अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] सप्तम कोशस्थानम् १०६५
कतमस्य ज्ञानस्य कति ज्ञानान्यालम्बनम् ?
धर्मधीगोचरो नव ॥ १६ !
धर्मज्ञानस्य नव ज्ञानान्यालम्बनम् ; अन्यत्रान्वयज्ञानात् ॥ १६ ॥
नव मार्गान्वयधियोः,
अन्वयज्ञानस्यापि नव ज्ञानान्यालम्बनम्, अन्यत्र धर्मज्ञानात् ।
मार्गज्ञानस्यापि नव ज्ञानान्यालम्बनम्, अन्यत्र संवृतिज्ञानात् ।
दुःखहेतुधियोर्द्वयम् ।
दुःखसमुदयज्ञानयोर्द्वे संवृतिपरचित्तज्ञाने आलम्बनम् ।
चतुर्णां दश,
संवृतिपरचित्तक्षयानुत्पादज्ञानानां दश ज्ञानान्यालम्बनम् ।
नैकस्य,
एकस्य निरोधज्ञानस्य नैव ज्ञानमालम्बनम् ।
योज्या धर्माः पुनर्दश ॥ १७ ॥
कतमे दश ?
त्रैधातुकामला धर्मा अकृताश्च द्विधा द्विधा ।
कदाचित्... यावत् धर्मालम्बनम् । एवं समुदयज्ञानम् । मार्गज्ञानमपि
यदनास्रवसंवरलम्बनम्, कायस्मृत्युपस्थानं तद् भवति । शेषं सुगमम् ।
अन्यत्रान्वयज्ञानादिति । धर्मज्ञानं यदनास्रवं ज्ञानमालम्बेत, धर्म-
ज्ञानपक्षमेवालम्बेत । एवमन्वयज्ञानमन्वयज्ञानपक्षमेवालम्बेत—इति नियमः ।
तत्र धर्मज्ञानस्य मार्गज्ञानभूतस्य धर्मज्ञानान्तरं दुःखज्ञानादीनि चानुत्पाद-
ज्ञानान्यालम्बनं सम्भवन्ति । दुःखसमुदयज्ञानभूतस्य तु संवृतिज्ञानमा-
लम्बनं सम्भवति । परचित्तज्ञानभूतस्य परचित्तज्ञानमालम्बनं सम्भवतीति
नव ज्ञानानि तस्यालम्बनमिति ॥ १६ ॥
एवमन्वयज्ञानमपि योज्यम् । मार्गज्ञानस्यापि नवैव अन्यत्र संवृति-
ज्ञानात् । न हि मार्गज्ञानं संवृतिज्ञानमालम्बते, अनास्रवमार्गालम्बननियमात् ।
द्वे संवृतिपरचित्तज्ञाने इति । दुःखसमुदयसत्यान्तर्भूते । परचित्तज्ञानं यदनास्र-

१०६६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
संस्कृता धर्मा अष्टधा क्रियन्ते ; कामरूपारूप्यावचरानास्रवाणां
सम्प्रयुक्तविप्रयुक्तभेदात् । असंस्कृता द्विधा क्रियन्ते ; कुशलाव्याकृतभेदात् ।
इमे दश धर्माः कथं योज्याः कस्य ज्ञानस्य कत्यालम्बनमिति ?
तत्र संवृतिज्ञानस्य सर्वे दश धर्मा आलम्बनम् । धर्मज्ञानस्य पञ्च ।
कामावचरानास्रवाश्चत्वारः कुशलं चासंस्कृतम् । अन्वयज्ञानस्य सप्त ।
रूपारूप्यावचरानास्रवाः षट् कुशलं चासंस्कृतम् । दुःखसमुदयज्ञानयोः
कामरूपारूप्यावचराः षट् । निरोधज्ञानस्यैकः कुशलमेवासंस्कृतम् । मार्गज्ञानस्य
द्वावनास्रवौ । परचित्तज्ञानस्य त्रयः कामरूपावचरानास्रवाः सम्प्रयुक्ताः ।
क्षयानुत्पादज्ञानयोः नव धर्मा आलम्बनमव्याकृतमसंस्कृतं मुक्त्वा ।
स्यादेकेन ज्ञानेन सर्वधर्मान् जानीयात् ? न स्यात् । अपि तु
सांवृतं स्वकलापान्यदेकं विद्यादनात्मतः ॥ १८ ॥
संवृतिज्ञानं स्वस्मात्कलापाद् अन्यान् सर्वधर्माननात्मतो जानीयात्—सर्वधर्मा
वम्, तस्य नवानास्रवाणि ज्ञानान्यालम्बनम् । यत सास्रवं तस्य संवृतिज्ञानं
परचित्तज्ञानं चालम्बनं सम्भवति । क्षयानुत्पादज्ञाने दुःखज्ञानादिस्वभावे इति
दशापि ज्ञानानि तयोरालम्बनानि भवन्ति ॥ १७ ॥
सम्प्रयुक्तविप्रयुक्तभेदादिति । 'सम्प्रयुक्ताश्चित्तचैत्ताः' (अभि० को०
२.३४) इति । विप्रयुक्ताः प्राप्त्यादयः । कुशलाव्याकृतभेदादिति । कुशलं
प्रतिसंख्यानिरोधः, परमक्षेमत्वात् । अव्याकृतौ आकाशाप्रतिसंख्यानिरोधा-
विति । कामावचरानास्रवाश्चत्वार इति । सम्प्रयुक्तविप्रयुक्तभेदात् । रूपारूप्या-
वचरानास्रवाः षडिति । प्रत्येकं सम्प्रयुक्तविप्रयुक्तभेदात् । कामरूपारूप्या-
वचरा अपि तत एव भेदात् षट् । द्वावनास्रवाविति । तत एव । कामरूपावच-
रानास्रवाः सम्प्रयुक्ता इति । आरूप्यावचराणां चित्तचैत्तानां विप्रयुक्ता-
संस्कृतानां च सर्वेषां परचित्तज्ञानाविषयत्वात् । अव्याकृतमसंस्कृतं मुक्त्वेति ।
क्षयानुत्पादज्ञानयोश्चतुःसत्यालम्बनत्वात् अव्याकृतस्य चासंस्कृतस्य तद्व्यति-
रिक्तत्वात् ।
स्याद्—एकेन ज्ञानेन सर्वधर्मान् जानीयात् ? न स्यादिति । कथं
गम्यते ? सूत्रात् । "इहास्माकं भो गौतम ! उपस्थानशालायां सन्निषण्णानां
सन्निपतितानाम् एवरूपान्तराकथासमुदाहारोऽभूत् । श्रमणो गौतमः
किलैवमाह—'नास्ति स कश्चिच्छ्रमणो वा ब्राह्मणो वा यः सकृत् सर्वं

