सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

विवाह वृन्दावनम् (पं. सीताराम झा ज्योतिष टीका - विवाह संस्कार, अष्टकूट गुण-मिलान एवं मुहूर्त विज्ञान सटीक)

Vivaha Vrindavanam: Vivaha Sanskara, Ashtakuta Guna Milana evam Muhurta Vigyan

केशवार्कमहोदय (टीकाकार: पं. सीताराम झा) द्वारा

DevanagariHindipublished138 पृष्ठ

॥ श्रीः ॥
समर्पण-
आसील्लोके येन तुल्यो न चान्यः
काश्यां योऽभूत् सर्वमान्यो वदान्यः ।
विद्वद्वर्यो मण्डलीशो यतात्मा
श्रीगोविन्दानन्द-संज्ञो महात्मा ॥ १ ॥
यस्माद् भीता नास्तिका यान्ति दूरं
दृष्ट्वा यद्वन्नागवर्गा मयूरम् ।
साक्षाद् ब्रह्मैवास्तिका यं वन्दन्ति
सर्वे विद्वांसः सदैवानमन्ति ॥ २ ॥
वाराणस्यां येन चैका विशाला
वेदाङ्गानां स्थापिता पाठशाला ।
अन्यत्रान्याश्चापि शाखास्तदीया
जागर्त्यद्याप्यत्र कीर्तिर्यदीया ॥ ३ ॥
कुर्वन् कल्याणानि नित्यं जनानां
संसारेऽस्मिन् यः शतं हायनानाम् ।
जीवन् मुक्तो मोहमात्सर्यहीनः
काश्यामन्ते योऽभवद् ब्रह्मलीनः ॥ ४ ॥
तल्लब्धबोधस्तच्छिष्य-स्तच्छीलगुणसंयुतः ।
जितेन्द्रियः प्रशान्तात्मा ब्रह्मविज्जनैर्नुतः ॥ १ ॥
श्री 'जयेन्द्रपुरी'नाम सतां संन्यासकर्मणाम् ।
मण्डलेशत्वमासाद्य काश्यां विजयते तराम् ॥ २ ॥
यस्योक्तपाठशालायां नित्यं पाठयता मया ।
केशवार्ककृतौ व्याख्या कृता भाषार्थसंयुता ॥ ३ ॥
नाम्ना 'वसन्तलक्ष्मीः' सा भक्त्या तस्मै समर्प्यते ।
नतेन मिथिलावासि-श्रीसीतारामशर्मणा ॥ ४ ॥

विवाहवृन्दावनम्
श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य-महामना-
आशीर्वचन श्लोकः-
श्री १०८ जयेन्द्रपुरीजी महाराज, काशी !
विलसति सुविदेक-पूर्णपात्रा यदमलकीर्तिलता तता जगत्याम् ।
स दद्यात् यतिमण्डलीश्वरोऽयं सुजय-जयेन्द्रपुरी पुरोह काश्याम् ॥

The provided image is completely blank and contains no text.

❊ अथ विवाहवृन्दावनस्थविषयाऽनुक्रमणिका ❊
विषय पृष्ठाङ्क
नक्षत्रशुद्धिप्रकरण ॥१॥
मङ्गलाचरण १
ग्रन्थवैशिष्ट्य २
विवाहविहित नक्षत्र ,,
पूर्वाफाल्गुनी पुष्य की त्याज्यता ३
निज मत से विवाह समय ,,
विवाह में पञ्चशलाका वेध ४
सप्तशलाका वेध ५
चरण वेध ,,
उत्पातादि दोष ६
लत्तादोष ,,
लत्ता दोष का फल ७
एकार्गल दोष ८
अर्गला में अन्य मत ९
पाप से षड्भान्तरित नक्षत्र १०
पादवेध में विशेष ,,
चण्डायुध दोष ११
दुष्ट योगों की वर्ज्य घटी ,,
नक्षत्र दोष १२
पाप मुक्त नक्षत्र शुद्धि ,,
पात दोष ,,
क्रान्तिसाम्य १३
नक्षत्रशुद्धि प्रशंसा ,,
कालमीमांसाप्रकरण ॥२॥
[L2

