अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देश ] द्वितीयं कोशस्थानम् १७१
यत्तर्हि अभिधर्म उक्तम्—“कतिभिरिन्द्रियैरर्हत्त्वं प्राप्नोतीत्याह—एका-
दशभिः” ( ) इति, तत् कथं नवभिरित्युच्यते ? नवभिरेव
तत् प्राप्नोति ।
एकादशभिरर्हत्त्वमुक्तं त्वेकस्य सम्भवात् ।
अस्ति सम्भवो यदेकः पुद्गलः परिहाय परिहाय सुखसौमनस्योपेक्षाभिरर्हत्त्वं
प्राप्नुयाद्, अत एकादशभिरित्युक्तम्। न तु खलु सम्भवोऽस्ति सुखादीनामे-
कस्मिन् काले।
कथमनागामिनोऽप्येष प्रसङ्गो न भवति ? न ह्यसौ परिहीणः कदाचित्
सुखेन्द्रियेण प्राप्नोति ।
“नवभिरन्त्यफलयोः” (अभि० २।१६) इत्युक्तम्, तद्विरोधयति—यत्
तर्हि अभिधर्म उक्तम् । ज्ञानप्रस्थाने । “कतिभिरिन्द्रियैरर्हत्त्वं प्राप्नोति ? इत्याह—
एकादशभिः” इति। तत्कथं न विरुध्यते इत्यभिप्रायः ।
“एकस्य सम्भवात्” इति। कस्यचिदेकस्य पुद्गलस्य सम्भवः। न सर्वस्य
सम्भवः। यो हि मृद्विन्द्रिय परिहाय परिहाय सुखसौमनस्योपेक्षाभिः एकादशभिः
निश्चयविशेषात् पार्यायिकीभिरर्हत्त्वं प्राप्नुयात्, तं प्रति एवमुक्तम् । एकादश-
भिरिति । न तु सम्भवोऽस्ति मुखसौमनस्योपेक्षाणा एकस्मिन् काले समवधान-
मित्यर्थः । चित्तचैत्तानामेकैकद्रव्योत्पत्ते । यो हि कश्चिन्मृद्विन्द्रियः पुद्गलोऽनागम्यं
वोपेक्षेन्द्रियनिश्चयं निश्रित्यार्हत्त्वं प्राप्नुयात्, तस्य तत्प्राप्तिरुपेक्षेन्द्रियेण । ततः
पुनरपि परिहीयते । तत प्रथमं द्वितीयं वा ध्यानं निश्रित्य पुनरर्हत्त्वं प्राप्नु-
यात्, तस्य तत्प्राप्ति सौमनस्येन्द्रियेण । ततः पुनरपि परिहीयते । ततः स
तृतीयं ध्यानं निश्रित्य पुनरर्हत्त्वं प्राप्नुयात्, तस्य तत्प्राप्तिः सुखेन्द्रियेण । इति
प्रत्येकं तत्र पत्याप्ताववश्यं नवैवेन्द्रियाणि व्याप्रीयन्ते—श्रद्धादीनि पञ्च, मन-
आज्ञातातवीन्द्रियाणि सुखसौमनस्योपेक्षेन्द्रियाणां चान्यतमदिति । पुनः पुनः
प्राप्तेस्तदेकादशभिरित्युक्तम् ।
कथमनागामिनोऽप्येष प्रसङ्गो न भवतीति। कस्मात् तत्र शास्त्रेऽर्हत्त्वफल-
मेवैकादशभिः प्राप्नोति इत्युक्तम्, न तूक्तम्—अनागामिफलमपीति ? न ह्यसौ
परिहीणः कदाचित् सुखेन्द्रियेण प्राप्नोतीति। असावनागामी तृतीयध्यानादूर्ध्व-
भूमिलाभात् परिहीणो भवति, ऊर्ध्वभूमेरेव परिहीणो भवति, नासावनागामि-
फलात् परिहीण इत्युच्यते। एवं यावद् द्वितीयध्यानात् । यदा तु प्रथमात्
परिहीणो भवति, तदानागामिफलात् परिहीण इत्युच्यते । पञ्चावरभागीय-