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०६७
अनात्मान इति । स्वभावस्तत्सहभुवश्च धर्मास्तस्य स्वकलापः । तेषामग्रहणं
विषयिविषयभेदाद्, एकालम्बनत्वाद्१, अतिसन्निकृष्टत्वाच्च२ । तच्च कामा-
वचरं श्रुतचिन्तामयम्, रूपावचरं श्रुतमयम्, भावनामयम्; तस्यै० [ ]च्छिन्न-
भूम्यालम्बनत्वात् । अन्यथा हि युगपत् सर्वतो वैराग्यं स्यात् ।। १८ ।।
गतमेतत् ।।
इदं तु वक्तव्यम्—कः कतिभिर्ज्ञानैः समन्वगत इति ? पृथग्ज..ताव-
देकेन समन्वगतः—संवृतिज्ञानेन । वीतरागस्तु परचित्तज्ञानेनापि ।
आर्य्यः पुनः—
जानीयात्, सर्वं पश्येत्’ इति । तथ्यमिदं भो गौतम ? स्मरामि भजतोऽहमेवं
वक्तुम् । अपि तु नास्ति स कश्चित् श्रमणो वा ब्राह्मणो वा यः सकृत्
सर्वं ज्ञास्यति वा द्रक्ष्यति वा” ( ) इति ।
विषयिविषयभेदादिति विस्तरः । विषयिणो विषयस्य च भेदात् ।
यस्माद् यो विषयी, न स एव तस्य विषयो भवति ; स्वात्मनि वृत्तिविरोधात् ।
नहि सैवासिधारा तयैव छिद्यते । तस्मात् तेन संवृतिज्ञानेन स्वभावो न
गृह्यते । नापि तेन चैत्ताः सहभुवो गृह्यन्ते । एकालम्बनत्वात् । यदेव
हि तस्य संवृतिज्ञानस्यालम्बनं तदेव सम्प्रयुक्तानाम् । यदि च ते सम्प्रयुक्ता
गृहेरन् स्वभावालम्बनाः स्युः, संवृतिज्ञानेनैकालम्बनत्वात् ; न चैतद् युक्तम्;
तस्मान्न ते तेन गृह्यन्ते । अतिसन्निकृष्टत्वाच्च । न तेन विप्रयुक्ताः
सहभुवोऽपि गृह्यन्ते चक्षुषोऽञ्जनशलाकादर्शनवत् । तच्चेति । संवृतिज्ञानम् ।
तस्य व्यवच्छिन्नभूम्यालम्बनत्वादिति । यस्माद् भावनामयं रूपावचरं संवृति-
ज्ञानं व्यवच्छिन्नमेव भूमिमालम्बते कामधातुं वा, प्रथमं वा ध्यानम्, यावद्,
भवाग्रं वा, किं कारणम् ? आनन्तर्यविमुक्तिमार्गाणामधरोत्तरभूम्यालम्बनत्वात्
यथाक्रमम् । “शान्ताद्युदाराद्याकारा उत्तराधरगोचराः” (अभि० को ६.५०)
इति वचनात् । यदि च तत् सर्वभूम्यालम्बनं स्यात्, सर्वतो युगपद्
वैराग्यं स्यात् । प्रयोगविशेषमार्गयोरपि यथासम्भवं काचिदेव भूमिरा-
लम्बनम् । कथम् ? निर्वेधभागीयप्रयोगमार्गसंगृहीतस्य हि यस्य कामधातुर्रा-
लम्बनम्, न तस्येतरौ धातू । यस्येतरौ धातू, न तस्य कामधातुरलम्बनम् ।
अशुभाप्रमाणाभिभ्वायतनादिविदूषणे विशेषमार्गसंगृहीतस्य कामधातुरेवा-
लम्बनम्, नेतरौ धातू ।। १८ ।।
१. ०लम्बनत्वादिति—का० । २. सन्निकृ०—का० ।

१०६८ भाष्यस्फुटार्थामहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
एकज्ञानान्वितो रागी प्रथमेऽनास्रवक्षणे ।
कामावीतरागो दुःखधर्मज्ञानक्षान्तावेकेनैव संवृतिज्ञानेन समन्वागतो भवति ।
द्वितीये त्रिभिः,
दुःखधर्मज्ञाने त्रिभिः संवृतिज्ञानधर्मज्ञानदुःखज्ञानैः ।
ऊर्ध्वस्तु चतुष्वेवैकवृद्धिमान् ॥ १९ ॥
अतः परं चतुर्षु क्षणेषु एकैकज्ञानवृद्धिरस्य ज्ञातव्या—दुःखेऽन्वयज्ञाने-
ऽन्वयज्ञानं वर्धते, समुदयनिरोधमार्गधर्मज्ञानेषु समुदयनिरोधमार्गज्ञानानि
वर्धन्त इति । मार्गधर्मज्ञाने सप्तभिर्ज्ञानैः समन्वागतो भवति । वीतरागस्तु
सर्वत्राधिकेन परचित्तज्ञानेन समन्वागतो वेदितव्यः ॥ १९ ॥
अथ कस्यामवस्थायां कति ज्ञानानि भाव्यन्ते ?
यथोत्पन्नानि भाव्यन्ते क्षान्तिज्ञानानि दर्शने ।
अनागतानि,
“एकज्ञानान्वितो रागी प्रथमेऽनास्रवक्षणे” इति । यस्मात् क्षान्तिर्ज्ञानं
न भवत्यन्येनापि अनास्रवग ज्ञानेन समन्वागतः, न भवति रागीति ग्रहणम् ।
यस्माद्वीतरागः परचित्तज्ञानेनापि समन्वागतो भवति ।
“द्वितीये त्रिभिः” इति । तदेव दुःखे धर्मज्ञानं चोच्यते, दुःखज्ञानं चेति ।
नामभेदाद् द्वित्वोपचारः । धर्मज्ञानेन, दुःखज्ञानेन, संवृतिज्ञानेन चेति
त्रिभिः समन्वागतः ।
चतुर्ष्विति । दुःखेऽन्वयज्ञानक्षणे समुदय-मार्ग-निरोध-धर्मज्ञानक्षणेषु
च । क्षान्तिषु पूर्ववदेवामसन्वागमात् दुःखेऽन्वयज्ञानक्षणे हि अन्वयमेव वर्धते,
न धर्मज्ञानम् ; तेन मसन्वाात्पूर्वत्वात् । समुदयधर्मज्ञानक्षणे समुदयज्ञानमेव
वर्धते, न धर्मान्वयज्ञाने, पूर्वमेव ताभ्यां समन्वागतत्वात् । एवं निरोध-मार्ग-
धर्मज्ञानक्षणयोनिरोधमार्गज्ञाने एव वर्धेते डति वक्तव्यम् । वीतरागस्तु
सर्वत्राधिकेन परचित्तज्ञानेनेति दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तौ, यावत्, मार्गे
धर्मज्ञानक्षणे परचित्तज्ञानेनापि समन्वागतः, तैश्च यथोक्तैर्ज्ञानैरिति वेदि-
तव्यम् । मार्गेऽन्वयज्ञाने तु तेनैव सप्तभिरवीतरागः समन्वागतः । वीतरागस्तु
अष्टाभिः—तैश्च परचित्तज्ञानेन चेति । क्षयानुत्पादज्ञानाभ्यां त्वहंन्नेव
समन्वागत इति सुबोधान्न तदर्थं सूत्रितमित्यवगन्तव्यम् ॥ १९ ॥
“यथोत्पन्नानि भाव्यन्ते” इति । इह द्विविधा भावना अधिकृता—

