अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

द्वितीयं कोशस्थानम् १६५
उपेक्षां चैव रूपेऽष्टौ
रूपधातौ म्रियमाणोऽष्टौ निरोधयति—तानि च त्रीणि, चक्षुरादीनि
पञ्च। सर्वे ह्युपपादुकाः समग्रेन्द्रिया उपपद्यन्ते, म्रियन्ते च।
कामे दश नवाष्ट वा ॥ १५ ॥
कामधातौ म्रियमाण उभयव्यञ्जनो दशेन्द्रियाणि निरोधयति—तानि
चाष्टौ, स्त्रीपुरुषेन्द्रिये च। एकव्यञ्जनो नव। अव्यञ्जनोऽष्टौ! सकृन्मरण
एष न्यायः ॥ १५ ॥
क्रममृत्यौस्तु¹ चत्वारि
क्रमेण तु म्रियमाणश्चत्वारीन्द्रियाणि निरोधयति—कायजीवितमन उपेक्षे-
न्द्रियाणि। न ह्येषां पृथग्निरोधः।
एष च न्यायः क्लिष्टाव्याकृतचित्तस्य मरणे वेदितव्यः।
यदा तु कुशले चेतसि स्थितो म्रियते, तदा—
शुभे सर्वत्र पञ्च च।
कुशले चेतसि म्रियमाणः सर्वत्र यथोक्तमिन्द्रियाणि निरोधयति—श्रद्धा-
दीनि च पञ्चाधिकानि। एषा हि² कुशले चेतस्यवश्यम्भावः।
"रूपेऽष्टौ" इति। रूपधातावष्टावेतान्येव। सह पञ्चभिश्चक्षुरादिभिर्निरोधयेत्,
सकृत् समग्रेन्द्रियमरणात्। अत एवाह—सर्वे ह्युपादुकाः समग्रेन्द्रिया उपपद्यन्ते,
म्रियन्ते चेति।
"कामे दश नवाष्ट वा" इति। उभयव्यञ्जनो दशेन्द्रियाणि निरोधयति यदि
समग्रपञ्चेन्द्रियो भवति। एकव्यञ्जनो नव। अव्यञ्जनोऽष्टौ। यदि तु विकलेन्द्रियो
त्रीणि वा भवति तदा तदिन्द्रियं परिहार्यम् ॥ १५ ॥
तापवादं चेतत् सर्वकामधातावेव वेदितव्यम्। तदपवादमाह—"क्रम-
मृत्योस्तु चत्वारि" इति। न ह्येषां पृथङ् निरोध इति। न ह्येषां कामधातावन्योन्यं
विरहय्य निरोधोऽस्तीत्यभिप्रायः।
"शुभे सर्वत्र पञ्च च" इति। सर्वस्य पूर्वोक्तस्य मरणविधेः “निरोधयत्यु-
पशमन्नारूप्ये जीवितं मनः" (अभि० २।१५) इत्येवमादेरपवादः। त्रिविधं हि
मरणचित्तं सम्भवति—क्लिष्टम्, अव्याकृतम्, कुशलं च। तत्र क्लिष्टाव्याकृत-
चित्तस्योत्सर्गन्यायेन मरणविधिमुक्तः। कुशलचित्तस्य तु मरणे श्रद्धादयः पञ्चा-
१. क्रममृत्यौ तु—का०। २. का० पुस्तके नास्ति।

षड् रूपेषु
कामप्रधानत्वात् कामधातुः 'कामाः' इति निर्दिश्यते । रूपप्रधानत्वाद्
रूपाणि' इति रूपधातुर्निर्दिश्यते¹ । सूत्रेऽप्युक्तम्- "येऽपि ते² शान्ता विमोक्षा
अतिक्रम्य रूपाण्यारूप्याः।" ( ) इति । तत्र रूपधातौ षडिन्द्रियाणि
विपाकः प्रथमतः लभ्यन्ते । यान्येव कामधातावव्यञ्जनैरुपपादुकैः ।
एकमुत्तरे ॥ १४ ॥
रूपधातोरारूप्यधातुरुत्तरः । समापत्तितश्च परत्वाद्, उपपत्तितश्च प्रधान-
तरत्वात् । तस्मिन् एकमेव जीवितेन्द्रियं विपाकः प्रथमतः लभ्यते, नान्यत् ॥
उक्तो लाभः ॥
त्याग इदानीं वक्तव्यः-
कस्मिन् धातौ म्रियमाणः कतीन्द्रियाणि निरोधयतीति ?
निरोधयत्युपरमन्नारूप्ये³ जीवितं मनः ।
चेति, कथमनयो समायोग इति चोदनाभिप्रायः । रूपप्रधानत्वाद् रूपाणी-
पधातुर्निर्दिश्यते । रूपप्रधानत्वादिति रूपाणा स्वच्छत्वात्, भास्वरत्वादित्यर्थः ।
ऽथ वा-न कामगुणप्रधानो धातुः, किं तर्हि ? रूपमात्रप्रधान । नाप्यारूप्य-
धातुवद्रूपप्रधान इति । सूत्रेऽप्युक्तमिति । सूत्रेऽप्येतद् दृष्टम्, न मदुपज्ञमेवैतदिति
दर्शयति । येऽपि ते शान्ता विमोक्षा अतिक्रम्य रूपाण्यारूप्याः । तेऽप्यनित्या
अध्रुवा अनाश्वासिका विपरिणामधर्माण इति विस्तरः । अव्यञ्जनैरुपपादुकै-
रिति प्राथमकल्पिकैः । समापत्तितश्च परत्वादिति । यस्मात् पूर्वं रूपसमापत्तिः,
पश्चादारूप्यसमापत्ति, तस्माद् रूपधातोरुत्तर आरूप्यधातुः । उपपत्तितश्च प्रधान-
तरत्वादिति । यस्माच्चोपपत्तितः प्रधानतरो रूपधातोरारूप्यधातु, बहूनि
कल्पसहस्राणि, तत्रातिप्रशान्तो विपाको भवति, अतोऽप्यसावुत्तरः, न तूप-
पत्तिदेशतः । "आरूप्यधातुस्थान" ( अभि० ३.३ ) इति वचनात् ॥ १४ ॥
"निरोधयत्युपरमन्" इति । म्रियमाण आरूप्यधातावेतान्येव त्रीणीन्द्रियाणि
निरोधयति । सापवादं चेदं वेदितव्यम्; "शुभे सर्वत्र पञ्च च" ( अभि० २ १६ )
इति वचनात् ।
१. का० पुस्तके नास्ति । २. ते भिक्षव -का० ।
३. ०ण्युपरमा०-का० ।

२।१५ ] द्वितीयं कोशस्थानम् १६५
उपेक्षां चैव रूपेऽष्टौ
रूपधातौ म्रियमाणोऽष्टौ निरोधयति—तानि च त्रीणि, चक्षुरादीनि
पञ्च । सर्वे ह्युपपादुकाः समग्रेन्द्रिया उपपद्यन्ते, म्रियन्ते च ।
कामे दश नवाष्ट वा ॥ १५ ॥
कामधातौ म्रियमाण उभयव्यञ्जनो दशेन्द्रियाणि निरोधयति—तानि
चाष्टौ, स्त्रीपुरुषेन्द्रिये च । एकव्यञ्जनो नव । अव्यञ्जनोऽष्टौ ! सकृन्मरण
एष न्यायः ॥ १५ ॥
क्रममृत्योस्तु¹ चत्वारि
क्रमेण तु म्रियमाणश्चत्वारीन्द्रियाणि निरोधयति—कायजीवितमन उपेक्षे-
न्द्रियाणि । न ह्येषां पृथग्निरोधः ।
एष च न्यायः क्लिष्टाव्याकृतचित्तस्य मरणे वेदितव्यः ।
यदा तु कुशले चेतसि स्थितो म्रियते, तदा—
शुभे सर्वत्र पञ्च च ।
कुशले चेतसि म्रियमाणः सर्वत्र यथोक्तमिन्द्रियाणि निरोधयति—श्रद्धा-
दीनि च पञ्चाधिकानि । एषा हि² कुशले चेतस्यवश्यम्भावः ।
“रूपेऽष्टौ' इति । रूपधातावष्टावेतान्येव । सह पञ्चभिश्चक्षुरादिभिर्निरोधयेत्,
सकृत् समग्रेन्द्रियमरणात् । अत एवाह—सर्वे ह्युपादुकाः समग्रेन्द्रिया उपपद्यन्ते,
म्रियन्ते चेति ।
'कामे दश नवाष्ट वा” इति । उभयव्यञ्जनो दशेन्द्रियाणि निरोधयति यदि
समग्रषडिन्द्रियो भवति । एकव्यञ्जनो नव । अव्यञ्जनोऽष्टौ । यदि तु विकलेन्द्रियो
स्त्री पुं वा भवति तदा तदिन्द्रियं परिहार्यम् ॥ १५ ॥
सापवादं चेतत् सर्वकामधातावेव वेदितव्यम् । तदपवादमाह—“क्रम-
मृत्यान्तु चत्वारि” इति । न ह्येषां पृथङ् निरोध इति । न ह्येषां कामधातावन्योन्यं
विहाय निरोधोऽस्तीत्यभिप्रायः ।
“शुभे सर्वत्र पञ्च च” इति । सर्वस्य पूर्वोक्तस्य मरणविधेः “निरोधयत्यु-
पशान्तारूप्ये जीवितं मन” (अभि० २ १५) इत्येवमादेरपवादः । त्रिविधं हि
मरणचित्तं सम्भवति—क्लिष्टम्, अव्याकृतम्, कुशलं च । तत्र क्लिष्टाव्याकृत-
चित्तस्योत्सर्गन्यायेन मरणविधिरुक्तः । कुशलचित्तस्य तु मरणे श्रद्धादयः पञ्चा-
१ क्रममृत्यो तु—का० । २. का० पुस्तके नास्ति ।

