अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१७८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
सर्वाल्पैर्निःशुभोऽष्टाभिर्विन्मनःकायजीवितैः ।
युक्तः
समुच्छिन्नकुशलमूलो निःशुभः । स सर्वाल्पैरष्टाभिरिन्द्रियैः समन्वा-
गतः—पञ्चभिर्वेदनादिभिः, कायमनोजीवितैश्च । वेदना हि वित्, वेदयत
इति कृत्वा । वेदनं वा वित्, यथा—सम्पदनं सम्पत् ।
यथा च निःशुभ सर्वाल्पैरष्टाभिरिन्द्रियैर्युक्तः,
बालस्तथारूप्ये
बाल इति पृथग्जनस्याख्या ।
कतमैरष्टाभिः ?
रंसमन्वागतो य आरूप्यधातूपपन्न , न तु यो रूपधातूपपन्नः । विस्तरेण यावत्
कश्चिदेव श्रद्धादिभिरसमन्वागतो यः समुच्छिन्नकुशलमूलः, न तु स एवारूप्य-
धातूपपन्नः । तथेहापि यावानाज्ञास्यामीन्द्रियोपेतः सर्वोऽसावेभिर्यथोक्तैस्त्रयोदश-
भिरिन्द्रियैरवश्यं समन्वागतः । व्यभिचारस्तु सम्भवतः कस्यचिदेव । तथा हि
कस्यचिच्चक्षुरिन्द्रियेणासमन्वागमो योऽन्धः, कस्यचिच्छ्रोत्रेन्द्रियेण यो बधिरः ।
एवं घ्राणादिभिः, यावत् कस्यचित् स्त्रीन्द्रियेण यः पुरुषः, कस्यचित् पुरुषेन्द्रियेण
या स्त्री, कस्यचित् दौर्मनस्येन यो वीतरागः—इत्येवमेवावगन्तव्यम् ॥ १९ ॥
“सर्वाल्पैर्निःशुभोऽष्टाभिः” इति । एकः पुद्गलः सर्वेभ्योऽल्पैर्यैः समन्वागतः ।
स कियद्भिरल्पैः समन्वागतः ? इत्याह—निःशुभः । यः समुच्छिन्नकुशलमूलः ।
स च कामधातावेव । “छिनत्ति स्त्रीपुमान् दृष्टिचरितः” ( अभि० को० ४।८० )
इति । कामवैराग्यं वास्य न सम्भवति । तस्मादस्य पञ्चापि वेदनेन्द्रियाणि
सन्ति । कायेन्द्रियं च जीवितमनसी च स्त एव सर्वत्र । चक्षुरादीनि तु न सन्ति,
क्रममरणावस्थायामन्धत्वाद्यवस्थायां च तेषामभावात् । वेदयत इति कृत्वेति ।
कर्तरि क्विप् । वेदनं वा विदिति । भावसाधन औणादिकः क्विप् । ज्ञापकं
दर्शयति—यथा सम्पादनं सम्पत् ।
“तथारूप्ये” इति । संख्यामात्रं तथाशब्देन सम्बध्यते । एकान्तकुशलत्वा-
च्छ्रद्धादीनि शुभग्रहणेन गृह्यन्त इति । शुभान्येव नाकुशलाव्याकृतानि यानि
तानि शुभानीत्यर्थः । आज्ञास्यामीन्द्रियादीनामपि ग्रहणप्रसङ्ग इति । तान्यप्ये-
कान्तकुशलानि । तस्मात्तद्ग्रहणप्रसङ्ग इति । न, अणाधिकारादिति । ‘निःशुभो
ऽष्टाभिः’ इत्येतस्मात् ।