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०६६
दर्शनमार्गे यद्यदेवोत्पद्यते क्षान्तिर्ज्ञानं वा तज्जातीयमनागतं भावनां
गच्छन्ति१ तदाकाराः२ चत्वारः ।
कस्माद्दर्शनमार्गे सभागज्ञानाकारभावनैव ? गोत्राणामप्रतिलब्धत्वात् ।
तत्रैव सांवृतं चान्वयत्रये ॥ २०॥
प्रतिलम्भभावना, निषेवणभावना च । प्रतिलम्भभावना प्राप्तिः, निषेवण-
भावना सम्मुखीभावः ।
यथोत्पन्नानि भाव्यन्त इति । यानि यान्युत्पन्नानि तानि तानि भाव्यन्त
इति । तद्यथा—दुःखधर्मज्ञानक्षान्तावुत्पन्नायां तज्जातीया क्षान्तिरेवानागता
भाव्यते । तदाकाराश्चत्वार इति । क्षान्त्याकारा अनित्यादयश्चत्वारः;
सभागत्वात् । नान्ये । एवं दुःखे धर्मज्ञा उत्पन्ने तदेवानागतं भाव्यते ।
तदाकाराश्चत्वार एव भावनां गच्छन्ति । एवं दुःखान्वयज्ञानक्षान्त्यादिषु
योज्यम् ।
सभागज्ञानाकारभावनैवेति । कस्मात् सभागज्ञानभावना सभागकार-
भावना च दर्शनमार्ग एव भवति, न भावनामार्गे इति ? क्षान्तीनामपरिप्रश्नः;
भावनामार्गे तेषामभावात् । तेषामपि वा प्रश्नः कर्तव्यः, तेषामपिं
सभागभावनात् । न हि दुःखक्षान्तावुत्पन्नायां समुदयादिदुःखक्षान्त्याकारा
भाव्यन्ते । उदाहरणमात्रार्थत्वात्तु ज्ञानपरिप्रश्नः, न क्षान्तिपरिप्रश्न इति ।
गोत्राणामप्रतिलब्धत्वादिति । सभागहेतूनामप्रतिलब्धत्वादित्यर्थः । कथं
कृत्वा ? दुःखे धर्मज्ञानक्षान्तौ उत्पन्नायां तद्गोत्रम्, तदाकाराणां च
चतुर्णां गोत्राणि लब्धानि भवन्ति, न दुःखधर्मज्ञानादीनाम् । किं पुनः
कारणम्-अनित्यादीनामाकाराणाम् एकैकस्मिन्नाकारे सम्मुखीभूते
परिशिष्टानामाकाराणां गोत्राणि प्रतिलभ्यन्ते ? यतस्ते भावनानां
गोचराणि; तुल्यालम्बनतया सभागत्वात् सर्वेषां गोत्राणि प्रतिलब्धानि
भवन्ति । एवं दुःखे धर्मज्ञान उत्पन्ने, यावत्, मार्गेऽन्वयज्ञानक्षान्तावुत्पन्नायां
तद्गोत्राणि तदाकाराणि च चतुर्णां गोत्राणि लब्धानि भवन्ति—इति तदेव
भावनां गच्छति, नान्यत् । भावनामार्गे तु पुनः सर्वेषा ज्ञानानां सभाग-
विषभागानां तदाकाराणां च सम्मुखीभावात् सर्वेषां हेतावलब्धा भवन्तीति ।
तद्विशिष्टा ज्ञानाकारा भावनां गच्छन्त्यनागताः ।
“सांवृतं चान्वयत्रये” इति । अलब्धपूर्वम् ।
१. गच्छति—का० । २. तदाकारा एव—का० ।

१०७० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
तत्रैव दर्शनमार्गे संवृतिज्ञानं चापि भाव्यते त्रिषु दुःखसमुदयनिरोधा-
न्वयज्ञानेषु, न धर्मज्ञानेषु; अकृत्स्नसत्याभिसमयात् ॥ २० ॥
अतोऽभिसमयान्त्याख्यन्,
अत एव तदाभिसमयान्तिकं संवृतिज्ञानमाख्यायते; एकैकसत्याभि-
समयान्ते भावनात् । कस्मान्न मार्गान्वयज्ञाने भावनां गच्छति ? मार्गस्य १
पूर्वं लौकिकेन मार्गेणानभिसमितत्वात्, अकृत्स्नाभिसमयाच्च । कृत्स्नं हि दुःखं
शक्यते परिज्ञातुम्, समुदायः प्रहातुम्, निरोधः साक्षात्कर्तुम्, न तु मार्गः शक्यते
कृत्स्नो भावयितुमित्यभिसमयान्ताभावान्न तस्मिन्नाभिसमयान्तिकं भाव्यते ।
समुदयोऽपि तदा न सर्वः प्रहीणो भवतीति न स्यादाभिसमयान्तिकम् ?
न; तत्सत्यदर्शनहेयः सर्वः प्रहीणो भवति । मार्गस्तद्दर्शनहेयप्रतिपक्षो न सर्वः
शक्यते भावयितुम्; बहुगोत्रत्वात् — इत्यस्ति महान् विशेषः । दर्शनमार्ग-
परिवारत्वादित्यपरे । तदिदं साध्यत्वादज्ञापकम् ।
न धर्मज्ञानेषु अकृत्स्नसत्याभिसमयादिति । नहि तदानीं रूपारूप्यावचरं
दुःखं परिज्ञातम्, समुदायः परिहीणः, तन्निरोधः साक्षात्कृत इति ॥ २० ॥
मार्गस्य पूर्वं लौकिकेन मार्गेणानभिसमितत्वादिति । लौकिकमार्गेण
पूर्वमनादिगतिसंसारे दुःखसमुदयनिरोधा अभिसमिताः, न तु संवृतिज्ञानेन
कदाचित् मार्गो मार्गादिभिराकारैरभिसमितः । तस्मात् त्रयाणामेकैकस्य सत्य-
स्याभिसमयान्ते भावनां गच्छति । न मार्गान्वयज्ञाने । न तु मार्गः शक्यते
कृत्स्नो भावयितुमिति सम्मुखीकर्तुमित्यर्थः ।
समुदयोऽपि तदा न सर्वः प्रहीण इति । निरोधमार्गदर्शनभावनाप्रहा-
तव्यः । दुःखं पुनः सर्वं त्रैधातुकं परिज्ञातम्; तस्य परिज्ञेयत्वात् — इत्यतः
समुदायमेव प्रतिचोद्यते । तत्सत्यदर्शनहेय इति । समुदायसत्यदर्शनहेय
इत्यर्थः । बहुगोत्रत्वादिति । अनेकजातिमानान्वयविशेषेण गोत्रम् ।
तानि बहूनि गोत्राण्यस्येति बहुगोत्रो मार्गः । श्रावकगोत्रात् प्रत्येकबुद्धगोत्र-
मन्यत् । तथा बुद्धगोत्रम् श्रावकगोत्रमन्योन्यं भिन्नम्; मृद्वधिमात्रा-
दिभेदात् । तेषां कश्चिदेव दर्शनहेयप्रतिपक्षो भाव्यते । सम्मुखीक्रियत
इत्यर्थः ।
न मार्गः शक्यते कृत्स्नो भावयितुम्; दर्शनमार्गपरिवारत्वादिति ।
दर्शनमार्गस्य परिवारः संवृतिज्ञानम् । अतः सत्यत्रयान्ते एव दर्शनमार्गो
१. मार्गसत्यस्य—का० ।

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०७१
किं पुनस्तदाभिसमयान्तिकं संवृतिज्ञानं कदाचित् सम्मुखीक्रियते ? न
कदाचित् । एकान्तेन हि
तदानुत्पत्तिधर्मकम् ।
कथं पुनस्तद्भावितं भवति ? अलब्धलाभात् । कथमिदानीं तत्प्रति-
लब्धं यदि नैव सम्मुखीकर्तुं शक्यते ? प्राप्तितः । यस्माल्लब्धं तस्माल्लब्ध-
मित्यपूर्वेषा निर्देशजातिः । तस्मान्नैव भावना सिध्यति ।
एवं तु सिध्यति, यदाहुः पूर्वाचार्याः ।
कथं च पूर्वाचार्या आहुः ? लोकोत्तरमार्गसामर्थ्यात् संवृतिज्ञानं भाव्यते
यद्व्युत्थितः सत्यालम्बनं विशिष्टतरं लौकिकं ज्ञानं सम्मुखीकरोति । एष एव
च तस्य लाभो यस्तत्समुखीभावसमर्थाश्रयलाभः¹ । गोत्रेऽभिलब्धे² लब्धं
गौत्रिकं भवति ।
'एवं तु नेच्छामि' इति³ वैभाषिकाः ।
कतिभूमिकं पुनस्तत्संवृतिज्ञानं भाव्यते ? दर्शनमार्गस्य
स्वाधोभूमि,
यद्भूमिको दर्शनमार्गो भवति तद्भूमिकं चाधरभूमिकं च संवृतिज्ञानं
भाव्यते । अनागम्यभूमिकश्चेद्भवति द्विभूमिकं भाव्यते—अनागम्यभूमिकम्,
भाव्यते, न मार्गसत्यान्ते; तस्य भावनामार्गत्वात् ।
साध्यत्वादज्ञापकमिति । साध्यमिदं दर्शनमार्गपरिवार एव । न
भावनामार्गपरिवारोऽपीति । वयं हि 'भावनामार्गपरिवारोऽपि तत्'
इति ब्रूमः ।
सत्यालम्बनं विशिष्टतरमिति । दर्शनावस्थायां यल्लौकिकं
पूर्वमासीत्, ततो विशिष्टमेव च लौकिकमित्यभिप्रायः । यस्तत्सम्मुखी-
भावसमर्थाश्रयलाभ इति । तस्य संवृतिज्ञानस्य सम्मुखीभावे समर्थाश्रयस्य
यो लाभः एष एव तस्य लाभः, नार्थान्तरभूत इति । गोत्रेऽभिलब्धे
लब्धं गौत्रिकमिति । गोत्रं तदुत्पादनसमर्थो हेतुः, तत्र भवं गौत्रिकम्,
संवृतिज्ञानम् । एतदुक्तं भवति—तत्सम्मुखीभावसमर्थाश्रयलाभे तदपि
तेनाश्रयेणोत्पद्यमानं भवति । अथ कस्माद् एवं नेच्छामीति वैभाषिकाः ।
दर्शनमार्गलब्धं तत् । तस्य कथं भावनामार्गे सम्मुखीभावो भविष्यतीति ।
दर्शनमार्गे चोत्पत्त्यनवकाशोऽस्यास्ति तदनुत्पत्तिधर्मकमिति वर्ण्यन्ते ।
१. यत्तत्०—का० । २. गोत्रे हि लब्धे—का० । ३. नेच्छन्ति—का० ।