एवमारूप्येष्वष्टौ निरोधयति, रूपेषु त्रयोदश—इति विस्तरेण
गणनीयम् ॥
इन्द्रियप्रकरणे सर्व इन्द्रियधर्मा विचार्यन्ते—
अथ कतमच्छ्रामण्यफलं कतिभिरिन्द्रियैः प्राप्यते ?
नवाप्तिरन्त्यफलयोः
नवभिरिन्द्रियैः प्राप्तिरन्त्यफलयोः । के पुनरन्त्ये ? स्रोतआपत्ति-
फलम्, अर्हत्त्वं च । के मध्ये ? सकृदागामिफलम्, अनागामिफलं च ।
तत्र स्रोतआपत्तिफलस्य श्रद्धादिभिराज्ञातावीन्द्रियवर्ज्यैर्मन उपेक्षेन्द्रियाभ्यां
चेति नवभिः । आज्ञास्यामीन्द्रियमानन्तर्यमार्गे वेदितव्यम्, आज्ञेन्द्रियं च
धिकाः प्रक्षेप्याः । एषां हि श्रद्धादीनां कुशले चेतस्यवश्यम्भावः । तेन यत्र
त्रीण्युक्तानि तत्राष्टौ, यत्राष्टौ तत्र त्रयोदश, यत्र दश तत्र पञ्चदश, यत्र नव तत्र
चतुर्दश, यत्र पुनरष्टौ तत्र त्रयोदश, यत्र चत्वारि तत्र नव—इति विस्तरेण
गणनीयम् । रूपारूप्यधातोर्नास्ति क्रममरणम् ।
इन्द्रियप्रकरणे सर्व इन्द्रियधर्मा विचार्यन्ते इति । इन्द्रियप्रकरणे इह क्रियमाणे
सर्व इन्द्रियधर्मा इन्द्रियावस्थाविशेषाः कारित्रविशेषा वा विचार्यन्ते—इत्येकं
व्याचक्षते । अपरे तु व्याचक्षते—इन्द्रियप्रकरणे इन्द्रियस्कन्धके सर्व इन्द्रियाधर्मा
अवस्थाविशेषाः कारित्राविशेषा वा विचार्यन्ते । तेनेहापि ते विचार्यन्ते; तत्प्रत्या-
सन्नत्वादस्य शास्त्रस्येत्यभिप्रायः ।
“नवाप्तिरन्त्यफलयोः” इति । नवभिरिन्द्रियैराप्तिर्नवाप्तिः । कस्य ? अन्त्य-
फलयोः । अन्ते भवे अन्त्ये, अन्त्ये फले अन्त्यफले, तयोः । के पुनरन्त्ये ? स्रोत-
आपत्तिफलम्, अर्हत्त्वफलं च । यथा दण्डस्य द्वावन्तौ भवतः, एवं पंक्त्यवस्थि-
तानां चतुर्णां फलानां स्रोतआपत्तिफलम्, अर्हत्त्वफलं चान्ते भवतः ।
सकृदागामिफलमनागामिफलं च मध्ये भवतः । तयोरन्त्ययोः फलयोर्नवभि-
रेवेन्द्रियैः प्राप्तिः । कतमैर्नवभिः ? इत्याह श्रद्धादिभिराज्ञातावीन्द्रियवर्ज्यैर्मन-
उपेक्षेन्द्रियाभ्यां चेति नवभिरिति ।
तत्रेयमभिसमयक्रमः—दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिः, दुःखे धर्मज्ञानम्; दुःखेऽन्वय-
ज्ञानक्षान्तिः, दुःखेऽन्वयज्ञानम्; समुदये धर्मज्ञानक्षान्तिः, समुदये धर्मज्ञानम्;
समुदयेऽन्वयज्ञानक्षान्तिः, समुदयेऽन्वयज्ञानम्; निरोधे धर्मज्ञानक्षान्तिः, निरोधे
धर्मज्ञानम्; निरोधेऽन्वयज्ञानक्षान्तिः, निरोधेऽन्वयज्ञानम्; मार्गे धर्मज्ञानक्षान्तिः,
मार्गे धर्मज्ञानम्; मार्गेऽन्वयज्ञानक्षान्तिः, मार्गेऽन्वयज्ञानम्—इति षोडश क्षणा

मार्गे। उभाभ्यां हि तस्य प्राप्तिर्विसंयोगप्राप्तेरावाहकसंनिश्रयत्वाद् यथा-
अर्हत्त्वमस्य पुनः—श्रद्धादिभिः, आज्ञास्यामीन्द्रियवर्ज्यैर्मनेन्द्रियेण,
सुखसौमनस्योपेक्षेन्द्रियाणां चान्यतमेनेति नवभिः।
अभिसमय इत्युच्यन्ते। तत्र दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिर्यानमार्गेऽन्वयज्ञानक्षान्ति-
रिति पञ्चदश क्षणा दर्शनमार्ग, "अदृष्टदृष्टेर्ह्यमार्गस्तत्र पञ्चदश क्षणा."
(अभि० ६.२८) इति वचनात्। तच्चाज्ञास्यामीन्द्रियमित्युच्यते। मार्गेऽन्वय-
ज्ञानं तु षोडशः, स भावनामार्गः। ततः प्रभृति आ वज्रोपमसमाधेर्यावानना-
स्रवो मार्गः, सर्वोऽसौ भावनामार्गः। तच्चाज्ञेन्द्रियमित्युच्यते। क्षयज्ञानात्
प्रभृति सर्वोऽनास्रवो मार्गोऽशैक्षमार्गः। तच्चाज्ञातावीन्द्रियमित्युच्यते। तत्र
स्रोतआपत्तिफलं मार्गेऽन्वयज्ञानक्षान्त्यवस्थायां प्राप्यते। श्रद्धादीनि चात्र
पञ्चेन्द्रियाण्यवश्यं भवन्ति, तस्या अवस्थाया कुशलत्वात्। आज्ञास्यामी-
न्द्रियस्वभावा चासौ मार्गेऽन्वयज्ञानक्षान्तिर्वर्तमाना। मनइन्द्रियं च तत्सम्प्रयुक्तं
भवति। उपेक्षेन्द्रियं चावश्यमनागम्याश्रयत्वात्। अनागम्यस्य चोपेक्षेन्द्रियम-
म्प्रयुक्तत्वात्। मार्गेऽन्वयज्ञानं त्वस्यामवस्थायामाज्ञेन्द्रियस्वभावमुत्पादाभिमुखं
वर्तते, तेन श्रद्धादिभिः पञ्चभिराज्ञास्यामीन्द्रियेणाज्ञेन्द्रियेण मनउपेक्षेन्द्रियाभ्या
चेति तत्फलं नवभिः प्राप्यते।
उभाभ्या हि तस्य प्राप्तिरिति। आनन्तर्यमार्गेणाज्ञास्यामीन्द्रियस्वभावेन विमु-
क्तिमार्गेण चाज्ञेन्द्रियस्वभावेन तस्य प्राप्तिः। विसंयोगप्राप्तेरावाहकसंनिश्रय-
त्वाद् यथाक्रमम्; तस्याः विसंयोगप्राप्तेरानन्तर्यमार्गस्यावाहकत्वात्, जनकत्वात्,
विमुक्तिमार्गस्य च तस्याः संनिश्रयत्वात्। आधारत्वादित्यर्थः। द्वाभ्या चोर-
निष्कासनकपाटपिधानवत्। यथा हि द्वयोर्मनुष्ययोरेकेन चौरो निष्कास्यते,
द्वितीयेनास्य कपाटं पिधीयते, तथानन्तर्यमार्गेण विसंयोगप्राप्तिरावाह्यते,
क्लेशप्राप्तिमादाय निरोधात्। विमुक्तिमार्गेणाधार्यते, विसंयोगप्राप्तिसहो-
त्पादात्।
अर्हत्त्वस्य पुनः श्रद्धादिभिराज्ञास्यामीन्द्रियवर्ज्यैरिति। वज्रोपमसमाध्यवस्था-
यामर्हत्त्वफलं प्राप्यते। श्रद्धादीनि मनइन्द्रियं च पूर्ववत्। वज्रोपमसमाधि-
कलापस्तस्यामवस्थायामानन्तर्यमार्ग आज्ञेन्द्रियस्वभावो वर्तमानः। सुखसौमन-
स्योपेक्षेन्द्रियाणा चान्यतमत्। यदि तृतीयं ध्यानं निश्रित्यार्हत्त्वं प्राप्यते, सुखेन्द्रियं
तत्र वर्तमानम्। अथ प्रथमं द्वितीयं ध्यानं निश्रित्य, तत्र सौमनस्येन्द्रियम्।
अथानागम्यध्यानान्तरचतुर्थध्यानाकाशविज्ञानाकिञ्चन्यायतनानामन्यतमम्

