अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] सप्तमं कोशस्थानम् १०७१
किं पुनस्तदाभिसमयान्तिकं संवृतिज्ञानं कदाचित् सम्मुखीक्रियते ? न
कदाचित् । एकान्तेन हि
तदानुत्पत्तिधर्मकम् ।
कथं पुनस्तद्भावितं भवति ? अलब्धलाभात् । कथमिदानीं तत्प्रति-
लब्धं यदि नैव सम्मुखीकर्तुं शक्यते ? प्राप्तितः । यस्माल्लब्धं तस्माल्लब्ध-
मित्यपूर्वेषा निर्देशजातिः । तस्मान्नैव भावना सिध्यति ।
एवं तु सिध्यति, यदाहुः पूर्वाचार्याः ।
कथं च पूर्वाचार्या आहुः ? लोकोत्तरमार्गसामर्थ्यात् संवृतिज्ञानं भाव्यते
यद्व्युत्थितः सत्यालम्बनं विशिष्टतरं लौकिकं ज्ञानं सम्मुखीकरोति । एष एव
च तस्य लाभो यस्तत्समुखीभावसमर्थाश्रयलाभः¹ । गोत्रेऽभिलब्धे² लब्धं
गौत्रिकं भवति ।
'एवं तु नेच्छामि' इति³ वैभाषिकाः ।
कतिभूमिकं पुनस्तत्संवृतिज्ञानं भाव्यते ? दर्शनमार्गस्य
स्वाधोभूमि,
यद्भूमिको दर्शनमार्गो भवति तद्भूमिकं चाधरभूमिकं च संवृतिज्ञानं
भाव्यते । अनागम्यभूमिकश्चेद्भवति द्विभूमिकं भाव्यते—अनागम्यभूमिकम्,
भाव्यते, न मार्गसत्यान्ते; तस्य भावनामार्गत्वात् ।
साध्यत्वादज्ञापकमिति । साध्यमिदं दर्शनमार्गपरिवार एव । न
भावनामार्गपरिवारोऽपीति । वयं हि 'भावनामार्गपरिवारोऽपि तत्'
इति ब्रूमः ।
सत्यालम्बनं विशिष्टतरमिति । दर्शनावस्थायां यल्लौकिकं
पूर्वमासीत्, ततो विशिष्टमेव च लौकिकमित्यभिप्रायः । यस्तत्सम्मुखी-
भावसमर्थाश्रयलाभ इति । तस्य संवृतिज्ञानस्य सम्मुखीभावे समर्थाश्रयस्य
यो लाभः एष एव तस्य लाभः, नार्थान्तरभूत इति । गोत्रेऽभिलब्धे
लब्धं गौत्रिकमिति । गोत्रं तदुत्पादनसमर्थो हेतुः, तत्र भवं गौत्रिकम्,
संवृतिज्ञानम् । एतदुक्तं भवति—तत्सम्मुखीभावसमर्थाश्रयलाभे तदपि
तेनाश्रयेणोत्पद्यमानं भवति । अथ कस्माद् एवं नेच्छामीति वैभाषिकाः ।
दर्शनमार्गलब्धं तत् । तस्य कथं भावनामार्गे सम्मुखीभावो भविष्यतीति ।
दर्शनमार्गे चोत्पत्त्यनवकाशोऽस्यास्ति तदनुत्पत्तिधर्मकमिति वर्ण्यन्ते ।
१. यत्तत्०—का० । २. गोत्रे हि लब्धे—का० । ३. नेच्छन्ति—का० ।