१०७२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
कामावचरं च । एवं यावच्चतुर्थध्यानभूमिके दर्शनमार्गे सप्तभूमिकं संवृति-
ज्ञानं भाव्यते ।
तत्र पुनः कति स्मृत्युपस्थानानि ?
निरोधेऽन्त्यम्,
निरोधेऽभिसमिते यत् संवृतिज्ञानं तदन्त्यं स्मृत्युपस्थानं धर्मस्मृत्यु-
पस्थानम् । एकस्य परिसंख्यानात्सिद्धं भवति शेषं चत्वारि स्मृत्युपस्थानानीति ।
तच्चैतदाभिसमयान्तिकं संवृतिज्ञानं
स्वसत्याकारम्,
यत्सत्याभिसमयाल्लभ्यते तत्सत्याकारमेव । तदाकारवचनादालम्बनस्य
तदेव सत्यमित्युक्तं भवति । दर्शनमार्गलभ्यत्वाच्च तत् ।
यात्निकम् ॥ २१ ॥
प्रायोगिकमित्यर्थः । सपरिवारग्रहणात् कामरूपावचाराणि चतुष्पञ्च-
स्कन्धस्वभावानि ॥ २१ ॥
एवं यावच्चतुर्थध्यानभूमिक इति । प्रथमध्यानभूमिकश्चेद् भवति,
त्रिभूमिकं भावयेत्— प्रथमध्यानभूमिकम्, अनागम्यभूमिकम्, कामावचरं च ।
ध्यानान्तरभूमिकश्चेत्, चतुर्भूमिकं भावयेत्— ध्यानान्तरभूमिकम्, प्रथम-
ध्यानभूमिकादीनि च पूर्वोक्तानि । एवं द्वितीयध्यानभूमिकश्चेत्, पञ्च-
भूमिकम्— द्वितीयध्यानभूमिकम्, यावत् कामावचरम् । तृतीयध्यानभूमि-
कश्चेत्, षड्भूमिकम्—तृतीयध्यानभूमिकम्, यावत् कामावचरम् । चतुर्थ-
ध्यानभूमिकश्चेद् भवति, सप्तभूमिकं भावयेत्—चतुर्थध्यानभूमिकम्, यावत्
कामावचरं चेति ।
एकस्य परिसंख्यानात् सिद्धं भवति शेषं चत्वारीति । निरोधेऽन्त्यमेव,
अन्त्यमेव च निरोध इत्युभयावधारणाच्छेषं चतुःस्मृत्युपस्थानं सिद्धं भवति ।
दुःखेऽभिसमिते यत् संवृतिज्ञानं भाव्यते, तच्चत्वारि स्मृत्युपस्थानानि;
दुःखस्य कायादिस्वभावत्वात् । एवं समुदयेऽपि वक्तव्यम् । तत्सत्याकार-
मेवेति । दुःखेऽभिसमिते यत् संवृतिज्ञानं भाव्यते तत् प्रत्येकमनित्यदुःख-
शून्यात्माकारम् । एवं समुदये, निरोधे च वक्तव्यम् । आलम्बनस्य
तदेवेति । तस्याकारस्य तदालम्बनत्वात् ।
प्रायोगिकमिति । नोपपत्तिलभ्यः । चतुःपञ्चस्कन्धस्वभावानीति ।

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०७३
षोडशे षट् सरागस्य,
'भाव्यन्ते' इति वर्तते । अवीतरागस्य षोडशे मार्गान्वयज्ञानक्षणे द्वे
ज्ञाने प्रत्युत्पन्ने—मार्गज्ञानमार्गान्वयज्ञाने । अनागतानि¹ षट् भाव्यन्ते—
धर्मान्वयदुःखसमुदयनिरोधमार्गज्ञानानि ।
वीतरागस्य सप्त तु ।
वीतरागस्य परचित्तज्ञानं सप्तमं भाव्यते ।
सरागभावना मार्गे तदूर्ध्वं सप्तभावना ॥ २२ ॥
षोडशात् क्षणादूर्ध्वं भावनामार्गे यावन्न वीतरागो भवति तावत् सर्वेषु
प्रयोगानन्तर्यविमुक्तिविशेषमार्गेषु सप्त ज्ञानानि भाव्यन्ते—धर्मान्वयदुःख-
समुदयनिरोधमार्गसंवृतिज्ञानानि । लौकिकश्चेत् भावनामार्गः, संवृतिज्ञानं
प्रत्युत्पन्नम् । लोकोत्तरश्चेत्, चतुर्णां धर्मज्ञानानामन्यतमत् ' । २२ ।।
कामावचरम् अनुपरिवर्तकरूपाभावाच्चतुःस्कन्धस्वभावम् । वेदना-
संज्ञा-संस्कार-विज्ञानस्कन्धस्वभावमित्यर्थः । ऊर्ध्वभूमिकानि तु पञ्च-
स्वभावानि—ध्यान-संवर-लक्षण-रूप-स्कन्धस्वभावत्वात् ॥ २१ ॥
द्वे ज्ञाने प्रत्युत्पन्ने इति । अन्वयज्ञानम्, मार्गज्ञानं च; मार्गान्वय-
ज्ञानस्य तदुभयस्वभावत्वात् । अनागतानि षडिति । धर्मज्ञानादीनि ।
न संवृतिज्ञानं भाव्यते ; लब्धपूर्वत्वात् । वक्ष्यति हि—"लब्धपूर्वं न भाव्यते"
( अभि० को० ७.३२ ) इति । न परचित्तज्ञानम्, अवीतरागत्वात् ।
“तदूर्ध्वं सप्तभावना" इति । एकप्रकारप्रहाणे, यावत्, अष्टप्रकार-
प्रहाणे ।
यावन्न वीतरागो भवतीति । यावन्न प्रहीणनवप्रकारो भवति ।
अत्रान्तरे प्रयोगानन्तर्यविमुक्तिविशेषमार्गेषु भाव्यमानेषु सप्त ज्ञानानि
भाव्यन्ते । धर्मज्ञानादीनि परचित्तज्ञानवर्जितानि भाव्यन्ते । लौकिकश्चेत् ।
यदि शान्ताद्युदाराद्य कारो भावनामार्गः । संवृतिज्ञानं प्रत्युत्पन्नम् । चतुर्णां
धर्मज्ञानानामिति । दुःख-समुदय-निरोध-मार्ग-धर्मज्ञानानामन्यतमत् । अन्वय-
ज्ञानानां कामधात्वप्रतिपक्षत्वन्नान्वयज्ञानमन्यतमत् ॥ २२ ॥
१. पुरागतानि—का० ।