१६८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
सप्ताष्टनवभिर्द्वयोः ॥ १६ ॥
सकृदागाम्यनागामिफलयोः प्रत्येक सप्ताभिराष्टभिर्नवभिश्चेन्द्रियैः प्राप्तिः ।
कथं कृत्वा ? सकृदागामिफलं तावद् यद्यानुपूर्विकः प्राप्नोति, स च लौकिकेन
मार्गेण, तस्य सप्तभिरिन्द्रियै. प्राप्ति. — पञ्चभिः श्रद्धादिभि., उपेक्षामनइन्द्रियाभ्या
निश्रित्यै, तत्रोपेक्षेन्द्रियं वर्तमानम् । क्षयज्ञानकलापस्त्वस्यामवस्थाया विमुक्ति-
मार्ग आज्ञातावीन्द्रियस्वभाव उत्पादाभिमुखो भवति । तेन श्रद्धादिभि पञ्च-
भिराज्ञेन्द्रियेणाज्ञातावीन्द्रियेण मनइन्द्रियेण सुखसौमनस्योपेक्षेन्द्रियाणा चान्यत-
मेनेति तत्फलं नवभि. प्राप्यते । आनन्तर्यविमुक्तिमार्गाभ्या तत्राप्तिरिति पूर्ववद्
व्याख्यानम् ।
“सप्ताष्टनवभिर्द्वयोः” । प्राप्तिरिति शेष. । प्रत्येकमिति । विस्तर.—सकृदा-
गामिफलस्य सप्तभिरष्टाभिर्नवभिर्वा प्राप्तिः । एवमनागामिफलस्य । तत्प्रतिपाद-
यन्नाह—सकृदागामिफलं तावद् यद्यानुपूर्विकः प्राप्नोति । स च लौकिकेन मार्गे-
णेति । लौकिको मार्ग शान्ताद्युदाराद्याकार , “शान्ताद्युदाराद्याकारा उत्तराधर-
गोचरा.” ( अभि० ६.५० ) इति वचनात् । तेनोत्तरा भूमि शान्तत. प्रणीततो
नि.सरणतश्चेह योगी पश्यति । अधरामोदारिकतो दुखितत स्थूलभित्तिकतश्च
पश्यति । स चायं चतु.प्रकारो वर्ण्यते—प्रयोगमार्ग., आनन्तर्यमार्ग , विमुक्ति-
मार्गः, विशेषमार्गश्च । तत्र प्रयोगमार्गो यत आनन्तर्यमार्ग उत्पद्यते, स पुनयेन
क्लेशान् प्रजहाति । विमुक्तिमार्गोऽप्यानन्तर्यमार्गादनन्तरमुत्पद्यते क्लेशप्रहाण-
प्राप्तेराधारक. । विशेषमार्गस्तत उच्चं विशिष्टो मार्गः ।
तेन मार्गेण नवप्रकारा. क्लेशा. प्रहेया.—अधिमात्राधिमात्र., अधिमात्र-
मध्य., अधिमात्रमृदु, मध्याधिमात्र , मध्यमध्य., मध्यमुदु., मृद्वधिमात्र.,
मृदुमध्य., मृदुमृदुश्चेति । तद् यदि पृथग्जन. प्रजहाति दर्शनभावनाहेयान् क्ले-
शान् मिश्रीकृत्य, तेन मृदुमध्याधिमात्रादिभेदेन नवधा कृत्वा प्रजहाति, मृदु-
मृदुभ्यामानन्तर्यविमुक्तिमार्गाभ्यामधिमात्राधिमात्रं क्लेशप्रकारं प्रजहाति, एवं
यावदधिमात्राधिमात्राभ्यामानन्तर्यविमुक्तिमार्गाभ्या मृदुमृदुक्लेशप्रकारं प्रज-
हाति । आर्यस्तु भावनाहेयानेव क्लेशाँस्तथैव नवधा कृत्वा प्रजहाति, दर्शन-
हेयाना दर्शनमार्गेण पाक्प्रहीणत्वात् ।
लोकोत्तरस्तु भावनामार्गस्तथैव षोडशाकार., अनित्याकारभेदात् । स
चापि तथैव प्रयोगादिमार्गभेदाच्चतुर्भेद. । इहापि मृदुमृदुभ्यामानन्तर्यविमुक्ति-
मार्गाभ्यामधिमात्राधिमात्रं क्लेशप्रकारं प्रजहाति । एवं यावदधिमात्राधि-
मात्राभ्यामानन्तर्यविमुक्तिमार्गाभ्या मृदुमृदुक्लेशप्रकारं प्रजहाति ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् १६९
चेति । अथ लोकोत्तरेण मार्गेण, तस्याष्टाभिरिन्द्रियैः प्राप्तिः । आज्ञेन्द्रियमष्टमं
भवति ।
अथ भूयोवीतराग प्राप्नोति, तस्य नवभि, येनैव स्रोतआपत्तिफलस्य ।
अनागामिफल यद्यानुपूर्वीकः प्राप्नोति, स च लौकिकेन मार्गेण, तस्य
सप्तभिरिन्द्रियैः प्राप्ति, यथा—सकृदागामिफलस्य । अथ लोकोत्तरेण मार्गेण,
तस्याष्टाभिस्तथैव ।

एष लौकिक-लोकोत्तरमार्गयोर्दिङ्मात्रनिर्देशः । तत्सकृदागामिफलमानुपूर्वी-
केण वा लभ्येत, भूयोवीतरागेण वा । तदानुपूर्वीको यः स्रोतआपत्तिफलं
प्राप्य क्रमात् सकृदागामिफलं प्राप्नोति, कश्चासौ ? य सकलवन्धन एकप्रकारा-
द्युल्लिखितो वा यदि न षष्ठप्रकारोपलिखितो नियाममवक्रामति, षोडशे
चित्तक्षणे स स्रोतआपन्नो भवति । स भावनाहेयस्यैकस्य यावत् षष्ठस्यैव वा
प्रकारस्य प्रहाणाय शमथचरितत्वाल्लौकिकमपि मार्गमुत्पादयति । स षष्ठ-
प्रकारप्रहाणे सकृदागामिफलं प्राप्नोति । तस्य फलस्य सप्तभिरिन्द्रियैः प्राप्तिः
श्रद्धादिभिः पञ्चभिर्मनइन्द्रियेणोपेक्षेन्द्रियेण च सप्तमेनानागम्यनिश्रयत्वात् । अथ
लोकोत्तरेण मार्गेण तस्याष्टाभिरिन्द्रियैः प्राप्तिः । तैरेवाज्ञेन्द्रियेण चाष्टमेन । तान्येव
हि श्रद्धादीनि सप्तेन्द्रियाण्याज्ञेन्द्रियाख्या लभन्ते, अनास्रवत्वात् ।
अथ भूयोवीतराग इति । यो लौकिकेन मार्गेण पृथग्जनावस्थाया षट्प्रकारो-
पलिखितोऽभूत्, स 'भूयोवीतराग' इत्युच्यते, भूयसा प्रकारेण वीतराग इति
कृत्वा । स यदि सकृदागामिफलं प्राप्नोति । कथं स प्राप्नोति इति ? अभि-
समयक्रमेण पूर्वोक्तेन मार्गेऽन्वयज्ञानक्षान्त्यवस्थाया प्राप्नोति । तस्य नवभिर्य-
थैव स्रोतआपत्तिफलस्य । श्रद्धादिभिर्गज्ञातावीन्द्रियवर्ज्यै । मनउपेक्षेन्द्रियाभ्या
चेति पूर्ववद् व्याख्यानम् । अयं हि स्रोतआपत्तिफलमप्राप्यैव षोडशे क्षणे
सकृदागामी भवति । अनागामिफलं यद्यानुपूर्वीकः प्राप्नोतीति । इहानुपूर्वीको यः
स्रोतआपत्तिफलं च प्राप्यानागामिफलं प्राप्नोति, यो वा भूयोवीतरागो भूत्वा
स्रोतआपत्तिफलमलब्ध्वैव सकृदागामिफलमेव च लब्ध्वानागामिफलं प्राप्नोति ।
स च यदि लौकिकेन मार्गेण प्राप्नोति, तस्य सप्तभिरिन्द्रियैः प्राप्ति । यथा सकृदा-
गामिफलस्य, आनुपूर्वीकस्येत्यभिप्रेतम् । श्रद्धादिभिः पञ्चभिर्मनउपेक्षेन्द्रियाभ्या
चेत्यर्थः । अथ लोकोत्तरेण मार्गेण तस्याष्टाभिस्तथैवेति । यथा सकृदागामिफल-
स्यैवाष्टाभिरित्यर्थः । आज्ञेन्द्रियमष्टमं भवतीति ।