२ विवाहवृन्दावनस्य-
विषय पृष्ठाङ्क | विषय पृष्ठाङ्क
चतुर्थ द्वादश भाव दोष ३७ | राहु की गति का प्रमाण ५४
जन्मकालिक पापगत नवांश- | केतु की गति "
दोष और परिहार " | भोजराज का मत ५५
दोषान्तर ३८ | शयन से ही देवों का अहोरात्र ,,
| राहुसत्ता में प्रमाणान्तर ५७
लग्नबलप्रकरण ॥५॥ | षड्वर्गप्रकरण ॥८॥
ग्रहों के शुभाशुभ स्थान ३८ |
कर्तरी और जामित्र दोष ४१ | द्वादशभावसाधन ५८
गुरु शुक्र के बाल्यादि दोष " | ग्रहों की भावसन्धिका फल ५६
ग्रहबलोंमें विशेषता ४२ | राशि भाव के भेदमें निर्णय "
इन्द्रमत से कृपणता योग " | स्पष्ट सूर्य साधन प्रकार ६०
| लग्न और सूर्य से इष्टकाल "
चन्द्रबलप्रकरण ॥६॥ | लग्न से कालहोरा ज्ञान ६१
कोई वर का चन्द्रबल नहीं | पापहोराको निष्फलता "
देखता उसमें दोष ४३ | वारप्रवृत्ति ६२
ताराबल ४६ | इष्टकालसे होरेशज्ञान ६३
इसका सिद्धान्त " | अन्यदोष "
| षड्वर्ग कथन ६४
राहुसत्ताप्रकरण ॥७॥ | राशियों के स्वामी ,;
वराहमिहिर का मत ४७ | होरा-द्रेक्काण-द्वादशांश ६५
ग्रहण में राहु की छादकता ४८ | तिथ्यादि सन्धि "
राहु का स्वरूप " | मंगलादि ग्रहों का संक्रान्ति-
प्रतिमास में ग्रहण क्यों नहीं | काल ६६
होता है ४६ | वसन्तादि ऋतुज्ञान "
जातकसंहिता से राहुसत्ता " | ऋतुसन्धि ६७
भौमादिपात में ग्रहत्वाभाव ५० | सन्धि में विवाहफल "
प्रथम सम्पात राहु द्वितीय केतु ,, | दुष्टयोगों की सन्धि में विशेषता ६८
चन्द्रपात और उच्च में | नक्षत्रादि सन्धिघटीमान "
विशेषता ५१ | चान्द्रमाससन्धि ६६
पात ही राहु है ५२ | जन्ममासादि में विवाह निषेध "
उच्च कल्पनामात्र है ५३ | गुणदोषविवेचक की प्रशंसा ७०
राहु की दिनाधिपता क्यों नहीं ,, |

विषयानुक्रमणिका । ३

विषय पृष्ठाङ्क विषय पृष्ठाङ्क
गोधूलिप्रकरण ॥९॥ जामित्र दोष में विशेषता ,,
गोधूलिकाल ७० योगोंका सफलत्व और
गोधूलि के अधिकारी ७१ अफलत्व ९४
गोधूलि में षष्ठ अष्टम ' मिश्रप्रकरण ॥१४॥
चन्द्रजन्य दोषाभाव ,, किस प्रकार की कन्या और
शनि बृहस्पति में गोधूलि किस प्रकार के वर का वरण
में विशेष ७२ करना ९५
मासगोचरप्रकरण ॥१०॥ उद्योग से ही फल की प्राप्ति ९६
सौरचान्द्रमास विचार ७३ खस्थ लोगों का अरिष्ट लक्षण ९७
सौरचान्द्र विरोध में निर्णय ७४ छाया से अरिष्ट लक्षण ९८
गोचर अष्टवर्ग का वलावल ७५ सत्पुरुषलक्षण ,,
गोचर की मुख्यता का दृष्टान्त ७६ कन्यालक्षण १००
[L1

४ विवाहवृन्दावन विषयानुक्रमणिका
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
विषय पृष्ठाङ्क | विषय पृष्ठाङ्क
| संक्रान्ति से स्पष्ट सूर्य ११८
· लग्नशुद्धि प्रकरण ॥१७॥ | लग्न साधन ,,
विवाहविहित नक्षत्र ११३ | होरानवांशज्ञान ११९
नक्षत्रशुद्धि ११४ | देशान्तर चरान्तर ,,
लग्न शुद्धि ११५ | कालहोराज्ञान १२०
पलभा और चरखण्ड ११७ | षड्वर्ग ,,
लङ्कोदय और स्वोदय ,, | स्थूल दिनमान साधन ,,
इति विषयानुक्रमणिका ।

