अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५०९
विशेषोत्पत्तावसमाधानेन¹ प्रत्ययीभवन्ति । न तु खलु यथा सांख्यानां परि-
णामः ।
कथं च सांख्यानां परिणामः ? न ह्यवस्थितस्य द्रव्यस्य धर्मान्तरनिवृत्तौ
धर्मान्तरप्रादुर्भाव इति । कश्चात्र दोषः ? स एव² धर्मी न संविद्यते यस्या-
वस्थितस्य धर्माणां परिणामः कल्प्येत । कश्चैवमाह—धर्मेभ्योऽन्यो धर्मीति,
तस्यैव तु द्रव्यस्यान्यथीभावमात्रं परिणामः ? एवमप्ययुक्तम् । किमत्रायुक्तम् ?
'तदेव चेदं न चेदं तथा' इति अपूर्वैषा वाचोयुक्तिः³ ।
एवं च पुनः सम्भूताः सुवर्णादयः कर्मप्रभावात् प्रेरितैर्वायुभिः समाहृत्य
राशीक्रियन्ते ।
त एते पर्वताश्च भवन्ति, द्वीपाश्च ।
ते पुनः सुमेर्वादयश्चक्रवाडपर्यन्ताः पर्वताः—
जलेऽशीतिसहस्रके ।
मग्नाः,
काञ्चनमय्याः पृथिव्या उपर्यशीतियोजनसहस्राण्युदकम्, तत्र ते मग्नाः ।
ऊर्ध्वं जलात् मेरुर्भयोऽशीतिसहस्रकः ॥ ५० ॥
इति हि मेरोः षष्टियोजनशतसहस्रसमुच्छ्रायः⁴ ॥ ५० ॥
न ह्यवस्थितस्य द्रव्यस्येति । रूपरसाद्यात्मकस्य । धर्मान्तरनिवृत्ताविति । क्षीर-
निवृत्तौ । धर्मान्तरप्रादुर्भाव इति । दधिजन्म । स एव धर्मी नेति । रूपाद्यात्मक-
क्षीरादिधर्मेभ्योऽन्यो धर्म उत्पाद्यव्ययेऽप्यनुत्पन्नोऽविनष्टः । परिणाम इति । क्षीर-
निवृत्तौ दधिभावः । तदेवं चेदमिति । क्षीरमेव दधि, न चेदं तथेति; न चेदं
दधि क्षीरम्, तदेवेदमिति यत् परिणामेनेत्युक्तम् । न चेदं तथेति । 'तस्यैव
द्रव्यस्यान्यथीभावमात्रं परिणामः' इति वचनात् । अपूर्वैषा वाचोयुक्तिरिति ।
स्ववचनविरुद्धेत्यभिप्रायः । पूर्वोत्तरयोर्हि क्षणयोरन्यथात्वमिष्यते । ययोश्चा-
न्यथात्वं तयोरन्यत्वं दृष्टम्, तद्यथा देवदत्तयज्ञदत्तयोः । तस्मात् कार्यकारण-
योरन्यत्वेन भवितव्यम् ।
सुवर्णादय इति । सुवर्णरूप्यमणिमृदादयः । षष्टियोजनशतसहस्रसमुच्छ्राय
इति । षष्ट्यधिको योजनलक्ष उच्छ्राय इत्यर्थः ॥ ५० ॥
१. ॰समवधानेन—का० । २. एव हि—का० ।
३. वायो युक्तिः—का० । ४. ॰सहस्रं समुच्छ्रयः—का० ।