अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१०७२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
कामावचरं च । एवं यावच्चतुर्थध्यानभूमिके दर्शनमार्गे सप्तभूमिकं संवृति-
ज्ञानं भाव्यते ।
तत्र पुनः कति स्मृत्युपस्थानानि ?
निरोधेऽन्त्यम्,
निरोधेऽभिसमिते यत् संवृतिज्ञानं तदन्त्यं स्मृत्युपस्थानं धर्मस्मृत्यु-
पस्थानम् । एकस्य परिसंख्यानात्सिद्धं भवति शेषं चत्वारि स्मृत्युपस्थानानीति ।
तच्चैतदाभिसमयान्तिकं संवृतिज्ञानं
स्वसत्याकारम्,
यत्सत्याभिसमयाल्लभ्यते तत्सत्याकारमेव । तदाकारवचनादालम्बनस्य
तदेव सत्यमित्युक्तं भवति । दर्शनमार्गलभ्यत्वाच्च तत् ।
यात्निकम् ॥ २१ ॥
प्रायोगिकमित्यर्थः । सपरिवारग्रहणात् कामरूपावचाराणि चतुष्पञ्च-
स्कन्धस्वभावानि ॥ २१ ॥
एवं यावच्चतुर्थध्यानभूमिक इति । प्रथमध्यानभूमिकश्चेद् भवति,
त्रिभूमिकं भावयेत्— प्रथमध्यानभूमिकम्, अनागम्यभूमिकम्, कामावचरं च ।
ध्यानान्तरभूमिकश्चेत्, चतुर्भूमिकं भावयेत्— ध्यानान्तरभूमिकम्, प्रथम-
ध्यानभूमिकादीनि च पूर्वोक्तानि । एवं द्वितीयध्यानभूमिकश्चेत्, पञ्च-
भूमिकम्— द्वितीयध्यानभूमिकम्, यावत् कामावचरम् । तृतीयध्यानभूमि-
कश्चेत्, षड्भूमिकम्—तृतीयध्यानभूमिकम्, यावत् कामावचरम् । चतुर्थ-
ध्यानभूमिकश्चेद् भवति, सप्तभूमिकं भावयेत्—चतुर्थध्यानभूमिकम्, यावत्
कामावचरं चेति ।
एकस्य परिसंख्यानात् सिद्धं भवति शेषं चत्वारीति । निरोधेऽन्त्यमेव,
अन्त्यमेव च निरोध इत्युभयावधारणाच्छेषं चतुःस्मृत्युपस्थानं सिद्धं भवति ।
दुःखेऽभिसमिते यत् संवृतिज्ञानं भाव्यते, तच्चत्वारि स्मृत्युपस्थानानि;
दुःखस्य कायादिस्वभावत्वात् । एवं समुदयेऽपि वक्तव्यम् । तत्सत्याकार-
मेवेति । दुःखेऽभिसमिते यत् संवृतिज्ञानं भाव्यते तत् प्रत्येकमनित्यदुःख-
शून्यात्माकारम् । एवं समुदये, निरोधे च वक्तव्यम् । आलम्बनस्य
तदेवेति । तस्याकारस्य तदालम्बनत्वात् ।
प्रायोगिकमिति । नोपपत्तिलभ्यः । चतुःपञ्चस्कन्धस्वभावानीति ।