॥ श्रीः ॥
विवाहवृन्दावनम् ।
वसन्तलक्ष्मीसहितम् ।
टीकाकारकृतमङ्गलाचरणम् —
श्रीनन्दनन्दनपदे हृदये निधाय रम्ये विहर्तुमनिशं शिशुकौकिलानाम् ।
श्रीकेशवार्करचिते विमले विवाह-वृन्दावने विरचयामि वसन्तलक्ष्मीम् ॥
ग्रन्थकारकृतमङ्गलाचरणम्—
श्रीशार्ङ्गिणोः सृजतु वो नवसन्निवेशः
क्लेशव्ययं चलवलन्नयनाञ्चलश्रीः ।
यत्राञ्चल - ग्रथन - मङ्गल - माचचार
शृङ्गारहारमणिकौस्तुभरश्मिगुम्फः ॥ १ ॥
सं०—श्रीशार्ङ्गिणोः (श्रीश्च शार्ङ्गी चेति श्रीशार्ङ्गिणौ तयोः श्रीशार्ङ्गिणोः
लक्ष्मीनारायणयोः ) स नवसंनिवेशः ( नूतनसङ्गमः ) वः ( युष्माकं )
क्लेशव्ययं ( सुखं ) सृजतु ( करोतु ) । कथंभूतः स नवसंनिवेशः—
चलवलन्नयनाञ्चलश्रीः ( चलाश्च वलन्तश्च नयनाञ्चलाः नेत्रप्रान्तास्तेषां
श्रीःशोभा यस्मिन् स तथोक्तः ) पुनः किंभूतः—यत्र ( यस्मिन् नव-
संनिवेशे ) शृङ्गारहारमणि-कौस्तुभरश्मिगुम्फः ( शृङ्गारहारमणिश्च कौस्तु-
भश्चेति शृङ्गारहारमणि-कौस्तुभौ तयोः रश्मीनां गुम्फः = गुम्फनं-ग्रथनं )
अञ्चलग्रथनमङ्गलं ( अञ्चलयोः ‘प्रावृतवस्त्रप्रान्तयोः’ ग्रथनमेव मङ्गलं
तत् ) आचचार ( आचीर्णवान् = कृतवानित्यर्थः ) ॥ १ ॥
भा०—चलते और लौटते हुए नेत्र प्रान्तों की शोभा है जिसमें ऐसा श्री
( लक्ष्मी ) और नारायण का प्रथम समागम आप लोगों के क्लेश को दूर करै ।
जिस नव समागम में लक्ष्मीजी के शृङ्गार हारस्थित मणि के रश्मि ( किरण ),
और भगवान् नारायण के कौस्तुभमणि के किरण, इन दोनों का गुम्फ ( परस्पर
मिलन ) ही ने अञ्चलग्रथन ( गाँठ बन्धन ) रूप मङ्गलाचरण किया ॥ १ ॥