१७० भाष्यस्फुटार्थासहिते ऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
अथ वीतरागः प्राप्नोति, तस्य नवभिः प्राप्तिः, यथा—स्रोतआपत्तिफलस्य ।
अय तु विशेषः—सुखसौमनस्योपेक्षेन्द्रियाणामन्यतमं भवति, निश्रय-
विशेषात् । यदाप्ययमानुपूर्वीको नवमे विमुक्तिमार्गे तीक्ष्णेन्द्रियत्वाद् ध्यानं
प्रविशति लौकिकेन मार्गेण, तदाप्यष्टाभिरिन्द्रियैरनागामिफलं प्राप्नोति । तत्र
हि नवमे विमुक्तिमार्गे सोमनस्येन्द्रियमष्टमं भवति । आनन्तर्यमार्गे तूपेक्षेन्द्रियमेव,
नित्यमुभाभ्या च तस्य प्राप्तिः । अथ लोकोत्तरेण प्रविशति, तस्य नवभिरिन्द्रियैः
प्राप्तिः । आज्ञेन्द्रियं नवमं भवति ॥ १६ ॥
अथ वीतराग इति । कामधातुमात्रवीतरागो लौकिकेन मार्गेण नवमे प्रकारे
प्रहीणे । प्रथमादपि वा ध्यानाद् यावदाकिञ्चन्यादपि वा वीतरागो योऽनागा-
मिफलं प्राप्नोति । तस्य नवभिः प्राप्तिः । यथा स्रोतआपत्तिफलस्य । स्रोतआपत्ति-
फलस्य हि दर्शनमार्गेण प्राप्तिः । अस्य च दर्शनमार्गेणैव प्राप्तिरिति तुल्यत्वम् ।
अयं तु विशेषः—सुखसौमनस्योपेक्षेन्द्रियाणामन्यतमं भवति निश्रयविशेषा-
दिति । यदि तृतीयं ध्यानं निश्रित्य नियामकवक्रामति, सुखेन्द्रियं तत्र भवति ।
अथ प्रथमद्वितीये ध्याने निश्रित्य, सौमनस्येन्द्रियं तत्र भवति । अथाना-
गम्यध्यानान्तरचतुर्थध्यानानामन्यतमं निश्रित्य, उपेक्षेन्द्रियं तत्र भवतीति ।
यदाप्ययमानुपूर्वीक इति । विस्तर—यदाप्ययमधिगतपूर्वफल आनुपूर्वीकस्तीक्ष्णे-
न्द्रियः । स नवम विमुक्तिमार्गं ध्यान प्रविशति मौलं लौकिकेन मार्गेण, तदापि
अष्टाभिरिन्द्रयैरनागामिफलं प्राप्नोति । तत्र मौलध्यानमगृह्णातो विमुक्तिमार्गो
भवति, तच्च सौमनस्येन्द्रियम् । आनन्तर्यमार्गस्त्वनागम्यसंगृहीत एव ।
यदि न प्रविशति, तत्र चोपेक्षेन्द्रियमेव, नान्यथा । तस्य प्राप्तिरष्टाभि श्रद्धा-
दिभिः पञ्चभिर्मन उपेक्षासौमनस्येन्द्रियैश्चेति । उभाभ्या च तस्य प्राप्तिरिति ।
आनन्तर्यविमुक्तिमार्गाभ्यां चोरनिष्कासनकपाटपिधानवदिति व्याख्यातमेतत् ।
अथ लोकोत्तरेण प्रविशतीति । स एवानुपूर्वीकस्तादृगेन्द्रियो वेदितव्यः, अधि-
कारानुवृत्तेः । तस्य नवाभिरिन्द्रियैः प्राप्तिः । तैरेव तावदुक्तैरिन्द्रियैः । आज्ञेन्द्रियेण
च नवमेन । तान्येव हीन्द्रियाण्यनास्रवत्वादाज्ञेन्द्रियाख्या लभन्ते ।
इदमिह चोद्यते—कस्मादानुपूर्वीक एवमुक्त, न पुनर्वीतरागपूर्वी ? न हि
वीतरागपूर्व्यनागम्यनिश्रयेण दर्शनमार्गमुत्पाद्य षोडशे चित्तक्षणे मौलं प्रथमं
ध्यानं प्रविशति, तत्राधिगतेरनादरात् । आनुपूर्वीको हि मौलध्यानाथी, तस्या-
नधिगतपूर्वत्वात् । तस्मादस्ति सम्भवो यदसौ मौलमव प्रविशति । वीतराग-
पूर्वी तु चतु मत्यदर्शनं प्रति कृतादर., न ध्यानं प्रति । इति न तत्र षोडशे
चित्तक्षणे मौलं ध्यानं प्रविशतीत्यभिप्राय ॥ १६ ॥

निर्देश ] द्वितीयं कोशस्थानम् १७१
यत्तर्हि अभिधर्म उक्तम्—“कतिभिरिन्द्रियैरर्हत्त्वं प्राप्नोतीत्याह—एका-
दशभिः” ( ) इति, तत् कथं नवभिरित्युच्यते ? नवभिरेव
तत् प्राप्नोति ।
एकादशभिरर्हत्त्वमुक्तं त्वेकस्य सम्भवात् ।
अस्ति सम्भवो यदेकः पुद्गलः परिहाय परिहाय सुखसौमनस्योपेक्षाभिरर्हत्त्वं
प्राप्नुयाद्, अत एकादशभिरित्युक्तम्। न तु खलु सम्भवोऽस्ति सुखादीनामे-
कस्मिन् काले।
कथमनागामिनोऽप्येष प्रसङ्गो न भवति ? न ह्यसौ परिहीणः कदाचित्
सुखेन्द्रियेण प्राप्नोति ।
“नवभिरन्त्यफलयोः” (अभि० २।१६) इत्युक्तम्, तद्विरोधयति—यत्
तर्हि अभिधर्म उक्तम् । ज्ञानप्रस्थाने । “कतिभिरिन्द्रियैरर्हत्त्वं प्राप्नोति ? इत्याह—
एकादशभिः” इति। तत्कथं न विरुध्यते इत्यभिप्रायः ।
“एकस्य सम्भवात्” इति। कस्यचिदेकस्य पुद्गलस्य सम्भवः। न सर्वस्य
सम्भवः। यो हि मृद्विन्द्रिय परिहाय परिहाय सुखसौमनस्योपेक्षाभिः एकादशभिः
निश्चयविशेषात् पार्यायिकीभिरर्हत्त्वं प्राप्नुयात्, तं प्रति एवमुक्तम् । एकादश-
भिरिति । न तु सम्भवोऽस्ति मुखसौमनस्योपेक्षाणा एकस्मिन् काले समवधान-
मित्यर्थः । चित्तचैत्तानामेकैकद्रव्योत्पत्ते । यो हि कश्चिन्मृद्विन्द्रियः पुद्गलोऽनागम्यं
वोपेक्षेन्द्रियनिश्चयं निश्रित्यार्हत्त्वं प्राप्नुयात्, तस्य तत्प्राप्तिरुपेक्षेन्द्रियेण । ततः
पुनरपि परिहीयते । तत प्रथमं द्वितीयं वा ध्यानं निश्रित्य पुनरर्हत्त्वं प्राप्नु-
यात्, तस्य तत्प्राप्ति सौमनस्येन्द्रियेण । ततः पुनरपि परिहीयते । ततः स
तृतीयं ध्यानं निश्रित्य पुनरर्हत्त्वं प्राप्नुयात्, तस्य तत्प्राप्तिः सुखेन्द्रियेण । इति
प्रत्येकं तत्र पत्याप्ताववश्यं नवैवेन्द्रियाणि व्याप्रीयन्ते—श्रद्धादीनि पञ्च, मन-
आज्ञातातवीन्द्रियाणि सुखसौमनस्योपेक्षेन्द्रियाणां चान्यतमदिति । पुनः पुनः
प्राप्तेस्तदेकादशभिरित्युक्तम् ।
कथमनागामिनोऽप्येष प्रसङ्गो न भवतीति। कस्मात् तत्र शास्त्रेऽर्हत्त्वफल-
मेवैकादशभिः प्राप्नोति इत्युक्तम्, न तूक्तम्—अनागामिफलमपीति ? न ह्यसौ
परिहीणः कदाचित् सुखेन्द्रियेण प्राप्नोतीति। असावनागामी तृतीयध्यानादूर्ध्व-
भूमिलाभात् परिहीणो भवति, ऊर्ध्वभूमेरेव परिहीणो भवति, नासावनागामि-
फलात् परिहीण इत्युच्यते। एवं यावद् द्वितीयध्यानात् । यदा तु प्रथमात्
परिहीणो भवति, तदानागामिफलात् परिहीण इत्युच्यते । पञ्चावरभागीय-