१०७४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
सप्तभूमिजयाऽभिज्ञाकोप्याप्त्याकीर्णभाविते ।
आनन्तर्येऽथेषूर्ध्वं मुक्तिमार्गाष्टकेऽपि च ॥ २३ ॥
'सप्त ज्ञानानि भाव्यते' इति वर्तते । सप्त भूमयः, चत्वारि ध्यानानि,
त्रयश्चारूप्याः, तासां जयः = वैराग्यम्, तस्मिन् सप्तभूमिके वैराग्ये पञ्चसु
चाभिज्ञासु अकोप्यप्रतिवेधे च व्यवकीर्णभाविते च ध्याने शैक्षस्य यावन्तः
आनन्तर्यमार्गास्तेष्वपि सर्वेषु सप्त ज्ञानानि भाव्यन्ते, तान्येव । लौकिकश्चेद्
भावनामार्गः संवृतिज्ञानं प्रत्युत्पन्नम् । लोकोत्तरश्चेत्, चतुर्णामन्वयज्ञानानां
द्वयोश्च धर्मज्ञानयोरन्यतमत् । अकोप्यप्रतिवेधे तु संवृतिज्ञानं न भाव्यते;
भवाग्राप्रतिपक्षत्वात् । तत्र क्षयज्ञानं सप्तमं वेदितव्यम् । सप्तभूमिवैराग्यादपि
चो

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०७५
संवृतिज्ञानस्याप्युभयोरिति केचित् । तत्र मतविकल्पज्ञापनार्थो
वाशब्दः । प्रयोगमार्गे तु तयोः संवृतिज्ञानस्यापि भावना ।
आनन्तर्यपथे षण्णाम्,
वीतरागस्यावीतरागस्य वा शैक्षस्येन्द्रियोत्तापनायामानन्तर्यमार्गे षण्णां
भावना पूर्ववत् । न संवृतिज्ञानस्य, दर्शनमार्गसादृश्यात् । न परचित्तज्ञानस्य,
सर्वानन्तर्यमार्गप्रतिषिद्धत्वात् ।
किमर्थं प्रतिषिध्यते ? अप्रतिपक्षत्वात् ।
भवाग्रविजये तथा ॥ २४ ॥
भवाग्रवैराग्येऽप्यानन्तर्यमार्गेषु षण्णां भावना तथैव ॥ २४ ॥
नवानां तु क्षयज्ञाने,
भवाग्रवैराग्ये नवमो विमुक्तिमार्गः क्षयज्ञानम् । तत्र नवानां ज्ञानानां
भावना; अन्यत्रानुत्पादज्ञानात् ।
उभयोरपि सरागवीतरागयोः विमुक्तिमार्गे भावनेति । प्रयोगमार्गे तु
तयोरिति । तयोरेव सराग-वीतरागयोः । संवृतिज्ञानस्यापि तत्र तदभि-
समयान्तिकत्वाद् भाव्यत इत्येके । न चाभिसमयोऽस्ति, दर्शनमार्गसादृश्यं
चेत्यपरे । इत्येवं विवादः ।
षण्णां भावना पूर्ववदिति । धर्मान्वय-दुःख-समुदय-निरोध-मार्ग-
ज्ञानानाम् ।
न संवृतिज्ञानस्य, दर्शनमार्गसादृश्यादिति । किमत्र दर्शनमार्गेण
सादृश्यम् ? फलप्राप्तिः । यथा दर्शनमार्गेण स्रोतापत्तिफलं वा, सकृदा-
गाम्यनागामिफलं वा प्राप्यते; एवमनेनाप्यानन्तर्यमार्गेण शैक्षस्य शैक्षे-
न्द्रियोत्तापनायां तीक्ष्णेन्द्रियसंगृहीतानि संस्कृतानि स्रोतापत्तिफलादीनि
प्राप्यन्ते ! दर्शनमार्गे चानन्तर्यमार्गावस्थायां न संवृतिज्ञानभावनास्ति ।
एवमिहापि । इत्येवं दर्शनमार्गसादृश्यादानन्तर्यमार्गे न संवृतिज्ञानस्य
भावना ।
तथैवेति । धर्मान्वय-दुःख-समुदय-निरोधमार्गज्ञानानाम् । अत्रापि
संवृतिज्ञानं न भाव्यते; भवाग्राप्रतिपक्षत्वात् । न परचित्तज्ञानम्; सर्वानन्तर्य-
मार्गे प्रतिषेधत्वात् ॥ २४ ॥

१०७६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
अकोप्यस्य दशभावना।
यस्त्वकोप्यधर्मा भवति, तस्य दशानां ज्ञानानां भावना, अनुत्पाद-
ज्ञानलाभात्।
तत्सञ्चारेऽन्त्यमुक्तौ च,
योऽप्यकोप्यतां सञ्चरति, तस्याप्यन्त्ये विमुक्तिमार्गे दशानां भावना।
प्रोक्तशेषेऽष्टभावना ॥ २५ ॥
किं पुनः शेषम् ? कामवैराग्ये नवमो विमुक्तिमार्गः सप्तभूमि-
वैराग्याभिज्ञाव्यवकीर्णभावितेषु विमुक्तिमार्गः। अकोप्यप्रतिवेधोऽष्टौ विमुक्त-
मार्गाः। सर्वे च वीतरागस्य प्रयोगविशेषमार्गाः।
तेषु सर्वेष्वष्टौ ज्ञानानि भाव्यन्ते, अनागतभावनया क्षयानुत्पादज्ञाने
हित्वा।
शैक्षस्यैवम्।
अशैक्षस्य पुनरभिज्ञादिप्रयोगविमुक्तविशेषमार्गेषु नव ज्ञानानि दश वा।
किं पुनः शेषमिति विस्तरः। कथं कामवैराग्ये नवमो विमुक्तिमार्गः
शेषः ? “सरागभावनामार्गे तदूर्ध्वं सप्तभावना” (अभि० को० ७.२२)
इति वचनात्। सप्तभूमिवैराग्याभिज्ञाव्यवकीर्णभावितेषु विमुक्तिमार्गः
शेषः।
“सप्तभूमिजयाभिज्ञाकोप्याप्त्याकीर्णभाविते।
आनन्तर्यपथेषु” (अभि० को० ७.२३) इति वचनात्। तथा यो-
ऽकोप्यतां सञ्चरति, तस्याप्यन्ते विमुक्तिमार्गे दशानां भावनेति वचनात्।
अष्टौ विमुक्तिमार्गाः शेषाः भवन्ति, सर्वे च वीतरागस्यानागामिनः
प्रयोगविशेषमार्गाः शेषाः; तेषां भावनायामवचनात्।
शैक्षस्यैवमिति। यदपदिष्टं “प्रोक्तशेषेऽष्टभावना” (अभि० को०
७.२५) इति।
कथं पुनरेवमविशेषिते विशेषप्रतिपत्तिर्लभ्यते ? अशैक्षस्यावश्यं
नव-दशज्ञानभावनायोगात्। अत एवाह—अशैक्षस्य पुनरभिज्ञादीति।