२ विवाहवृन्दावनम्— [ नक्षत्रशुद्धि-
अथ ग्रन्थस्य वैशिष्ट्यं कथयति—
संवर्ग्य गर्गभृगुभागुरिरैभ्यगीर्भ्यः
सारं वराहमिहिरादिमतानुसारम् ।
स्फारत्स्फुरत्परिमलाढ्यफलं विवाह-
वृन्दावनं विरचयामि विचाररम्यम् ॥ २ ॥
सं० गर्ग-भृगु-भागुरि-रैभ्य-गीर्भ्यः सारं (तत्त्वं) संवर्ग्य (संकलय्य)
वराहमिहिरादिमतानुसारं ( वराहमिहिरादीनां, आदिशब्दात्—श्रीपति-
लल्लाचार्याणां—मतं अनुसरतीति तथोक्तं ) स्फारत्स्फुरत्परिमलाढ्यफलं
( स्फारन्ति-विस्तृतानि, स्फुरन्ति विकसितानि, परिमलाढ्यानि फलानि
‘सदसद्रूपाणि’ यस्मिन् तत्तथोक्तं ) विचाररम्यं ( विचारेण सदसद्विवेकेन
रम्यं मनोहरं, वनपक्षे तु विचारेण—स्त्रीणां पक्षिणां चारेण-संचारेण रम्य-
मिति’ एवं भूतं ) विवाहवृन्दावनं ( विवाहानां वृन्दं अवतीति तथोक्तं )
विरचयामि ॥ २ ॥
भा० — गर्ग, भृगु, भागुरि, रैभ्य इन सब मुनियों के वचनों के तत्त्व संकलन
करके वराहमिहिर, श्रीपति लल्ल आदि आचार्यों के मतानुसार विस्तृत रूप से
विकसित परिमल से युक्त फल है जिसमें इस प्रकार सद्विचारों से रमणीय विवाह-
वृन्दावन नामक ग्रन्थ को मैं बनाता हूँ ॥ २ ॥
अथादौ विवाहविहितनक्षत्राणि कथयति—
ध्रुवानुराधामृगमूलरेवती-करं मघास्वातिरदूषणो गणः ।
रवेरमीना मकरादिषड्गृही करग्रहे मङ्गलकृन्मृगीदृशाम् ॥ ३ ॥
सं०—ध्रुवानुराधामृगमूलरेवतीकरं ( ध्रुवाणि-अनुराधा-मृगशिरा-
मूलं रेवती करो हस्तः एषां समाहारद्वन्द्वे नपुंसकत्वं ) मघा, स्वातिः ‘अयं’
गणः ( एकादशनक्षत्रसमूहः ) ‘यदि’ अदूषणः ( दोषरहितः ) स्यात्
तदा मृगीदृशां ( स्त्रीणां ) करगृहे ( विवाहे ) मङ्गलकृत् स्यात् । तथा च
रवेः ( सूर्यस्य ) अमीना ( मीनरहिता ) मकरादिषड्गृही ( मकरादीनां
षड्गृहाणां समाहारो मकरादिषड्गृही चैत्ररहितमुत्तरायणमित्यर्थः )
मृगीदृशां ( स्त्रीणां ) करग्रहे ( विवाहे ) मङ्गलकृत् भवति ॥ ३ ॥
भा०—ध्रुवसंज्ञक ( तीनों उत्तरा रोहिणी ), अनुराधा, मृगशिरा, मूल,

प्रकरणम् १ ] वसन्तलक्ष्मौसहितम् । ३
रेवती, हस्त, मघा, और स्वाती ये ११ नक्षत्र यदि वेधादि दोषों से रहित हों तो
स्त्रियोंके पाणिग्रहणमें मङ्गलकारक होते हैं । तथा मीनको छोड़कर मकरादि ६
राशियों में ( अर्थात् मकर, कुम्भ, मेष, वृष, मिथुन में ) सूर्य हों तो विवाहमें
मङ्गलकारक होते हैं ॥ ३ ॥
विवाहे पूर्वफाल्गुनीपुष्यौ कैश्चिदुक्तौ तद्दोषं कथयति-
प्राचेतसः प्राह शुभं भगर्क्षं सीता तदूढा न सुखं सिषेवे ।
पुष्यस्तु पुष्यत्यतिकाममेव प्रजापतेराप स शापमस्मात् ॥ ४ ॥
सं०-प्रचेतसोऽपत्यं ( प्राचेतसो मुनिः ) भगर्क्षं ( पूर्वाफाल्गुनी-
नक्षत्रं ) शुभं प्राह, परन्तु तदूढा ( तस्मिन् भगर्क्षे विवाहिता ) सीता
सुखं न सिषेवे, अर्थात् वनवासादि दुःखमेव प्राप्तवती, तस्मात् तत् त्याज्य-
मेव । पुष्यस्तु अतिकामेव पुष्यति (वर्द्धयति ) अस्मात् स ( पुष्यः ) प्रजा-
पतेः ( ब्रह्मणः ) शापं आप प्राप्तवान्, अतः पुष्योऽपि त्याज्य एवेत्यर्थः ॥
भा०-प्राचेतस मुनि ने पूर्वफाल्गुनी को विवाह में शुभ कहा है, परञ्च उसमें
विवाहिता सीता ने सुख का सेवन नहीं किया । तथा पुष्य नक्षत्र तो अत्यन्त
काम को ही बढ़ाता है इसलिये ब्रह्मा ने उसे शाप दिया है । सिद्ध हुआ कि ये
दोनों नक्षत्र विवाह में त्याज्य हैं । इसलिये नारदादि मुनियों ने इन दोनों को
विवाह में विहित नहीं कहा ॥ ४ ॥
विशेष - ब्रह्मपुराणादि में प्रसिद्ध है कि-पार्वतीजी के सौन्दर्य देखकर ब्रह्माजी
मोहित हो गये पश्चात् ज्ञान होने पर उन्होंने विचार किया कि मेरा विवाह पुष्य
नक्षत्र में हुआ था इसी से काम की अधिकता हुई है इसलिये ब्रह्माजी ने पुष्य-
नक्षत्र को शाप देकर विवाह में निषेध कर दिया ॥ ४ ॥
अथ विवाहेऽन्यमतं निरस्य स्वमतमाह—
प्रावृड्वसन्तोर्जसहःकरग्रहः परैरुदाहारि न हारि तन्मतम् ।
रवेरवौसारिणमुत्तरायणं पुरन्ध्रिपाणिग्रहणे परायणम् ॥ ५ ॥
सं०—परैः ( अन्याचार्यैः ) प्रावृड्वसन्तोर्जसहःकरग्रहः ( प्रावृड्-
वर्षा, वसन्तःप्रसिद्धः, ऊर्जः कार्तिकः, सहा मार्गशीर्षः एषु करग्रहः विवाहः)
उदाहारि ( उक्तः ) 'परञ्च' तन्मतं न हारि ( न मनोहरम् ) । यतो रवेः
( सूर्यस्य ) अवैसारिणं ( मीनरहितं ) उत्तरायणं ( मकरादिराशिषट्कमेव )
पुरन्ध्रिपाणिग्रहणे (स्त्रीणां विवाहे) परायणं (श्रेष्ठं, बहुसम्मतत्वात्) ॥५॥

