अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] तृतीयं कोशस्थानम् ५०१
इदमीदानीं वक्तव्यम्—कतमस्मिन् विज्ञाने वर्त्तमाने च्युत्युपपत्ती भवतः ?
इत्याह—
छेद-सन्धान-वैराग्य-हानि-च्युत्युपपत्तयः
मनोविज्ञान एवेष्टाः,
कुशलमूलसमुच्छेदः, कुशलमूलप्रतिसन्धानम्, धातुभूमिवैराग्यम्, परि-
हाणिः, च्युतिः, उपपत्तिश्च—एते षड् धर्मा मनोविज्ञान एवेष्यन्ते, नान्यत्र ।
उपपत्तिवचनादन्तराभवप्रतिसन्धिरप्युक्तरूपो वेदितव्यः ।
वेदनायां तु—
उपेक्षायां च्युतोद्भवौ ॥ ४२ ॥
च्युतिरेव च्युतम् । उपपत्तिः = उद्भवः । एतावदुःखासुखायां वेदनायां
भवतः, तस्या अपटुत्वात्। इतरे हि वेदने पट्व्यौ । न च षड्विज्ञाने च्युत्युपपत्ती
युज्येते ॥ ४२ ॥
तत्रापि च मनोविज्ञानेऽपि—
नैकाग्राचित्तयोरेतौ,
‘च्युतोद्भवौ’ इति वर्तते । न हि समाहितचित्तस्यास्ति च्युतिः, उपपत्तिर्वा;
षण्डगतो युज्यते । आयुःक्षयादिभिरिति । अस्यायुःक्षयान्मरणं न पुण्यक्षयाद्,
अस्ति पुण्यक्षयान्नायुःक्षयादित्यादि ॥ ४०-४१ ॥
छेदसन्धानवैराग्य इति विस्तरः । कुशलमूलसमुच्छेदो मिथ्यादृष्ट्या । सा च
मानस्येव; सन्तीरकत्वात् । कुशलमूलप्रतिसन्धानं सम्यग्दृष्ट्या विचिकित्सया वा,
ते च मानस्यौ । धातुभूमिवैराग्यम् । धातुभूमितो वा वैराग्यं मनोविज्ञान एव,
समाहित एव चित्ते लभ्यत्वात् । परिहाणिरयोनिशोमनसिकारप्रवर्तिता ।
मनोविज्ञानेन चायोनिशोमनसिकारो विकल्प इति । च्युतिः संक्षिप्तपञ्चेन्द्रिय-
गोचरस्य प्रवाहच्छेदानुकूले विज्ञाने भवति । उपपत्तिरपि विपर्यस्तमतेर्भवतीति
मनोविज्ञान एव युज्यते । अन्तराभवप्रतिसन्धिरप्युक्तरूप इति । प्रतिसन्धिसाम्या-
दनुक्तोऽप्युक्तकल्प इति नोच्यत इत्यभिप्रायः ।
च्युतिरेव च्युतम् । एकार्थतां दर्शयति; भावे क्तोत्पन्नत्वात् । इतरे हि
वेदने पट्व्याविति । सुखदुःखे ॥ ४२ ॥