निर्देशः ] सप्तम कोशस्थानम् १०७७
अभिज्ञाव्यवकीर्णाभावितानन्तर्यविमुक्तिमार्गेषु तु अष्टौ नव च¹। द्वयोस्त्व-
भिज्ञाविमुक्तमार्गयोरव्याकृतत्वान्न किञ्चिदनागतं भाव्यते।
पृथग्जनस्य तु कामत्रिध्यानवैराग्यान्त्यविमुक्तिमार्गे² ध्यानभूमिकेषु च
प्रयोगाभिज्ञात्रयविमुक्तिमार्गप्रमाणादिगुणाभिनिर्हारिषु संवृतिज्ञानमनागतं
भाव्यते। परचित्तज्ञानं चान्यत्र निर्वेधभागीयेभ्यः।
आदिशब्देन व्यवकीर्णाभावनाध्यानादिग्रहणम्। अभिज्ञाभिनिहारे व्यवकीर्णा-
भावनायां च ये प्रयोगविमुक्तिविशेषमार्गाः, तेषु यदि समयविमुक्तः, नव
ज्ञानानि भाव्यन्ते। अनुत्पादज्ञानं हित्वा। यद्यकोप्यधर्मा दश तदेव प्रक्षिप्य।
अष्टौ नव चेति। समयविमुक्तस्याष्टौ, अकोप्यधर्मणो नव, परचित्तज्ञानं हित्वा;
तस्यानन्तर्यमार्गेषु प्रतिषेधात्। द्वयोस्त्वभिज्ञविमु

१०७८ भाष्यस्फुटार्थासहिताऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
तेषु हि परचित्तज्ञानं न भाव्यते; दर्शनमार्गपरिवारत्वात् । अन्यत्रा-
पूर्वमार्गलाभे संवृतिज्ञानमेवानागतं भाव्यते ॥ २५ ॥
अथ कस्मिन् मार्गे कतिभूमिकं ज्ञानं भाव्यते ? संवृतिज्ञान तावद्
यद्भूमिको मार्गो यां च भूमि¹ प्रथमतो¹ लभते तद्भूमिकमनागतं भाव्यते ।
अनास्रवं तु न केवलं यद्भूमिको मार्गः, किं तर्हि ?
तेषु हि निर्वेधभागीयेषु परचित्तज्ञानं न भाव्यते। किं कारणम् ?
इत्याह - दर्शनमार्गपरिवारत्वात् इति । यथा दर्शनमार्गे परचित्तज्ञानं न
भाव्यते, तथा तत्परिवारेऽपि न भाव्यते इत्यभिप्रायः । अन्यत्रेति विस्तरः ।
पृथग्जनस्यैवान्यत्रापूर्वमार्गलाभे कामत्रिध्यानवैराग्येऽन्यविमुक्तिमार्गान्
हित्वा यः प्रयोगानन्तर्यविमुक्तिमार्गलाभः तस्मिन् अन्यत्रापूर्वमार्गलाभे ।
संवृतिज्ञानमेवानागतं भाव्यते, न परचित्तज्ञानम् । तथाभिज्ञात्रयाप्रमाणादि-
गुणाभिनिर्हारिषु य आनन्तर्यमार्गलाभः, तस्मिन् चान्यत्रापूर्वमार्गलाभे
संवृतिज्ञानमेवानागतं भाव्यते । प्रयोगमार्गेषु न परचित्तज्ञानम्; तदप्राप्ति-
पक्षत्वात् ।। २५ ।।
अथ कस्मिन् मार्गे इति ? लौकिके, लोकोत्तरे च । यद्भूमिको मार्ग
इति । अनागम्यादिकः, सास्रवोऽनास्रवश्च । यां च भूमिं प्रथमतो लभत
इति । वैराग्यतः प्रथमं ध्यानम्, यावत् भवाग्रम् । तद्भूमिकमित्यर्थः । कथं
कृत्वा ? यद्यनागम्यभूमिसन्निश्रयेण हि लौकिकेन मार्गेण कामधातुवैराग्यात्
प्रथम ध्यानं लभते अनागम्यभूमिकं सामन्तकस्वभावं प्रथमध्यानभूमिकं च
मौलस्वभावम् । नवमे विमुक्तिमार्गे संवृतिज्ञानं भाव्यते । एवं द्वितीय-
ध्यानसामन्तकसन्निश्रयेण प्रथमध्यानवैराग्यात् द्वितीयं ध्यानं लभते । तथैव
द्वितीयध्यानसामन्तकसंगृहीतं मौलद्वितीयध्यानसंगृहीतं च भाव्यते । एवं
यावत् यदि नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसामन्तकसन्निश्रयेणाकिञ्चन्यायतनवैराग्यात
भवाग्रं लभते इति विस्तरेण योज्यम् ।
यदाप्यानास्रवानागम्यभूमिसन्निश्रयेण कामधातुवैराग्यात् प्रथमध्यानं
लभते, तदापि तथैव तत्संवृतिज्ञानं भाव्यते । यदापि मौलप्रथमध्यानभूमिक-
सन्निश्रयेण प्रथमध्यानवैराग्यानास्रवं प्रथमं ध्यानं लभते; तदापि प्रथम-
ध्यानप्रथमप्रकारप्रतिपक्षभूतम्, यावत्, नवमप्रतिपक्षभूतं द्वितीयध्यान-
सामन्तकसंगृहीतं संवृतिज्ञानं लभते । सा हि प्रथमतो भूमिस्तदा लभ्यते ।
१-१. प्रथमतो भूमिं—का० ।

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०७६
यद्वैराग्याय यल्लाभस्तत्र चाधश्च भाव्यते ।
यद्भूमिर्वैराग्यायापि हि द्विविधोऽपि मार्गो भवति प्रयोगमार्गादिः
यां च भूमिं लभते वैराग्यतस्तद्भूमिकान्यधोभूमिकानि वानास्रवाणि^१
ज्ञानानि भावनां गच्छन्ति ।
सास्रवाश्च क्षयज्ञाने,
क्षयज्ञाने तु सर्वभूमिकाः सास्रवा अपि गुणाः क्षयज्ञानलाभिका
नवमे तु विमुक्तिमार्गे मौलद्वितीयसंगृहीतमपि संवृतिज्ञानमनागतं भाव्यते ।
एवमनास्रवध्यानान्तरभूमिसन्निश्श्रयेण यावत् अनास्रवाकिञ्चन्यायतनभूमि-
सन्निश्श्रयेण संवृतिज्ञानभावना योज्या ।
“यद्वैराग्याय” इति । यस्य भूमेर्वैराग्याय । यल्लाभः यस्य भूमेर्लाभो
यल्लाभः । तत्र उभयत्र । अधः च ततो भाव्यते अनास्रवज्ञानम् । कथम