५ विवाहवृन्दावनम् । [ नक्षत्रशुद्धि-
भा०—वात्स्य आदि अन्य आचार्यों ने वर्षा और वसन्त ऋतु, कार्तिक तथा
मार्गशीर्ष विवाह में विहित कहा है । परन्तु उनका यह मत ठीक नहीं है । क्यों
कि मीन को छोड़कर सूर्य का उत्तरायण काल ही स्त्रियों के विवाह में अत्यन्त
श्रेष्ठ है । ऐसा बहुत मुनियों का सम्मत है । अर्थात् अल्पसम्मति होने के कारण
वर्षाऋतु विवाह में त्याज्य है ॥ ५ ॥
अथ विवाहे पञ्चशलाकावेधमाह—
याम्योत्तराः प्रागपराश्च पञ्च द्वे द्वे च रेखे रचयेद्विदिक्षु ।
विदिग्द्वितीयार्गलिताग्नितारः सहाभिजित् तत्र भवेद्भवर्गः ॥ ६ ॥
सं०—पञ्च याम्योत्तराः, पञ्च प्रागपराश्च रेखाः, द्वे द्वे रेखे च
विदिक्षु ( कोणेषु ) रचयेत् । तत्र ( तस्मिन् चक्रे ) विदिग्द्वितीयार्गलिता-
ग्नितारः ( विदिशि द्वितीया 'रेखया'ऽर्गलिता बद्धाऽग्नितारा कृत्तिका
यस्य स तथोक्त

प्रकरणम् १ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । ५
सं०—तस्मिन् ( चक्रे ) ग्रहः अभिन्नाग्रगतं ( एकरेखाग्रगतं )
विवाहार्क्षं अशेषमेव ( समस्तमेव ) भिनत्ति ( वेधयति ), 'तत्रापि'
असौम्यवेधः ( पापग्रहवेधः ) स्त्रीपुंसयोः ( कन्यावरयोः ) आयुः हन्ति,
सौम्यव्यधः (शुभग्रहवेधः) शश्वत् (सर्वदा) सुखानि हन्ति ( नाशयति ) ।
भा०—उक्तपञ्चशलाकाचक्र में— जिस रेखा में ग्रह हो उस रेखा के अग्रगत
विवाहविहित सम्पूर्णनक्षत्र को वेधित करता है । उसमें भी पापग्रह कृतवेध
वर कन्या की आयु और शुभग्रहकृत वेध वरकन्या के सुख का नाश करता है ।
अभिजन्मानं, सप्तशलाकावेधं चाह—
वैश्वदैवततुर्लवः श्रवःपञ्चभूलव इहाभिजिन्मितिः ।
अन्यतः परिणयादयं व्यधः सप्तरेखवलये विलोक्यते ॥ ८ ॥
सं०—वैश्वदैवततुर्लवः ( उत्तराषाढ़चतुर्थांशः ) श्रवःपञ्चभूलवः
( श्रवणस्य पञ्चदशांशः ) इह अभिजिन्मितिः स्यात् । अयं व्यधः ( वेध-
विचारः ) परिणयादन्यतः ( विवाहादन्यत्र ) सप्तरेखवेलये ( सप्तशलाके
चक्रे ) विलोक्यते ॥ ८ ॥
भा०—उत्तराषाढ़ के चतुर्थ चरण और श्रवण के आदि में पञ्चदशांश अभिजित्
नक्षत्र का मान है । विवाह से भिन्न शुभकार्यों में यह वेध सप्तशलाका चक्र में
देखा जाता है ॥ ८ ॥ सप्तशलाका चक्र यथा—
कृ रो मृ आ पु पु श्ले
भ —┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼— म
अ —┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼— पू
रे —┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼— उ
उ —┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼— ह
पू —┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼— चि
श —┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼— स्वा
ध —┼──┼──┼──┼──┼──┼──┼— वि
श्र अ उ पू मू ज्ये अ
अथावश्यके चरणवेधं कथयति—
स किल वेधविधिर्द्वितीययोश्चरणयोर्मिथ आदिचतुर्थयोः ।
अशुभविद्धमशेषमुङ् त्यजेत् चरणगं शुभवेधमसंपदि ॥ ६ ॥

