अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१०७८ भाष्यस्फुटार्थासहिताऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
तेषु हि परचित्तज्ञानं न भाव्यते; दर्शनमार्गपरिवारत्वात् । अन्यत्रा-
पूर्वमार्गलाभे संवृतिज्ञानमेवानागतं भाव्यते ॥ २५ ॥
अथ कस्मिन् मार्गे कतिभूमिकं ज्ञानं भाव्यते ? संवृतिज्ञान तावद्
यद्भूमिको मार्गो यां च भूमि¹ प्रथमतो¹ लभते तद्भूमिकमनागतं भाव्यते ।
अनास्रवं तु न केवलं यद्भूमिको मार्गः, किं तर्हि ?
तेषु हि निर्वेधभागीयेषु परचित्तज्ञानं न भाव्यते। किं कारणम् ?
इत्याह - दर्शनमार्गपरिवारत्वात् इति । यथा दर्शनमार्गे परचित्तज्ञानं न
भाव्यते, तथा तत्परिवारेऽपि न भाव्यते इत्यभिप्रायः । अन्यत्रेति विस्तरः ।
पृथग्जनस्यैवान्यत्रापूर्वमार्गलाभे कामत्रिध्यानवैराग्येऽन्यविमुक्तिमार्गान्
हित्वा यः प्रयोगानन्तर्यविमुक्तिमार्गलाभः तस्मिन् अन्यत्रापूर्वमार्गलाभे ।
संवृतिज्ञानमेवानागतं भाव्यते, न परचित्तज्ञानम् । तथाभिज्ञात्रयाप्रमाणादि-
गुणाभिनिर्हारिषु य आनन्तर्यमार्गलाभः, तस्मिन् चान्यत्रापूर्वमार्गलाभे
संवृतिज्ञानमेवानागतं भाव्यते । प्रयोगमार्गेषु न परचित्तज्ञानम्; तदप्राप्ति-
पक्षत्वात् ।। २५ ।।
अथ कस्मिन् मार्गे इति ? लौकिके, लोकोत्तरे च । यद्भूमिको मार्ग
इति । अनागम्यादिकः, सास्रवोऽनास्रवश्च । यां च भूमिं प्रथमतो लभत
इति । वैराग्यतः प्रथमं ध्यानम्, यावत् भवाग्रम् । तद्भूमिकमित्यर्थः । कथं
कृत्वा ? यद्यनागम्यभूमिसन्निश्रयेण हि लौकिकेन मार्गेण कामधातुवैराग्यात्
प्रथम ध्यानं लभते अनागम्यभूमिकं सामन्तकस्वभावं प्रथमध्यानभूमिकं च
मौलस्वभावम् । नवमे विमुक्तिमार्गे संवृतिज्ञानं भाव्यते । एवं द्वितीय-
ध्यानसामन्तकसन्निश्रयेण प्रथमध्यानवैराग्यात् द्वितीयं ध्यानं लभते । तथैव
द्वितीयध्यानसामन्तकसंगृहीतं मौलद्वितीयध्यानसंगृहीतं च भाव्यते । एवं
यावत् यदि नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसामन्तकसन्निश्रयेणाकिञ्चन्यायतनवैराग्यात
भवाग्रं लभते इति विस्तरेण योज्यम् ।
यदाप्यानास्रवानागम्यभूमिसन्निश्रयेण कामधातुवैराग्यात् प्रथमध्यानं
लभते, तदापि तथैव तत्संवृतिज्ञानं भाव्यते । यदापि मौलप्रथमध्यानभूमिक-
सन्निश्रयेण प्रथमध्यानवैराग्यानास्रवं प्रथमं ध्यानं लभते; तदापि प्रथम-
ध्यानप्रथमप्रकारप्रतिपक्षभूतम्, यावत्, नवमप्रतिपक्षभूतं द्वितीयध्यान-
सामन्तकसंगृहीतं संवृतिज्ञानं लभते । सा हि प्रथमतो भूमिस्तदा लभ्यते ।
१-१. प्रथमतो भूमिं—का० ।