भावनां गच्छन्ति, अशुभानापानस्मृतिस्मृत्युपस्थानाप्रमाणविमोक्षादयः
रज्जूच्छेदादुच्छ्वसन्तीव पेडासाधर्म्येण, स्वचित्ताधिराज्यप्राप्तस्य प्राप्तिभिः
सर्वकुशलधर्मप्रत्युद्गमनादाधिराज्ये¹ प्राप्तौ¹ प्राभृतेन विषयप्रत्युद्गमनवत् ।
यत् किञ्चिल्लभ्यते तत् सर्वं भाव्यते । यदपूर्वं लभ्यते तद् भाव्यते ।
लब्धपूर्वं न भाव्यते ॥ २६ ॥
यद्धिहीनं पुनर्लभ्यते न तद् भाव्यते, भावितोत्सृष्टत्वात् ॥ २६ ॥
अप्रमाणविमोक्षादय इति । आदिशब्देन अभिभ्वायतन-कृत्स्नायतना-
दयो गृह्यन्ते । उच्छ्वसन्तीव पेडासाधर्म्येणेति । या पेडा रज्ज्वा निपीड्य
बद्धा सा रज्जूच्छेदादुच्छ्वसन्तीव पेडोच्यते । उच्छ्वसतीव प्रतिरूपक-
शब्दाभिधानात् । तस्य रज्जूच्छेदाद् उच्छ्वसन्तीव पेडायाः साधर्म्येण । यथा-
ऽसौ रज्ज्वा निपीड्य बद्धा पेडा रज्जूच्छेदादुच्छ्वसन्तीव, एवं यथोक्ता
अशुभादयो गुणाः वज्रोपमेन समाधिना क्लेशप्राप्तिरज्जूच्छेदादशैक्षसन्ताने
वर्त्स्यन्त उच्छ्वसन्तीव । उच्छ्वासस्य प्राणिधर्मत्वादौपमिकम् । कस्माद् ?
इत्याह—स्वचित्ताधिराज्यप्राप्तस्येति सर्वम् । सर्वेषां राज्ञामधिको राजा
अधिराजः, तद्भावः आधिराज्यम् । स्वचित्ते आधिराज्यं क्लेशपराधीनता-
विगमात् । स्वचित्तैश्वर्यमित्यर्थः । तत्प्राप्तस्यार्हतः प्राप्तिभिः प्राभृतस्था-
नीयाभिः सर्वेषां कुशलानां धर्माणां प्रत्युद्गमनान्ते गुणाः भावनां गच्छन्ति ।
आधिराज्ये प्राप्तौ कस्यचिद् राजाधिराजस्य प्राभृतेन वस्त्रादिना विषयाणां
जनपदानाम् यथा प्रत्युद्गमनम् तद्वत् । तदेव क्लेशप्राप्तिरज्जूच्छेदे सति
स्वप्राप्तिलाभादुच्छ्वसन्तीव गुणाः, उत्तप्ततराणां तेषां प्राप्तिरुत्पद्यत
इत्यर्थः । कामधातावर्हत्त्वप्राप्तावेवाशुभादयो यथासम्भवं श्रुत-चिन्ता-
भावनामयास्त्रैधातुका भावनां गच्छन्ति । रूपारूप्यधात्वोस्त्वर्हत्त्वप्राप्तौ
यथाक्रमं द्विधातुकाकधातुकाः । एवं धातुतोऽपि बोद्धव्यम् । नैवसंज्ञाना-
संज्ञायतनोपपन्नस्यार्हत्त्वप्राप्तौ तद्भूमिका एवेत्यवगन्तव्यम् । यत् किञ्चत्
लभ्यते इति विस्तरः ।
यद्धिहीनं पुनर्लभ्यते सम्मुखीक्रियते संसारोचितम् । न तदनागतं
भाव्यते भावितोत्सृष्टत्वात् संसारे । यदेवात्र ध्यानाप्रमाणाद्यनुचितं संसारे
विशिष्टमनास्रवानुगुणम्, तत्सम्मुखीभावे तज्जातीयमेवानागतं विशिष्टं
भाव्यत इत्याचार्यो दर्शयति ।
आचार्यसङ्घभद्रोऽप्येतमेवार्थं व्याचष्टे—लब्धपूर्वं न भाव्यते । यत्
१-१. ०राज्य प्राप्तौ—का० ।

..."?
Let's look closely at the image:
It is: "निर्धरित्युच्यते" or "निर्झरिन्युच्यते" - wait, many people transcribe this line as:
"निर्धारित्युच्यते" or "निर्झरित्युच्यते".
Look at the characters:
नि - र्ध - रि - त्यु - च्य - ते
Wait, is the second letter 'र्ध' or 'र्झ'?
Look at 'ध' in 'प्रतिपक्षविनिर्धावभावने' (line 6): 'ध' has a loop at top left, then curved belly, vertical line.
In line 29, the second letter has a loop at top left, then curved belly, vertical line, with a repha on top: that is 'र्ध'!
And the third letter has a 'र' with 'ि' (रि).
And the fourth letter is 'त्' + 'यु' (त्यु).
Then 'च्य' + 'ते'.
So it is "निर्धरित्युच्यते" or "निर्धारित्युच्यते" (if the 'ा' is fused with 'ध').
Wait, could it be "निर्धारित्युच्यते"?
Wait, look at the next word:
"—भाविनचित्तः" or "—भावितचित्तः"?
Look at the 'त' in 'भावितचित्तः':
Wait, the letter has: horizontal

प्रतिलम्भनिषेवणाभावने कुशलसंस्कृतानां धर्माणामनागतानामेका,
प्रत्युत्पन्नानामुभे । प्रतिपक्षविनिर्धावनभावने सास्रवाणां धर्माणाम् ।
तदेवं कुशलसास्रवाणां चतस्रो भावना भवन्ति । अनास्रवाणां
द्वे, क्लिष्टाव्याकृतानां च ।
बाह्याभिधार्मिकाणां षड् भावनाः—एताश्चतस्रः, संवरभावना,
विभावनभावना च । इन्द्रियाणां पूर्वा¹ कायस्योत्तरा । "षडिमानीन्द्रियाणि
सुदान्तानि यावत्सुभावितानि तथा सन्त्यस्मिन् काये क्लेशाः" ( )
इति विस्तरः ।
ते तु प्रतिपक्षनिर्धावनभावनान्तर्भूते² इति काश्मीराः ।
अनागतानामेकेति । प्रतिलम्भभावना । प्रत्युत्पन्नानामुभे इति ।
प्रतिलम्भनिषेवणभावने ।
तदेवमिति विस्तरः । यस्मात् प्रतिलम्भनिषेवणभावने कुशलसंस्काग-
णामित्यविशेषेणोक्तम्, सास्रवाणामनास्रवाणां च । प्रतिपक्षविनिर्धावन-
भावने च सास्रवाणां धर्माणामित्यविशेषेणोक्तं क्लिष्टानामकॢिष्टानां च,
तस्मादेवमित्थं कुशलसास्रवाणां चतस्रो भावना भवन्ति । येषां भावना
इष्यन्ते कुशलत्वात् प्रतिलम्भनिषेवणभावने भवतः, सास्रवत्वाच्च प्रतिपक्ष-
विनिर्धावनभावने भवत इति ।
ये तर्हि न कुशलसास्रवाः, ये संस्कृताः, येऽनास्रवाः, ये च क्लिष्टा-
व्याकृताः, तेषां कति भावना इति ? आह—अनास्रवाणां द्वे इति । प्रतिलम्भ-
निषेवणभावने । क्लिष्टाव्याकृतानां च । किम् ? द्वे भावने भवतः ।
प्रतिपक्षविनिर्धावनभावने इति ।
इन्द्रियाणां पूर्वेति । चक्षुरादीनां संवरभावनेत्यर्थः । कायस्योत्तरेति ।
विभावनभावना । तत्पुनर्भावनाद्वयम् आगमेन यथाक्रमं दर्शयति—
षडिमानीन्द्रियाणीति विस्तरः । स पुनरिन्द्रियसंवरः स्मृतिसम्प्रजन्यस्वभाव
उक्तः । विभावनापि कायालम्बनस्य क्लेशस्य निर्धावनम् ।
ते त्विति विस्तरः । ते तु संवरविभावनभावने प्रतिपक्ष-निर्धावन-
भावनान्तर्भूते यथाक्रममुभयमुभयत्रान्तर्भूत मित्यपि न विरुध्यते ।
१. पूर्वो—का० ।
२ ०निर्धावभावना०—का।

