्यक्षमेतद् भूमिवशात् सत्त्वानां वैचित्र्यम्,
हिमवद्विन्ध्यवासिनां किरातशवराणां गौर-श्यामते दृश्येते ॥ ५५ ॥
“देहा विदेहाः कुरवः” इति। स्थानिनां बहुत्वात् स्थानस्यापि बहुवचन-
निर्देशः। एको राक्षसैरिति। चामरावरयोरन्यतरः ॥ ५६ ॥
“कीटाद्रिनवकात्” इति। कीटाकृतीनां पर्वतानां नवकात्। तदधिकारेणायं
जम्बूद्वीप इति। जम्बुवृक्षाधिकारेण जम्बुवृक्षचिह्नो द्वीपो जम्बूद्वीपः। फलाधि-
१. तस्या अधिकारेणायं—का०।