अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

एवमारूप्येष्वष्टौ निरोधयति, रूपेषु त्रयोदश—इति विस्तरेण
गणनीयम् ॥
इन्द्रियप्रकरणे सर्व इन्द्रियधर्मा विचार्यन्ते—
अथ कतमच्छ्रामण्यफलं कतिभिरिन्द्रियैः प्राप्यते ?
नवाप्तिरन्त्यफलयोः
नवभिरिन्द्रियैः प्राप्तिरन्त्यफलयोः । के पुनरन्त्ये ? स्रोतआपत्ति-
फलम्, अर्हत्त्वं च । के मध्ये ? सकृदागामिफलम्, अनागामिफलं च ।
तत्र स्रोतआपत्तिफलस्य श्रद्धादिभिराज्ञातावीन्द्रियवर्ज्यैर्मन उपेक्षेन्द्रियाभ्यां
चेति नवभिः । आज्ञास्यामीन्द्रियमानन्तर्यमार्गे वेदितव्यम्, आज्ञेन्द्रियं च
धिकाः प्रक्षेप्याः । एषां हि श्रद्धादीनां कुशले चेतस्यवश्यम्भावः । तेन यत्र
त्रीण्युक्तानि तत्राष्टौ, यत्राष्टौ तत्र त्रयोदश, यत्र दश तत्र पञ्चदश, यत्र नव तत्र
चतुर्दश, यत्र पुनरष्टौ तत्र त्रयोदश, यत्र चत्वारि तत्र नव—इति विस्तरेण
गणनीयम् । रूपारूप्यधातोर्नास्ति क्रममरणम् ।
इन्द्रियप्रकरणे सर्व इन्द्रियधर्मा विचार्यन्ते इति । इन्द्रियप्रकरणे इह क्रियमाणे
सर्व इन्द्रियधर्मा इन्द्रियावस्थाविशेषाः कारित्रविशेषा वा विचार्यन्ते—इत्येकं
व्याचक्षते । अपरे तु व्याचक्षते—इन्द्रियप्रकरणे इन्द्रियस्कन्धके सर्व इन्द्रियाधर्मा
अवस्थाविशेषाः कारित्राविशेषा वा विचार्यन्ते । तेनेहापि ते विचार्यन्ते; तत्प्रत्या-
सन्नत्वादस्य शास्त्रस्येत्यभिप्रायः ।
“नवाप्तिरन्त्यफलयोः” इति । नवभिरिन्द्रियैराप्तिर्नवाप्तिः । कस्य ? अन्त्य-
फलयोः । अन्ते भवे अन्त्ये, अन्त्ये फले अन्त्यफले, तयोः । के पुनरन्त्ये ? स्रोत-
आपत्तिफलम्, अर्हत्त्वफलं च । यथा दण्डस्य द्वावन्तौ भवतः, एवं पंक्त्यवस्थि-
तानां चतुर्णां फलानां स्रोतआपत्तिफलम्, अर्हत्त्वफलं चान्ते भवतः ।
सकृदागामिफलमनागामिफलं च मध्ये भवतः । तयोरन्त्ययोः फलयोर्नवभि-
रेवेन्द्रियैः प्राप्तिः । कतमैर्नवभिः ? इत्याह श्रद्धादिभिराज्ञातावीन्द्रियवर्ज्यैर्मन-
उपेक्षेन्द्रियाभ्यां चेति नवभिरिति ।
तत्रेयमभिसमयक्रमः—दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिः, दुःखे धर्मज्ञानम्; दुःखेऽन्वय-
ज्ञानक्षान्तिः, दुःखेऽन्वयज्ञानम्; समुदये धर्मज्ञानक्षान्तिः, समुदये धर्मज्ञानम्;
समुदयेऽन्वयज्ञानक्षान्तिः, समुदयेऽन्वयज्ञानम्; निरोधे धर्मज्ञानक्षान्तिः, निरोधे
धर्मज्ञानम्; निरोधेऽन्वयज्ञानक्षान्तिः, निरोधेऽन्वयज्ञानम्; मार्गे धर्मज्ञानक्षान्तिः,
मार्गे धर्मज्ञानम्; मार्गेऽन्वयज्ञानक्षान्तिः, मार्गेऽन्वयज्ञानम्—इति षोडश क्षणा