अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५०७
कुसूलन्यायेन वायुना सन्धार्यन्त इति निकायान्तरीयाः ।
ताश्च पुनरापः सत्त्वानां कर्मप्रभावसम्भूतैर्वायुभिरावर्त्त्यमाना उपरिष्टात्
काञ्चनीभवन्ति पक्वक्षीरशरीभावयोगेन । तद् भवत्यपां मण्डलम् ।
अष्टलक्षोच्छ्रयं पश्चाच्छेषं भवति काञ्चनम् ॥ ४६ ॥
किं च शेषम् ? त्रयो लक्षाः सहस्राणि च विंशतिः । सा काञ्चनमयी
मही भवत्यपामुपरिष्टात् ॥ ४६ ॥
उक्तो जलकाञ्चनमण्डलोच्छ्रायः ॥
तिर्यक् त्रीणि सहस्राणि सार्धं शतचतुष्टयम् ।
लक्षद्वादशकं चैव जलकाञ्चनमण्डलम् ॥ ४७ ॥
समानं ह्येतदुभयं विस्तारतः ॥ ४७ ॥
समन्ततस्तु त्रिगुणम्,
समन्ततः परिक्षेपेण तु परिगण्यमानं त्रिगुणं जायते—षट्त्रिंशल्लक्षा
दशसहस्राणि सार्धानि च त्रीणि शतानि योजनानाम् ।
यच्च तत् काञ्चनमयं महीमण्डलमपामुपरिष्टात् सन्निविष्टम्,
तत्र मेरुर्युगन्धरः ।
ईशाधारः खदिरकः सुदर्शनगिरंस्तथा ॥ ४८ ॥
अश्वकर्णो विनितको निमिन्धरगिरिः
इतीमे काञ्चनमण्डलप्रतिष्ठा अष्टौ महापर्वताः । मध्ये सुमेरुः । शेषाः
कुसूलन्यायेन कोष्ठन्यायेन । समन्तात् प्राकारवदवस्थितमित्यर्थः । पक्वक्षीरशरी-
भावयोगेन । पक्वक्षीरशरीभावन्यायेन । यथा पक्वस्य क्षीरस्य शरी। स्त्रीलिङ्ग-
निर्देशः, शर इत्यर्थः । अथवा शरस्य भावः शरीभावः स्त्रीप्रयोगः । यथाऽसौ
द्रवो घनीभावेन भवति, एवं जलस्योपरिष्टात् काञ्चनमयी भूमिरिति ।
शेषम्, त्रयो लक्षाः सहस्राणि च विंशतिरिति । विंशतिसहस्रोत्तराणामेका-
दशानां लक्षाणामष्टावपनीयैतावच्छेषं भवति ॥ ४५-४६ ॥
“तिर्यक् त्रीणि सहस्राणि” इति विस्तरः । चतुर्द्वीपकस्य एतदाख्यानमुच्यते,
न त्रिसाहस्रमहासाहस्रस्य । समानं ह्येतदुभयम् । एतदिति “जलकाञ्चनमण्डलम्”
“समन्ततस्तु त्रिगुणम्” इति । समन्तपरिक्षेपेण त्रिगुणमेतदुभयम् । सर्वस्य परि-
अभि० को० २:९