अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१६८ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ इन्द्रिय-
सप्ताष्टनवभिर्द्वयोः ॥ १६ ॥
सकृदागाम्यनागामिफलयोः प्रत्येक सप्ताभिराष्टभिर्नवभिश्चेन्द्रियैः प्राप्तिः ।
कथं कृत्वा ? सकृदागामिफलं तावद् यद्यानुपूर्विकः प्राप्नोति, स च लौकिकेन
मार्गेण, तस्य सप्तभिरिन्द्रियै. प्राप्ति. — पञ्चभिः श्रद्धादिभि., उपेक्षामनइन्द्रियाभ्या
निश्रित्यै, तत्रोपेक्षेन्द्रियं वर्तमानम् । क्षयज्ञानकलापस्त्वस्यामवस्थाया विमुक्ति-
मार्ग आज्ञातावीन्द्रियस्वभाव उत्पादाभिमुखो भवति । तेन श्रद्धादिभि पञ्च-
भिराज्ञेन्द्रियेणाज्ञातावीन्द्रियेण मनइन्द्रियेण सुखसौमनस्योपेक्षेन्द्रियाणा चान्यत-
मेनेति तत्फलं नवभि. प्राप्यते । आनन्तर्यविमुक्तिमार्गाभ्या तत्राप्तिरिति पूर्ववद्
व्याख्यानम् ।
“सप्ताष्टनवभिर्द्वयोः” । प्राप्तिरिति शेष. । प्रत्येकमिति । विस्तर.—सकृदा-
गामिफलस्य सप्तभिरष्टाभिर्नवभिर्वा प्राप्तिः । एवमनागामिफलस्य । तत्प्रतिपाद-
यन्नाह—सकृदागामिफलं तावद् यद्यानुपूर्विकः प्राप्नोति । स च लौकिकेन मार्गे-
णेति । लौकिको मार्ग शान्ताद्युदाराद्याकार , “शान्ताद्युदाराद्याकारा उत्तराधर-
गोचरा.” ( अभि० ६.५० ) इति वचनात् । तेनोत्तरा भूमि शान्तत. प्रणीततो
नि.सरणतश्चेह योगी पश्यति । अधरामोदारिकतो दुखितत स्थूलभित्तिकतश्च
पश्यति । स चायं चतु.प्रकारो वर्ण्यते—प्रयोगमार्ग., आनन्तर्यमार्ग , विमुक्ति-
मार्गः, विशेषमार्गश्च । तत्र प्रयोगमार्गो यत आनन्तर्यमार्ग उत्पद्यते, स पुनयेन
क्लेशान् प्रजहाति । विमुक्तिमार्गोऽप्यानन्तर्यमार्गादनन्तरमुत्पद्यते क्लेशप्रहाण-
प्राप्तेराधारक. । विशेषमार्गस्तत उच्चं विशिष्टो मार्गः ।
तेन मार्गेण नवप्रकारा. क्लेशा. प्रहेया.—अधिमात्राधिमात्र., अधिमात्र-
मध्य., अधिमात्रमृदु, मध्याधिमात्र , मध्यमध्य., मध्यमुदु., मृद्वधिमात्र.,
मृदुमध्य., मृदुमृदुश्चेति । तद् यदि पृथग्जन. प्रजहाति दर्शनभावनाहेयान् क्ले-
शान् मिश्रीकृत्य, तेन मृदुमध्याधिमात्रादिभेदेन नवधा कृत्वा प्रजहाति, मृदु-
मृदुभ्यामानन्तर्यविमुक्तिमार्गाभ्यामधिमात्राधिमात्रं क्लेशप्रकारं प्रजहाति, एवं
यावदधिमात्राधिमात्राभ्यामानन्तर्यविमुक्तिमार्गाभ्या मृदुमृदुक्लेशप्रकारं प्रज-
हाति । आर्यस्तु भावनाहेयानेव क्लेशाँस्तथैव नवधा कृत्वा प्रजहाति, दर्शन-
हेयाना दर्शनमार्गेण पाक्प्रहीणत्वात् ।
लोकोत्तरस्तु भावनामार्गस्तथैव षोडशाकार., अनित्याकारभेदात् । स
चापि तथैव प्रयोगादिमार्गभेदाच्चतुर्भेद. । इहापि मृदुमृदुभ्यामानन्तर्यविमुक्ति-
मार्गाभ्यामधिमात्राधिमात्रं क्लेशप्रकारं प्रजहाति । एवं यावदधिमात्राधि-
मात्राभ्यामानन्तर्यविमुक्तिमार्गाभ्या मृदुमृदुक्लेशप्रकारं प्रजहाति ।