अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०७३
षोडशे षट् सरागस्य,
'भाव्यन्ते' इति वर्तते । अवीतरागस्य षोडशे मार्गान्वयज्ञानक्षणे द्वे
ज्ञाने प्रत्युत्पन्ने—मार्गज्ञानमार्गान्वयज्ञाने । अनागतानि¹ षट् भाव्यन्ते—
धर्मान्वयदुःखसमुदयनिरोधमार्गज्ञानानि ।
वीतरागस्य सप्त तु ।
वीतरागस्य परचित्तज्ञानं सप्तमं भाव्यते ।
सरागभावना मार्गे तदूर्ध्वं सप्तभावना ॥ २२ ॥
षोडशात् क्षणादूर्ध्वं भावनामार्गे यावन्न वीतरागो भवति तावत् सर्वेषु
प्रयोगानन्तर्यविमुक्तिविशेषमार्गेषु सप्त ज्ञानानि भाव्यन्ते—धर्मान्वयदुःख-
समुदयनिरोधमार्गसंवृतिज्ञानानि । लौकिकश्चेत् भावनामार्गः, संवृतिज्ञानं
प्रत्युत्पन्नम् । लोकोत्तरश्चेत्, चतुर्णां धर्मज्ञानानामन्यतमत् ' । २२ ।।
कामावचरम् अनुपरिवर्तकरूपाभावाच्चतुःस्कन्धस्वभावम् । वेदना-
संज्ञा-संस्कार-विज्ञानस्कन्धस्वभावमित्यर्थः । ऊर्ध्वभूमिकानि तु पञ्च-
स्वभावानि—ध्यान-संवर-लक्षण-रूप-स्कन्धस्वभावत्वात् ॥ २१ ॥
द्वे ज्ञाने प्रत्युत्पन्ने इति । अन्वयज्ञानम्, मार्गज्ञानं च; मार्गान्वय-
ज्ञानस्य तदुभयस्वभावत्वात् । अनागतानि षडिति । धर्मज्ञानादीनि ।
न संवृतिज्ञानं भाव्यते ; लब्धपूर्वत्वात् । वक्ष्यति हि—"लब्धपूर्वं न भाव्यते"
( अभि० को० ७.३२ ) इति । न परचित्तज्ञानम्, अवीतरागत्वात् ।
“तदूर्ध्वं सप्तभावना" इति । एकप्रकारप्रहाणे, यावत्, अष्टप्रकार-
प्रहाणे ।
यावन्न वीतरागो भवतीति । यावन्न प्रहीणनवप्रकारो भवति ।
अत्रान्तरे प्रयोगानन्तर्यविमुक्तिविशेषमार्गेषु भाव्यमानेषु सप्त ज्ञानानि
भाव्यन्ते । धर्मज्ञानादीनि परचित्तज्ञानवर्जितानि भाव्यन्ते । लौकिकश्चेत् ।
यदि शान्ताद्युदाराद्य कारो भावनामार्गः । संवृतिज्ञानं प्रत्युत्पन्नम् । चतुर्णां
धर्मज्ञानानामिति । दुःख-समुदय-निरोध-मार्ग-धर्मज्ञानानामन्यतमत् । अन्वय-
ज्ञानानां कामधात्वप्रतिपक्षत्वन्नान्वयज्ञानमन्यतमत् ॥ २२ ॥
१. पुरागतानि—का० ।