अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

२।१५ ] द्वितीयं कोशस्थानम् १६५
उपेक्षां चैव रूपेऽष्टौ
रूपधातौ म्रियमाणोऽष्टौ निरोधयति—तानि च त्रीणि, चक्षुरादीनि
पञ्च । सर्वे ह्युपपादुकाः समग्रेन्द्रिया उपपद्यन्ते, म्रियन्ते च ।
कामे दश नवाष्ट वा ॥ १५ ॥
कामधातौ म्रियमाण उभयव्यञ्जनो दशेन्द्रियाणि निरोधयति—तानि
चाष्टौ, स्त्रीपुरुषेन्द्रिये च । एकव्यञ्जनो नव । अव्यञ्जनोऽष्टौ ! सकृन्मरण
एष न्यायः ॥ १५ ॥
क्रममृत्योस्तु¹ चत्वारि
क्रमेण तु म्रियमाणश्चत्वारीन्द्रियाणि निरोधयति—कायजीवितमन उपेक्षे-
न्द्रियाणि । न ह्येषां पृथग्निरोधः ।
एष च न्यायः क्लिष्टाव्याकृतचित्तस्य मरणे वेदितव्यः ।
यदा तु कुशले चेतसि स्थितो म्रियते, तदा—
शुभे सर्वत्र पञ्च च ।
कुशले चेतसि म्रियमाणः सर्वत्र यथोक्तमिन्द्रियाणि निरोधयति—श्रद्धा-
दीनि च पञ्चाधिकानि । एषा हि² कुशले चेतस्यवश्यम्भावः ।
“रूपेऽष्टौ' इति । रूपधातावष्टावेतान्येव । सह पञ्चभिश्चक्षुरादिभिर्निरोधयेत्,
सकृत् समग्रेन्द्रियमरणात् । अत एवाह—सर्वे ह्युपादुकाः समग्रेन्द्रिया उपपद्यन्ते,
म्रियन्ते चेति ।
'कामे दश नवाष्ट वा” इति । उभयव्यञ्जनो दशेन्द्रियाणि निरोधयति यदि
समग्रषडिन्द्रियो भवति । एकव्यञ्जनो नव । अव्यञ्जनोऽष्टौ । यदि तु विकलेन्द्रियो
स्त्री पुं वा भवति तदा तदिन्द्रियं परिहार्यम् ॥ १५ ॥
सापवादं चेतत् सर्वकामधातावेव वेदितव्यम् । तदपवादमाह—“क्रम-
मृत्यान्तु चत्वारि” इति । न ह्येषां पृथङ् निरोध इति । न ह्येषां कामधातावन्योन्यं
विहाय निरोधोऽस्तीत्यभिप्रायः ।
“शुभे सर्वत्र पञ्च च” इति । सर्वस्य पूर्वोक्तस्य मरणविधेः “निरोधयत्यु-
पशान्तारूप्ये जीवितं मन” (अभि० २ १५) इत्येवमादेरपवादः । त्रिविधं हि
मरणचित्तं सम्भवति—क्लिष्टम्, अव्याकृतम्, कुशलं च । तत्र क्लिष्टाव्याकृत-
चित्तस्योत्सर्गन्यायेन मरणविधिरुक्तः । कुशलचित्तस्य तु मरणे श्रद्धादयः पञ्चा-
१ क्रममृत्यो तु—का० । २. का० पुस्तके नास्ति ।