अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१०७६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
अकोप्यस्य दशभावना।
यस्त्वकोप्यधर्मा भवति, तस्य दशानां ज्ञानानां भावना, अनुत्पाद-
ज्ञानलाभात्।
तत्सञ्चारेऽन्त्यमुक्तौ च,
योऽप्यकोप्यतां सञ्चरति, तस्याप्यन्त्ये विमुक्तिमार्गे दशानां भावना।
प्रोक्तशेषेऽष्टभावना ॥ २५ ॥
किं पुनः शेषम् ? कामवैराग्ये नवमो विमुक्तिमार्गः सप्तभूमि-
वैराग्याभिज्ञाव्यवकीर्णभावितेषु विमुक्तिमार्गः। अकोप्यप्रतिवेधोऽष्टौ विमुक्त-
मार्गाः। सर्वे च वीतरागस्य प्रयोगविशेषमार्गाः।
तेषु सर्वेष्वष्टौ ज्ञानानि भाव्यन्ते, अनागतभावनया क्षयानुत्पादज्ञाने
हित्वा।
शैक्षस्यैवम्।
अशैक्षस्य पुनरभिज्ञादिप्रयोगविमुक्तविशेषमार्गेषु नव ज्ञानानि दश वा।
किं पुनः शेषमिति विस्तरः। कथं कामवैराग्ये नवमो विमुक्तिमार्गः
शेषः ? “सरागभावनामार्गे तदूर्ध्वं सप्तभावना” (अभि० को० ७.२२)
इति वचनात्। सप्तभूमिवैराग्याभिज्ञाव्यवकीर्णभावितेषु विमुक्तिमार्गः
शेषः।
“सप्तभूमिजयाभिज्ञाकोप्याप्त्याकीर्णभाविते।
आनन्तर्यपथेषु” (अभि० को० ७.२३) इति वचनात्। तथा यो-
ऽकोप्यतां सञ्चरति, तस्याप्यन्ते विमुक्तिमार्गे दशानां भावनेति वचनात्।
अष्टौ विमुक्तिमार्गाः शेषाः भवन्ति, सर्वे च वीतरागस्यानागामिनः
प्रयोगविशेषमार्गाः शेषाः; तेषां भावनायामवचनात्।
शैक्षस्यैवमिति। यदपदिष्टं “प्रोक्तशेषेऽष्टभावना” (अभि० को०
७.२५) इति।
कथं पुनरेवमविशेषिते विशेषप्रतिपत्तिर्लभ्यते ? अशैक्षस्यावश्यं
नव-दशज्ञानभावनायोगात्। अत एवाह—अशैक्षस्य पुनरभिज्ञादीति।