अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

मार्गे। उभाभ्यां हि तस्य प्राप्तिर्विसंयोगप्राप्तेरावाहकसंनिश्रयत्वाद् यथा-
अर्हत्त्वमस्य पुनः—श्रद्धादिभिः, आज्ञास्यामीन्द्रियवर्ज्यैर्मनेन्द्रियेण,
सुखसौमनस्योपेक्षेन्द्रियाणां चान्यतमेनेति नवभिः।
अभिसमय इत्युच्यन्ते। तत्र दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तिर्यानमार्गेऽन्वयज्ञानक्षान्ति-
रिति पञ्चदश क्षणा दर्शनमार्ग, "अदृष्टदृष्टेर्ह्यमार्गस्तत्र पञ्चदश क्षणा."
(अभि० ६.२८) इति वचनात्। तच्चाज्ञास्यामीन्द्रियमित्युच्यते। मार्गेऽन्वय-
ज्ञानं तु षोडशः, स भावनामार्गः। ततः प्रभृति आ वज्रोपमसमाधेर्यावानना-
स्रवो मार्गः, सर्वोऽसौ भावनामार्गः। तच्चाज्ञेन्द्रियमित्युच्यते। क्षयज्ञानात्
प्रभृति सर्वोऽनास्रवो मार्गोऽशैक्षमार्गः। तच्चाज्ञातावीन्द्रियमित्युच्यते। तत्र
स्रोतआपत्तिफलं मार्गेऽन्वयज्ञानक्षान्त्यवस्थायां प्राप्यते। श्रद्धादीनि चात्र
पञ्चेन्द्रियाण्यवश्यं भवन्ति, तस्या अवस्थाया कुशलत्वात्। आज्ञास्यामी-
न्द्रियस्वभावा चासौ मार्गेऽन्वयज्ञानक्षान्तिर्वर्तमाना। मनइन्द्रियं च तत्सम्प्रयुक्तं
भवति। उपेक्षेन्द्रियं चावश्यमनागम्याश्रयत्वात्। अनागम्यस्य चोपेक्षेन्द्रियम-
म्प्रयुक्तत्वात्। मार्गेऽन्वयज्ञानं त्वस्यामवस्थायामाज्ञेन्द्रियस्वभावमुत्पादाभिमुखं
वर्तते, तेन श्रद्धादिभिः पञ्चभिराज्ञास्यामीन्द्रियेणाज्ञेन्द्रियेण मनउपेक्षेन्द्रियाभ्या
चेति तत्फलं नवभिः प्राप्यते।
उभाभ्या हि तस्य प्राप्तिरिति। आनन्तर्यमार्गेणाज्ञास्यामीन्द्रियस्वभावेन विमु-
क्तिमार्गेण चाज्ञेन्द्रियस्वभावेन तस्य प्राप्तिः। विसंयोगप्राप्तेरावाहकसंनिश्रय-
त्वाद् यथाक्रमम्; तस्याः विसंयोगप्राप्तेरानन्तर्यमार्गस्यावाहकत्वात्, जनकत्वात्,
विमुक्तिमार्गस्य च तस्याः संनिश्रयत्वात्। आधारत्वादित्यर्थः। द्वाभ्या चोर-
निष्कासनकपाटपिधानवत्। यथा हि द्वयोर्मनुष्ययोरेकेन चौरो निष्कास्यते,
द्वितीयेनास्य कपाटं पिधीयते, तथानन्तर्यमार्गेण विसंयोगप्राप्तिरावाह्यते,
क्लेशप्राप्तिमादाय निरोधात्। विमुक्तिमार्गेणाधार्यते, विसंयोगप्राप्तिसहो-
त्पादात्।
अर्हत्त्वस्य पुनः श्रद्धादिभिराज्ञास्यामीन्द्रियवर्ज्यैरिति। वज्रोपमसमाध्यवस्था-
यामर्हत्त्वफलं प्राप्यते। श्रद्धादीनि मनइन्द्रियं च पूर्ववत्। वज्रोपमसमाधि-
कलापस्तस्यामवस्थायामानन्तर्यमार्ग आज्ञेन्द्रियस्वभावो वर्तमानः। सुखसौमन-
स्योपेक्षेन्द्रियाणा चान्यतमत्। यदि तृतीयं ध्यानं निश्रित्यार्हत्त्वं प्राप्यते, सुखेन्द्रियं
तत्र वर्तमानम्। अथ प्रथमं द्वितीयं ध्यानं निश्रित्य, तत्र सौमनस्येन्द्रियम्।
अथानागम्यध्यानान्तरचतुर्थध्यानाकाशविज्ञानाकिञ्चन्यायतनानामन्यतमम्