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०८३
सामान्येन सर्वेषां पुद्गलानां क्षयज्ञाने गुणभावनोक्ता ॥ २७ ॥
अष्टादशावेणिकास्तु बुद्धधर्मा बलादयः ।
ये बुद्धस्यैव भगवतः क्षयज्ञाने भावनां गच्छन्ति, नान्यस्य । कतमे-
ऽष्टादश ? दश बलानि, चत्वारि वैशारद्यानि, त्रीणि स्मृत्युपस्थानानि,
सामान्येन सर्वेषामिति१ । श्रावक-प्रत्येकबुद्ध-सम्यक्सम्बुद्धानां
क्षयज्ञानक्षणे गुणभावनोक्ता, "सास्रवाश्च क्षयज्ञाने" (अभि० को० ७.२६)
इति वचनात् ॥ २७ ॥
दश बलानीति विस्तरः । एते बलाद्या महाकरुणान्ता अष्टादशा-
वेणिका वैभाषिकैर्व्यवस्थाप्यन्ते । बलादिव्यतिरिक्तान् केचिद् अन्यान्
अष्टादशावेणिकान् बुद्धधर्मान् वर्णयन्ति । तद्यथा—नास्ति तथागतस्य
स्खलितम्, नास्ति रवितम्, नास्ति द्रवता, नास्ति नानात्वसंज्ञा, नास्त्यव्याकृतं
मन , नास्त्यप्रतिसंख्यायोपेक्षा, नास्त्यतीतेषु प्रतिहतं ज्ञानदर्शनम्, नास्त्यनागतेषु
प्रतिहतं ज्ञानदर्शनम्, नास्ति प्रत्युत्पन्नेषु प्रतिहतं ज्ञानदर्शनम्, सर्वं कायकर्म
ज्ञानानुपरिवर्ति, सर्वं वाक्कर्म ज्ञानानुपरिवर्ति, सर्वं मनस्कर्म ज्ञानानुपरिवर्ति,
नास्ति छन्दहानि , नास्ति वीर्यहानिः, नास्ति स्मृतिहानिः, नास्ति
समाधिहानिः, नास्ति प्रज्ञाहानिः नास्ति विमुक्तज्ञानदर्शनहानिरिति ।
तत्र रवितं नाम महसा क्रिया । द्रवता = क्रीडाभिप्रायता । नानात्वसंज्ञा
सुखदुःखादुःखामुषेषु विषयेषु रागद्वेषमोहातो नानात्वसंज्ञा । शेषं सुगमम् ॥
दश बलानि--स्थानास्थानज्ञानबलम्, कर्मविपाकज्ञानबलम्, ध्यानविमोक्ष-
समाधिसमापत्तिज्ञानवलम्, इन्द्रियपरापरज्ञानवलम्, नानाधिमुक्तिज्ञानवलम्,
नानाधातुज्ञानबलम्, सर्वत्रगामिनीप्रतिपज्ज्ञानवलम्, पूर्वनिवासानुस्मृतिज्ञान-
बलम्, च्युत्युपपत्तिज्ञानवलम्, आस्रवक्षयज्ञानवलं च ।
सूत्रं तु—"दश आयुष्मन्तः तथागतबलानि । कतमानि दश ? इहा-
युष्मन्तः स्थानं च स्थानतो यथाभूतं प्रजानाति, अस्थानं चास्थानतः—इदं
प्रथमं तथागतबलम् । येन बलेन समन्वागतस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्सम्बुद्धः
उदारमार्षभस्थानं प्रतिजानाति, ब्राह्मं चक्रं प्रवर्तयति, पर्षदि सम्यक्
सिंहनादं नदति । पुनरपरमायुष्मन्तस्तथागतोऽतीतानागतप्रत्युत्पन्नानि
कर्मधर्मसमादानानि स्थानतो हेतुतो वस्तुतो विपाकतश्च यथाभूतं प्रजानाति ।
यदायूष्मन्तस्तथागतः, पूर्ववत्, यावत् विपाकतश्च यथाभूतं प्रजानाति—इदं
१ सर्वस्वमिति—जा० ।

महाकरुणा च । असाधारणं हि आवेणिकमित्युच्यते । तत्र
द्वितीयं तथागतबलम् । येन बलेनेति पूर्ववत् । पुनरपरमायुष्मन्तस्तथागतो
ध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तीनां संक्लेश-व्यवदान-व्यवस्थान-विशुद्धिं यथाभूतं
प्रजानाति । यदायुष्मन्तस्तथागतः पूर्ववत् । इदं तृतीयं० । पुनरपरमायुष्मन्तस्त-
थागतः परसत्त्वानां परपुद्गलानामिन्द्रियपरापरतां यथाभूतं प्रजानाति । यदा-
युष्मन्तस्तथागतः पूर्ववत् —इदं चतुर्थं तथागतबलम् । येन बलेनेति पूर्ववत् ।
पुनरपरमायुष्मन्तस्तथागतो नानाविमुक्तिकं लोकमनेकविमुक्तिकमिति यथाभूतं
प्रजानाति । यदायुष्मन्तस्तथागतः पूर्ववत् । इदं पञ्चमं तथागतवलम् । येन
बलेनेति पूर्ववत् । पुनरपरमायुष्मन्तस्तथागतो नानाधातुकं लोकमनेक-
धातुकमिति यथाभूतं प्रजानाति । यदायुष्मन्तस्तथागतः पूर्ववत् —इदं षष्ठं
तथागतबलम् । येन बलेनेति पूर्ववत् । पुनरपरमायुष्मन्तस्तथागतः सर्वत्र-
गामिनीं प्रतिपदं यथाभूतं प्रजानाति । यदायुष्मन्तस्तथागतः पूर्ववत् —इदं
सप्तमं तथागतबलम् । येन बलेनेति पूर्ववत् । पुनरपरमायुष्मन्तस्तथागतो-
ऽनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरति, तद्यथा एकामपि जातिम्, द्वे, तिस्रः, चतस्रः,
पञ्च, षट्, सप्त, अष्ट, नव, दश, विंशति यावत् अनेकामपि संवर्तविवर्त-
कल्पामनुस्मरति—अमी नाम ते भवन्तः सत्त्वाः यत्राहमासम् एवंनामा, एवं-
जातीयः, एवंगोत्रः, एवमाहारः, एवंसुखदुःखप्रतिसंवेदी, एवं दीर्घायुः, एवं-
चिरस्थितिकः, एवमायुपर्यन्तः; सोऽहं तस्मात् स्थानाच्च्युतोऽमुत्रोपपन्नः,
तस्मादपि च्युत इहोपपन्नः—इति साकारं सनिदानं सोद्देशमनेकविधं पूर्व-
निवासमनुस्मरति । यदायुष्मन्तस्तथागतः पूर्ववत्--इदमष्टमं तथागतवलम् ।
येन बलेनेति पूर्ववत् । पुनरपरमायुष्मन्तस्तथागतो दिव्येन चक्षुषा विशुद्धे-
नातिक्रान्तमानुष्यकेन सत्त्वान् पश्यति च्यवमानानप्युत्पद्यमानानपि, सुवर्णान्,
हीनान् दुर्वरणान्, प्रणीतान् सुगतिमपि गच्छतो दुर्गतिमपि गच्छतो यथाकर्मोपगान्
यथाभूतं प्रजानाति – अमी भवन्तः सत्त्वाः कायदुश्चरितेन समन्वागताः,
वाङ्मनोदुश्चरितेन समन्वागताः, आर्याणामपवादकाः मिथ्यादृष्टयो मिथ्या-
दृष्टिकर्म-धर्म-समादानहेतोस्तद्धेतुं तत्प्रत्ययं कायस्य भेदात् परंमरणाद् अपाय-
दुर्गतिविनिपाते नरकेषूपपद्यन्ते । अमी पुनर्भवन्तः सत्त्वाः कायसुचरितेन
समन्वगताः वाङ्मनःसुचरितेन समन्वागताः आर्याणामनपवादकाः संयोग-
दृष्टयः संयोगदृष्टिकर्म-धर्मसमादानहेतोस्तद्धेतुं तत्प्रत्ययं कायस्य भेदात्
सुगतौ स्वर्गलोके देवेषूपपद्यन्ते । यदायुष्मन्तस्तथागताः, पूर्ववत् —इदं नवमं
तथागतबलम् । येन बलेनेति पूर्ववत् । पुनरपरमायुष्मन्तस्तथागत आंस्रवाणां
क्षयादनास्रवां चेतोविमुक्तिं प्रज्ञाविमुक्तिं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय
साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य प्रतिवेदयते—क्षीणा मे जातिः, उषितं ब्रह्मचर्यम्, कृतं