१७२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
न च वीतरागपूर्वो परिहीयते; तद्वैराग्यस्य द्विमार्गप्रापणात् ॥
प्रहाणाद्धि अनागामिफलं व्यवस्थाप्यते । यदा स च कामवैराग्यात् परिहीण,
तदा तृतीयं ध्यानमस्य नास्ति, तत् कथं सुखेन्द्रियेणानागामिफलं प्राप्नुयात् !
तत आह—न ह्यसौ परिहाण कदाचित् सुखेन्द्रियेण प्राप्नोतीति, किं सौमन-
स्येन्द्रियेण प्राप्नुयात्, यत एव सुखेन्द्रियस्यैव प्रतिषेधः प्राप्नुयाद् यदि
नवमे विमुक्तिमार्गे मौलं ध्यानं प्रविशेत् । नैतदस्ति—यो हि परिहीणो भवेत्
स मृद्विन्द्रिय, यश्च मृद्विन्द्रिय. स न शक्नोति नवमे विमुक्तिमार्गे मोलं ध्यानं
प्रवेष्टुम्, तीक्ष्णेन्द्रियस्तु शक्नोति, इन्द्रियसञ्चारस्यादुष्करत्वात् ? अस्त्येतत्,
किन्तु यद्यसौ मृद्विन्द्रिय आनुपूर्वीऽनागामिफलं प्राप्य ततश्च परिहीणो भूत्वा
इन्द्रियसञ्चारं कुर्यात्, इन्द्रियसञ्चारेण च तीक्ष्णेन्द्रियो भूत्वा पूर्वकेणैव क्रमेणा-
नागामिफलं प्राप्नुवन् यदि नवमे विमुक्तिमार्गे मौलं प्रविशेत्, तस्य तदानागा-
मिफलप्राप्तिरष्टाभिर्वाभवेद् भवेति—श्रद्धादिभि पञ्चभि, मनइन्द्रियेण चान-
न्तर्यमार्गसंगृहीतेन सौमनस्येन्द्रियेण च मौलध्यानविमुक्तिमार्गसंगृहीतेनेति ।
लोकोत्तरेण चेन्मौल ध्यानं प्रविशेत्, एभिश्चाष्टाभिराज्ञेन्द्रियेण च नवमेन
इत्यवगन्तव्यम् । तस्मात् सूक्तम्—न ह्यसौ परिहीण कदाचित् सुखेन्द्रियेण
प्राप्नोतीति ।
वीतरागपूर्वी तर्ह्येकादशभिस्तत्प्राप्नुयात् । कथम् ? यो मृद्विन्द्रिय पुद्गल-
स्तृतीयध्यानलाभो तृतीय ध्यानं निश्रित्य नियाममवक्रामेत्, स षोडशे चित्तक्षणे
अनागामी भवति, सा तत्फलप्राप्ति सुखेन्द्रियेण श्रद्धादिभि. पञ्चभिर्मनआज्ञा-
स्यामीन्द्रियाज्ञेन्द्रियैश्चेति । स ततोऽनागामिफलात् परिहीण इन्द्रियोत्तापनेन
तीक्ष्णेन्द्रियमात्मानं कृत्वा अनागम्यनिश्रयेणैवानागामिफलं प्राप्नुवन्नवमे
विमुक्तिमार्गे मौलं प्रविशेत् । तस्य तत्फलप्राप्ति. पूर्ववदुपेक्षेन्द्रियेण सौमनस्येन्द्रि-
येण च श्रद्धादिभिश्चापि पञ्चभिर्मनइन्द्रियेण चाष्टमेन लोकोत्तरमार्गत्वादा-
ज्ञेन्द्रियेणापि नवमेन—इत्येवं द्वयो.कालयोरेकादशभिरिन्द्रियै. स पुद्गलस्तदना-
गामिफलं प्राप्नुयादिति । ततस्तत्प्रतिषेधार्थमिदमाह—न च वीतरागपूर्वी परि-
हीयते । तद्वैराग्यस्य द्विमार्गप्रापणादिति । न च कामवीतराग. केनचिन्निश्रयेण
नियाममवक्रान्त परिहीयते । कस्मात् ? तद्वैराग्यस्य कामवैराग्यस्य द्विमार्गप्राप-
णात् लौकिकलोकोत्तरमार्गप्रापणात् । इह फलं द्विविधम्—संस्कृतम्, असंस्कृतं
च । “संस्कृतानास्कृतं फलम्” ( अभि० को० ६.५१ ) इति वचनात् । तत्र
यदसंस्कृतं विसंयोगलक्षणमनागामि फलम्, तत्पूर्वं लौकिकेन मार्गेण प्राप्तम्,
नियामावक्रान्तौ च लोकोत्तरमार्गेण पुनस्तत्प्राप्तम् । द्विविधा हि तस्य प्राप्ति.—
लौकिकी, लोकोत्तरा च । तस्मात् स्थिरं तद्वैराग्यम् । तस्मादसौ न परिहीयते ।

निर्देश ] द्वितीयं कोशस्थानम् १७३
इदं विचार्यते—कतमेनेन्द्रियेण समन्वागतः कतिभिरवश्यं समन्वागतो
भवति ? तत्र—
उपेक्षाजीवितमनोयुक्तोऽवश्यं त्रयान्वितः ॥ १७ ॥
य एषामुपेक्षादीनामन्यतमेन समन्वागतः, सोऽवश्यं त्रिभिरिन्द्रियै
समन्वागतो भवत्येभिरेव । न ह्येषामन्योऽन्येन विना समन्वागम ।
शेषैस्त्वनियमः — स्यात् समन्वागतः, स्यादसमन्वागतः ।
तत्र तावच्चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वेन्द्रियैरारूप्यधातूपपन्नो¹ न समन्वागतः ।
कामधातौ च येनाप्रतिलब्धविहीनानि । कायेन्द्रियेणारूप्योपपन्नो न समन्वागतः ।
स्त्रीन्द्रियेण रूपारूप्योपपन्नः । कामधातौ येनाप्रतिलब्धविहीनम् । एवं पुरुषेन्द्रियेण ।
ननु च "फलाद्धानिर्न पूर्वकात्" (अभि० ६.५८) दर्शनहेयानामवस्तुत्वा-
दित्येतदपि कारणान्तरमस्ति, कस्मात् तदिह नोक्तमिति ? एतदपि वक्तव्यम् ।
, अपि खलु पर एव ब्रूयात्—मा भूद् दर्शनहेयक्लेशवैराग्यपरिहाणिः, भावना-
हेयक्लेशमात्रवैराग्यपरिहाणिस्तु कस्मादस्य परिहीणधर्मस्य न भवेत् ? पञ्चा-
वरभागीयप्रहाणाद्धि अनागामिफलं भवति । तत्र च सत्कार्यदृष्टिः शीलव्रत-
परामर्शो विचिकित्सा च दर्शनहेयाः, कामच्छन्दो व्यापादश्च भावनाहेयौ,
तयोश्च तस्य वीतरागपूर्विणोऽभिसमयान्ते षोडशे चित्तक्षणे प्रहाणस्य लौकिकेन
मार्गेण प्राप्तस्य तत्सामर्थ्यात् पुनरनास्रवा प्राप्तिर्भवति, अनास्रवगोत्राणां लब्ध-
त्वात् । अनास्रवं हि नवमविमुक्तिमार्गस्वभावं संस्कृतम्, अनागामिफलमसंस्कृतं
च कामच्छन्दादिप्रहाणं त

