अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१०७० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ ज्ञान-
तत्रैव दर्शनमार्गे संवृतिज्ञानं चापि भाव्यते त्रिषु दुःखसमुदयनिरोधा-
न्वयज्ञानेषु, न धर्मज्ञानेषु; अकृत्स्नसत्याभिसमयात् ॥ २० ॥
अतोऽभिसमयान्त्याख्यन्,
अत एव तदाभिसमयान्तिकं संवृतिज्ञानमाख्यायते; एकैकसत्याभि-
समयान्ते भावनात् । कस्मान्न मार्गान्वयज्ञाने भावनां गच्छति ? मार्गस्य १
पूर्वं लौकिकेन मार्गेणानभिसमितत्वात्, अकृत्स्नाभिसमयाच्च । कृत्स्नं हि दुःखं
शक्यते परिज्ञातुम्, समुदायः प्रहातुम्, निरोधः साक्षात्कर्तुम्, न तु मार्गः शक्यते
कृत्स्नो भावयितुमित्यभिसमयान्ताभावान्न तस्मिन्नाभिसमयान्तिकं भाव्यते ।
समुदयोऽपि तदा न सर्वः प्रहीणो भवतीति न स्यादाभिसमयान्तिकम् ?
न; तत्सत्यदर्शनहेयः सर्वः प्रहीणो भवति । मार्गस्तद्दर्शनहेयप्रतिपक्षो न सर्वः
शक्यते भावयितुम्; बहुगोत्रत्वात् — इत्यस्ति महान् विशेषः । दर्शनमार्ग-
परिवारत्वादित्यपरे । तदिदं साध्यत्वादज्ञापकम् ।
न धर्मज्ञानेषु अकृत्स्नसत्याभिसमयादिति । नहि तदानीं रूपारूप्यावचरं
दुःखं परिज्ञातम्, समुदायः परिहीणः, तन्निरोधः साक्षात्कृत इति ॥ २० ॥
मार्गस्य पूर्वं लौकिकेन मार्गेणानभिसमितत्वादिति । लौकिकमार्गेण
पूर्वमनादिगतिसंसारे दुःखसमुदयनिरोधा अभिसमिताः, न तु संवृतिज्ञानेन
कदाचित् मार्गो मार्गादिभिराकारैरभिसमितः । तस्मात् त्रयाणामेकैकस्य सत्य-
स्याभिसमयान्ते भावनां गच्छति । न मार्गान्वयज्ञाने । न तु मार्गः शक्यते
कृत्स्नो भावयितुमिति सम्मुखीकर्तुमित्यर्थः ।
समुदयोऽपि तदा न सर्वः प्रहीण इति । निरोधमार्गदर्शनभावनाप्रहा-
तव्यः । दुःखं पुनः सर्वं त्रैधातुकं परिज्ञातम्; तस्य परिज्ञेयत्वात् — इत्यतः
समुदायमेव प्रतिचोद्यते । तत्सत्यदर्शनहेय इति । समुदायसत्यदर्शनहेय
इत्यर्थः । बहुगोत्रत्वादिति । अनेकजातिमानान्वयविशेषेण गोत्रम् ।
तानि बहूनि गोत्राण्यस्येति बहुगोत्रो मार्गः । श्रावकगोत्रात् प्रत्येकबुद्धगोत्र-
मन्यत् । तथा बुद्धगोत्रम् श्रावकगोत्रमन्योन्यं भिन्नम्; मृद्वधिमात्रा-
दिभेदात् । तेषां कश्चिदेव दर्शनहेयप्रतिपक्षो भाव्यते । सम्मुखीक्रियत
इत्यर्थः ।
न मार्गः शक्यते कृत्स्नो भावयितुम्; दर्शनमार्गपरिवारत्वादिति ।
दर्शनमार्गस्य परिवारः संवृतिज्ञानम् । अतः सत्यत्रयान्ते एव दर्शनमार्गो
१. मार्गसत्यस्य—का० ।