१७४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
सुखेन्द्रियेण चतुर्थध्यानारूप्योपपन्नाः पृथग्जना न समन्वागताः । सौमनस्येन्द्रियेण
तृतीयचतुर्थध्यानारूप्योपपन्नाः पृथग्जना एव । दुःखेन्द्रियेण रूपारूप्योपपन्नः ।
दौर्मनस्येन कामवीतराग । श्रद्धादिभि समुच्छिन्नकुशलमूलः । आज्ञास्यामीन्द्रियेण
पृथग्जनफलस्था न समन्वागता । आज्ञेन्द्रियेण पृथग्जनदर्शनाशैक्षमार्गस्था ।
आज्ञातावीन्द्रियेण पृथग्जनशैक्षा असमन्वागताः ।
अप्रतिषिद्धास्ववस्थासु यथोक्तसमन्वागतो वेदितव्यः ॥ १७ ॥
चतुर्भिः सुखकायाभ्यां
य सुखेन्द्रियेण समन्वागत, सोऽवश्यं चतुर्भिरिन्द्रियैः—तैश्च त्रिभि-
रुपेक्षादिभिः, सुखेन्द्रियेण च ।
अन्यथा-हि रूपिभिरिन्द्रियैरारूप्योपपन्नो न समन्वागत इत्येवोच्यते । अप्रति-
[L1

मन्वागम"!
Wait, look at "ध्या नो":
Wait, is there an extra aa-matra? "ध्यानाेप..." - ah, old fonts sometimes used 'ा' + 'े' = 'ो', but here it looks like "ध्यानाेप..." or "ध्यानोप..."?
It's 'ध्यानोपपत्तावसमन्वागम' (ध्या + नो + प + प + त्ता + व + स + म + न्वा + ग + म).
Wait, look at 'नो': it has the letter 'न' with 'ो'. Wait, is that 'न' or 'ना'?
In "चतुर्थध्यानाेपपत्तावसमन्वागम": there is 'न' followed by 'ा' with a top stroke, so "नो".
L16: ऽसमन्वागतः । दौर्मनस्येन श्रद्धादिभिश्चान्यै पूर्ववदसमन्वागमो वक्तव्यः ।
L17: “पञ्चभिश्चक्षुरादिमान्” इति चक्षुःश्रोत्रघ्राणजिह्वावानित्यर्थ । तेन चेति ।
L18: तेन चक्षुषा । चक्षुषि सत्यवश्यं कायेन्द्रियम्, न तु श्रोत्रादीनि, कामधाता-
L19: वलब्धविहीनत्वसम्भवात् । स्त्रीपुरुषेन्द्रियादीना तु पूर्ववद् व्यभिचारो वक्तव्यः ।
L20: एवं श्रोत्रघ

१७८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
दुःखी तु सप्तभिः
यो दुःखेन्द्रियेण, सोऽवश्यं सप्तभिः कायजीवितमनोभिश्चतुर्भिर्वेदनेन्द्रियैः।
स्त्रीन्द्रियादिमान् ॥ १८ ॥
अष्टाभिः
य स्त्रीन्द्रियेण समन्वगतः सोऽवश्यमष्टाभिः—तैश्च सप्तभिः, स्त्रीन्द्रियेण
च। आदिशब्देन पुरुषेन्द्रियदौर्मनस्यश्रद्धादीनां सङ्ग्रहः। तद्वानपि प्रत्येकमष्टाभिः
समन्वागतो भवति—तैश्च सप्तभिः, अष्टमेन च पुरुषेन्द्रियेण । एवं दौर्मनस्ये-
न्द्रियेण। श्रद्धादिमांस्तु तैश्च पञ्चभि , उपेक्षाजीवितमनोभिश्च ।
एकादशभिस्तवाज्ञातेन्द्रियान्वितः ।
आज्ञात इन्द्रियमाज्ञातेन्द्रियम् । य आज्ञेन्द्रियेण¹ समन्वगत., सोऽवश्य-
“दुःखी तु सप्तभिः” इति । कामधातूपपन्नो ह्येषः। तस्मादवश्यं काये-
न्द्रियेण चतुर्भिश्च वेदनेन्द्रियैरिति दौर्मनस्यवर्ज्यै। तद्वीतरागावस्थाया दौर्मनस्यं
व्यभिचरति । मनोजीवितेन्द्रिये च स्त इत्यवश्यं सप्तभिरिन्द्रियै समन्वागत.।
शेषेन्द्रियव्यभिचारस्तु पूर्ववद् वाच्य ।
“स्त्रीन्द्रियादिमान् अष्टाभिः” इति । स्त्रीपुरुषदौर्मनस्यश्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधि-
प्रज्ञेन्द्रियवानित्यर्थ । जीवितमन सुखदु खसौमनस्योपेक्षेन्द्रियाणामुक्तत्वात्,
आज्ञातावीन्द्रियादीना च त्रयाणा वक्ष्यमाणत्वात् । एषामेवाष्टानामिन्द्रियाणा
ग्रहणं भवति । यः स्त्रीन्द्रियेण समन्वागत इति। स कामधातूपपन्न एव स्त्री-
न्द्रियवत्त्वात्। अत' सोऽवश्यमष्टाभिरिन्द्रियै समन्वगत । कतमे. ? इत्याह—
तैश्च सप्तभिः स्त्रीन्द्रियेण चेति । कायजीवितमनोभिश्चतुर्भिश्च वेदनेन्द्रियैरिति
सप्तभि , स्त्रीन्द्रियेण चाष्टमेन । शेषैरनियम । यथोक्तैश्चक्षुरादीना वैकल्यसम्भ-
वादित्यादिभि.कारणे.। स्त्रीन्द्रियवत् पुरुषेन्द्रियवानपि वक्तव्य । दौर्मनस्यवानपि
कामोपपन्न. कामवीतराग इति तथैव ते. सप्तभिर्दौर्मनस्येन च। श्रद्धावानपि
त्रैधातुक. सत्त्व इति तैः पञ्चभिः श्रद्धादिभिरविनाभाविभिरुपेक्षाजीवितमनोभिश्च
समन्वागत.। शेषैरनियम पूर्ववत्। यथा श्रद्धावानेवं यावत् प्रज्ञावान् ।
आज्ञाते इन्द्रियमाज्ञातेन्द्रियमिति । अज्ञात एवेन्द्रियमाज्ञातेन्द्रियम् । निरव-
शेषाज्ञात इन्द्रियमित्यर्थ. । आज्ञेन्द्रियमपि ह्याज्ञात इन्द्रियम्, न तु निरवशेषे,
सावशेषत्वात् प्रहेयस्य। अथ वा—पदकदेशग्रहणेन आज्ञातावी पुद्गल अज्ञात
इत्युच्यते, तस्येन्द्रियमाज्ञातेन्द्रमिति । य आज्ञेन्द्रियेण सोऽवश्यमेकादशभिरिति ।
१. आज्ञातेन्द्रियेण—का०.

ण? Let's re-read: पुद्गलसामान्यमिहाधिक्रियते, न त्वेकेनेन्द्रियेगावश्यकसमन्वा-? Look at the letters after पुद्गलसामान्यमिहाधिक्रियते,: नंorन? कorत्वे? Wait, the image has: नंकनैवेन्द्रियेगवश्यकसमन्वा-? Wait, look at line 27: नwith dot? No, it'sन॑orन? Then क? No, it's त्वे? Look at न त्वेकेनेन्द्रियेणावश्यकसमन्वा-: Wait, "पुद्गलसामान्यमिहाधिक्रियते, न त्वेकेनेन्द्रियेणावश्यकसमन्वागमव्यभिचारादुच्यते ।" Let's look at the letters in the image: न त्वे के ने न्द्रि ये णा व श्य क स म न्वा- Wait, look at त्वे: the character has a horizontal stroke with loop, like क? In some fonts, त्वेlooks likeत्वे! Wait, look at the first two letters after , : Is it न त्वेorनंक? It is न त्व

१७८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
सर्वाल्पैर्निःशुभोऽष्टाभिर्विन्मनःकायजीवितैः ।
युक्तः
समुच्छिन्नकुशलमूलो निःशुभः । स सर्वाल्पैरष्टाभिरिन्द्रियैः समन्वा-
गतः—पञ्चभिर्वेदनादिभिः, कायमनोजीवितैश्च । वेदना हि वित्, वेदयत
इति कृत्वा । वेदनं वा वित्, यथा—सम्पदनं सम्पत् ।
यथा च निःशुभ सर्वाल्पैरष्टाभिरिन्द्रियैर्युक्तः,
बालस्तथारूप्ये
बाल इति पृथग्जनस्याख्या ।
कतमैरष्टाभिः ?
रंसमन्वागतो य आरूप्यधातूपपन्न , न तु यो रूपधातूपपन्नः । विस्तरेण यावत्
कश्चिदेव श्रद्धादिभिरसमन्वागतो यः समुच्छिन्नकुशलमूलः, न तु स एवारूप्य-
धातूपपन्नः । तथेहापि यावानाज्ञास्यामीन्द्रियोपेतः सर्वोऽसावेभिर्यथोक्तैस्त्रयोदश-
भिरिन्द्रियैरवश्यं समन्वागतः । व्यभिचारस्तु सम्भवतः कस्यचिदेव । तथा हि
कस्यचिच्चक्षुरिन्द्रियेणासमन्वागमो योऽन्धः, कस्यचिच्छ्रोत्रेन्द्रियेण यो बधिरः ।
एवं घ्राणादिभिः, यावत् कस्यचित् स्त्रीन्द्रियेण यः पुरुषः, कस्यचित् पुरुषेन्द्रियेण
या स्त्री, कस्यचित् दौर्मनस्येन यो वीतरागः—इत्येवमेवावगन्तव्यम् ॥ १९ ॥
“सर्वाल्पैर्निःशुभोऽष्टाभिः” इति । एकः पुद्गलः सर्वेभ्योऽल्पैर्यैः समन्वागतः ।
स कियद्भिरल्पैः समन्वागतः ? इत्याह—निःशुभः । यः समुच्छिन्नकुशलमूलः ।
स च कामधातावेव । “छिनत्ति स्त्रीपुमान् दृष्टिचरितः” ( अभि० को० ४।८० )
इति । कामवैराग्यं वास्य न सम्भवति । तस्मादस्य पञ्चापि वेदनेन्द्रियाणि
सन्ति । कायेन्द्रियं च जीवितमनसी च स्त एव सर्वत्र । चक्षुरादीनि तु न सन्ति,
क्रममरणावस्थायामन्धत्वाद्यवस्थायां च तेषामभावात् । वेदयत इति कृत्वेति ।
कर्तरि क्विप् । वेदनं वा विदिति । भावसाधन औणादिकः क्विप् । ज्ञापकं
दर्शयति—यथा सम्पादनं सम्पत् ।
“तथारूप्ये” इति । संख्यामात्रं तथाशब्देन सम्बध्यते । एकान्तकुशलत्वा-
च्छ्रद्धादीनि शुभग्रहणेन गृह्यन्त इति । शुभान्येव नाकुशलाव्याकृतानि यानि
तानि शुभानीत्यर्थः । आज्ञास्यामीन्द्रियादीनामपि ग्रहणप्रसङ्ग इति । तान्यप्ये-
कान्तकुशलानि । तस्मात्तद्ग्रहणप्रसङ्ग इति । न, अणाधिकारादिति । ‘निःशुभो
ऽष्टाभिः’ इत्येतस्मात् ।

निर्देश ] ' द्वितीयं कोशस्थानम् १७९
उपेक्षायुर्मनःशुभैः ॥ २० ॥
उपेक्षाजीवितमनोभिः, श्रद्धादिभिश्च । एकान्तकुशलत्वात् श्रद्धादीनि
शुभग्रहणेन गृह्यन्ते । आज्ञास्यामीन्द्रियादीनामपि ग्रहणप्रसङ्गः ? न; अष्टाधि-
काराद्, बालाधिकाराच्च ॥ २० ॥
अथ यः सर्वबहुभिरिन्द्रियैः समन्वागत, स कियद्भिः ?
बहुभिर्युक्त एकान्नविंशत्याऽमलवर्जितैः ।
अनास्रवाणि त्रीणि वर्जयित्वा ।
स पुनः—
द्विलिङ्गः
द्विव्यञ्जनो यः समग्रेन्द्रियः एकान्नविंशत्या समन्वागतः '
कश्चापरः ?
आर्यो रागी
अवीतरागोऽपि शैक्षः सर्वबहुभिरेकान्नविंशत्या समन्वागतः ।
एकलिङ्गद्वयमलावर्जितैः ॥ २१ ॥
एकं व्यञ्जनं द्वे चानास्रवे वर्जयित्वा । आज्ञातावीन्द्रियं द्वयोश्चान्यतरत् ।
उक्त इन्द्रियाणां धातुप्रभेदप्रसङ्गेनागताना विस्तरेण प्रभेदः ॥ २१ ॥
“उपेक्षायुर्मनःशुभैः” अष्टाभिरित्याज्ञास्यामीन्द्रियादीना निरासः कृतो
भवति; अष्टशब्देन कृतावधित्वात् । बालाधिकाराच्चेति । बालोऽत्राधिक्रियते,
“बालस्त्वारूप्ये” इति वचनात् । आज्ञास्यामीन्द्रियाद्यभावे च पृथग्जनो
भवति, “पृथग्जनत्वं कतमत् ? आर्यधर्माणामलाभः” ( ) इति
वचनात् । तस्मात् तेष्वनास्रवेष्वप्रसङ्ग इति ॥ २० ॥
द्विव्यञ्जनो यः समग्रेन्द्रिय इति : द्विव्यञ्जनोऽपि हि समग्रचक्षुरादिक एव-
मेकान्नविंशत्या समन्वागत., नान्यथा ।
आज्ञातावीन्द्रियं द्वयोश्चान्यतरदिति । रागित्वादाज्ञातावीन्द्रियमेकान्तेन वर्ज-
यितव्यम्, आर्यस्य चाज्ञास्यामीन्द्रियाज्ञेन्द्रियाभ्यामवश्यं पर्यायेण समन्वागमात् ।
यदाज्ञास्यामीन्द्रियं न तदाज्ञेन्द्रियम्, यदाज्ञेन्द्रियं न तदाज्ञास्यामीन्द्रियम् ।
उक्त इन्द्रियाणां धातुप्रभेदप्रसङ्गेनागतानां विस्तरेण प्रभेद इति । “अष्टादशानां
धातूना कतीन्द्रियं कति नेन्द्रियम्” इति धातुप्रभेदप्रसङ्गेन । “धर्मार्धं इन्द्रियं ये

१८० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
इदमिदानीं विचार्यते—किमेते संस्कृता धर्मा यथा भिन्नलक्षणाः, एवं
भिन्नोत्पादाः ? उताहो नियतसहोत्पादा अपि केचित् सन्ति ? सन्तीत्याह ।
सर्व इमे धर्माः पञ्च भवन्ति—रूपम्, चित्तम्, चैतसिकाः, चित्तविप्रयुक्ताः
संस्काराः, असंस्कृतं च । तत्रासंस्कृतं नैवोत्पद्यते ।
रूपिणां तु धर्माणामयं नियमः—
कामेऽष्टद्रव्यकोऽशब्दः परमाणुरनिन्द्रियः ।
सर्वसूक्ष्मो हि रूपसङ्घात परमाणुरित्युच्यते; यतो नान्यतरो विज्ञायेत ।
स कामधातावशब्दकोऽनिन्द्रियश्चाष्टद्रव्यक उत्पद्यते, नान्यतमेन हीनः ।
अष्टौ द्रव्याणि--चत्वारि महाभूतानि, चत्वारि चोपादायरूपाणि रूपगन्धरस-
स्प्रष्टव्यानि ।
सेन्द्रियस्तु परमाणुरशब्दको नवद्रव्यक उत्पद्यते, दशद्रव्यको वा ।
तत्र तावत्—
कायेन्द्रियी नवद्रव्यः
च द्वादशाध्यात्मिका स्मृता" (अभि० को० १.४८) इति इन्द्रियाण्याग
तानि । तेषा प्रभेदः "अमलं त्रयम्" (अभि० को० २६) इत्येवमादि-
विस्तरेणोक्त ॥ २१ ॥
"किमेते संस्कृता धर्माः" इति । ये ते स्कन्धधात्वायतनत्वेनाभिहिता
पूर्वम् । यथा भिन्नलक्षणा इति । रूप्यते इति रूपम्, अनुभवो वेदना, निमित्तो-
द्ग्रहणं संज्ञेत्यादि । संस्कृतग्रहणमुत्पत्तिमत्त्वात् । उताहो नियतसहोत्पाद।
अपि केचित् सन्तीति । सन्ति हि केचित् सहोत्पादा, न तु नियतसहोत्पादा. ।
यथा चक्षुरादिसहोत्पादास्तद्विज्ञानादयश्चक्षुरादीना सभाग-तत्सभागभावान् ।
तस्मादेवं पृच्छति । सर्व इमे धर्माः पञ्च भवन्तीति । पञ्चवस्तुकनयेनेवं सर्वधर्म-
संग्रहॊ व्यवस्थाप्यते । रूपादिकलापमुखेन धर्मनिर्देश, सुखप्रतिपत्त्यर्थम् । तत्रा-
संस्कृतं नैवोत्पद्यत इति । न तत्प्रति सहोत्पादनियमश्चिन्त्यते ।
सर्वसूक्ष्मो रूपसंघातः परमाणुरिति । संघातपरमाणुर्न द्रव्यपरमाणु. ।
यत्र हि पूर्वापरभागो नास्ति तत् सर्वरूपापचितं द्रव्यं द्रव्यपरमाणुरितीष्यने ।
तस्माद्विशिनष्टि—संघातः परमाणुरिति ।
"कामेऽष्टद्रव्यकोऽशब्दः" इति । कामधातौ यदा शब्दोऽत्र नोत्पद्यते, त दा
नियतमष्टद्रव्यक एव भवति, नातो न्यूनद्रव्यक. ।

निर्देशः ] द्वितीयं कोशस्थानम् १८१
कायेन्द्रियमत्रास्तीति सोऽयं कायेन्द्रियी। तत्र नव द्रव्याणि—तानि
चाष्टौ, कायेन्द्रियं च।
दशद्रव्योऽपरेन्द्रियः ॥ २२ ॥
अपरमिन्द्रियं यत्र परमाणौ तत्र दश द्रव्याणि—तान्येव नव, चक्षुः-
श्रोत्रघ्राणजिह्वेन्द्रियाणां चान्यतमम्।
सशब्दाः पुनरेते परमाणव उत्पद्यमाना यथाक्रमं नवदशैकादशद्रव्यका
उत्पद्यन्ते। अस्ति हीन्द्रियाविनिर्भागी शब्दोऽपि य उपात्तमहाभूतहेतुकः।
कथमविनिर्भागे१ भूतानां कश्चिदेव सङ्घातः कठिन उत्पद्यते, कश्चिदेव
द्रव उष्णो वा, समुदीरणो वा? यद्यत्र पटुतमं प्रभावत उद्भूतं तस्य तत्रोप-
लब्धिः; सूचीतूलीकलापस्पर्शवत्२, सक्तुलवणचूर्णरसवच्च।
“अपरेन्द्रियः” इति। अपरमिन्द्रियमस्मिन्नित्यपरेन्द्रिय., चक्षुरादिमा-
नित्यर्थः। यत्र हि चक्षु श्रोत्रादि वा तत्र कायेन्द्रियेण भवितव्यम्, तत्प्रतिबद्ध-
वृत्तित्वाच्चक्षुरादीनाम्। सशब्दाः पुनरेते परमाणव इत्यष्टद्रव्यकादय, संघात-
परमाणव, सशब्दा उत्पद्यमाना यथाक्रमं नवदशैकादशद्रव्यका उत्पद्यन्ते—
योऽष्टद्रव्यक. स नवद्रव्यक., यो नवद्रव्यक स दशद्रव्यक., यो दशद्रव्यकः
स एकादशद्रव्यक इति। अस्ति हीन्द्रियाविनिर्भागी शब्दोऽपीति। इन्द्रियाद्
विनिर्भक्तुं यो न शक्यते स इन्द्रियाविनिर्भागी शब्द.। इन्द्रियापृथग्वृत्तीत्यर्थ.।
अविनिर्भाजीति केचिद् भुजि पठन्ति।
कथमविनिर्भागे भूतानां कश्चिदेव संघातः कठिन इत्यादि। कठिनः पृथिवी-
धातु., द्रवोऽब्धातु., उष्णस्तेजोधातु., समुदीरणा वायुधातु। तुल्यभूत-
सद्भावात् तुल्यरूपेस्तत्संघातेर्भवितव्यमित्यभिप्राय.। यद्यत्र पटुतममिति।
विस्तर—यद् द्रव्यं पृथिव्यादिलक्षणम्, यत्र संघाते पटुतमं स्फुटतमम्, प्रभावतः
शक्तितः, न तु द्रव्यतः। उद्भूतम् उत्पन्नम्। तस्य तत्रोपलब्धिः। तस्य द्रव्यस्य
तत्र संघात उपलब्धिर्र्ग्रहणम्। सूचीतूलीकलापस्पर्शवत्। तत्र सूच्यो लोहमय्य.
प्रतीता लोके। तूल्यो वीरणादिपुष्पमूलदण्डा., या 'सिका' इति प्राकृतजन-
प्रतीता, तासां सूचीना तूलीना च कलापः, तस्य स्पर्शः सूचीतूलीकलाप-
स्पर्श.। तस्य चोपलब्धिः तस्य पटुतमस्य प्रभावत उद्भूतस्य भूतस्येति।
“तत्र तस्येव” (पा० सू० ५।१।११६) इत्यनेन लक्षणेन वतिः। एतदुक्तं भवति—
१. कथमिहाविनिर्भागे—का०। २. सूचीतूनी०—का०।

१८२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-

कथं पुनस्तेषु शेषास्तित्वं गम्यते ? कर्मतः संग्रहधृतिपक्तिव्यूहनात् ।
प्रत्ययलाभे च सति कठिनादीनां द्रवणादिभावात् अप्सु शैत्यातिशयादौष्ण्यं
गम्यत इत्यपरे ।
अव्यतिभेदेऽपि तु स्याच्छैत्यातिशयः, शब्दवेदनातिशयवत् ।
यथा तुल्येऽपि सूचीना तूलोना कलापसद्भावे तीक्ष्णत्वात् सूचीनामेव स्पर्शो
व्यक्तमुपलभ्यते, न तूलीनाम्, अतीक्ष्णत्वात्; तथा कचिदेव संघाते काष्ठादिके
कठिनमुपलभ्यते—क्वचिद् द्रव पानीये, क्वचिदुष्णोऽग्नौ, क्वचित् समुदीरणा
वायौ। न च तत्र तत्र संघाते चत्वारि महाभूतानि न सन्ति । सक्तुलवणचूर्णे-
रसवच्च । सक्तुचूर्णानां लवणचूर्णाना च यथा रसस्योपलब्धि, लवणचूर्णरस
एव व्यक्तमुपलभ्यते, न तु सक्तुचूर्णरसः, तद्वदिहापीति ।
संग्रहधृतिपक्तिव्यूहनादिति । संग्रहकर्मणाब्धातोरस्तित्वं गम्यते काष्ठादिके ।
अन्यथा पासुमुष्टिवत् तद् विशीर्येत, यदि तत्राब्धातुर्न स्यात् । धृतिकर्मणाप्सु
नौप्रभृतीना पृथिवीधातोरस्तित्वं गम्यते । पक्तिकर्मणा तेजोधातोरस्तित्वं
गम्यते । यदि हि तन्न स्यात् काष्ठादिकं न पूतीभवेत् । व्यूहनकर्मणा वायुधातो-
रस्तित्वं गम्यते । प्रसर्पणं हि तस्य न स्याद्, वृद्धिर्वा, यदि वायुधातुस्तत्र न
स्यात् । एवमन्यत्रापि योज्यम् ।
प्रत्ययलाभे च सतीति । विस्तरः—प्रत्ययानामग्न्यादीना लाभे सति कठिना-
दीनां द्रवद्रव्याणां च द्रवणादिभावात् द्रवणघनत्वादिभावात् । तद्यथा अग्नि-
भूते सति कठिनस्य लोहस्य द्रवणम् । तेन ज्ञायते—लोहेऽब्धातुरस्तीति ।
तथा द्रवस्य शैत्यादिप्रत्ययलाभे काठिन्यम्, तेन ज्ञायते—पृथिवीधातोरत्रा-
स्तित्वमिति । तथा कठिनसंघर्षादौष्ण्यमुपलभ्यते, तेन तेजोधातोरत्रास्तित्वं
गम्यते । इत्येवं सम्भवतोऽन्यत्रापि योज्यम् । अप्सु शैत्यातिशयादौष्ण्यं गम्यते
इत्यपर इति भदन्तश्रीलाभः । यस्मादापः शीताः शीततरा शीततमाश्चोप-
लभ्यन्ते, ततो ज्ञायते तेजसस्तत्रान्यतरतमोत्पत्तेः शैत्यातिशयः । तेन च
तत्र तेजोऽस्तीति गम्यते ।
अव्यतिभेदेऽपीति विस्तरः । तं मतमाचार्यो दूषयति । यथा न च शब्दस्य
द्रव्यान्तरेण व्यतिभेदो मिश्रीभावोऽस्ति, अतिशयश्च भवति, स्वभाव-
भेदात्—पटुः शब्दः पटुतम इति । एवमिहापि भवेत् । यथा च वेदनाया न
केनचिद् द्रव्यान्तरेण व्यतिभेदो भवतीति स्वभावभेदात् तारतम्येनातिशयः,
तथेहापीति । नानेन तेजोऽस्तित्वं गम्यते । ता एव ह्याप. काश्चिच्छीताः,
काश्चिच्छीततराः, काश्चिच्छीततमा इति ।