६ विवाहवृन्दावनम् । [ नक्षत्रशुद्धि-

सं०-स वेधविधिः द्वितीययोश्चरणयोः तथा आदिचतुर्थयोश्चर-
णयोर्मिथः परस्परं ज्ञेयः । अशुभविद्धं ( पापग्रहविद्धं ) उडु ( नक्षत्रं )
अशेषं ( समस्तं ) त्यजेत् । तथा असम्पदि ( अन्यनक्षत्रालाभे = आव-
श्यके ) शुभवेधं ( शुभग्रहवेधं ) चरणगं ( यस्मिन् चरणे वेधस्तं चरणमेव )
त्यजेत् ॥ ९ ॥
भा०-उपरोक्त वेधविधि द्वितीय और तृतीय चरण में तथा प्रथम और
चतुर्थ चरण में परस्पर समझना । पापग्रहसे वेधित समस्त नक्षत्रको त्याग देना
चाहिये तथा परमावश्यकमें शुभग्रह से विद्ध नक्षत्रके चरणमात्र त्याग करें ॥९॥
अथ दोषान्तराणि कथयति-
यदशुभैर्गतगम्यमधिष्ठितं यदपि च त्रिविधाद्भुतदूषितम् ।
तरणितारकतोऽपि चतुर्दशं तदखिलेपि खलं शुभकर्मणि ॥१०॥
सं०-यत् 'नक्षत्रं' अशुभैः ( पापग्रहैः ) गतं ( मुक्तं ), गम्यं
( भोग्यं ), अधिष्ठितं ( युतं ) यदपि च त्रिविधाद्भुतदूषितं ( त्रिविधैः
दिव्यभौमाऽन्तरिक्षैः अद्भुतैरुत्पातैः दुष्टं ) तरणितारकतः ( सूर्यनक्षत्रतः )
चतुर्दशं तत् अखिलेपि ( समस्तेऽपि ) शुभकर्मणि खलं ( दुष्टं ) स्यात् ।
भा०-पापग्रह जिस नक्षत्र को छोड़ दिया हो, जिसमें जाने वाला हो तथा
जिसमें वर्तमान हो ये तीनों नक्षत्र तथा त्रिविध ( दिव्य भौम, आन्तरिक्ष )
उत्पातों से दूषित नक्षत्र, तथा सूर्य नक्षत्र से १४ वाँ नक्षत्र जो हो ये नक्षत्र सब
शुभकार्यों में अशुभ हैं ॥ १० ॥
अथ लत्तादोषं कथयति-
रविनखैर्मितमर्कविधुन्तुदौ मुनिभिरिन्दुरखण्डलमण्डलः ।
हुतवहाकृतिषड्जिनदन्तिभिः क्षितिसुतादभिलत्तयति ग्रहः ॥११॥
सं०-अर्कविधुन्तुदौ ( सूर्य-राहू ) 'क्रमेण' रविनखैर्मितं ( द्वादशं,
विंशतितमं नक्षत्रं अभि ( सम्मुखं ) लत्तयतः, रविः स्वाक्रान्तात् द्वादशं,
राहुश्च विंशतितमं नक्षत्रं लत्तयतीत्यर्थः । अखण्डलमण्डलः (पूर्णमण्डलः)
इन्दुश्चन्द्रः मुनिभिर्मितं ( सप्तमं ) नक्षत्रं अभि लत्तयति । तथा क्षिति-
सुतात् ( मङ्गलमारभ्य ) ग्रहः 'क्रमेण' हुतवहा-ऽऽकृति-षड्-जिन-दन्तिभि-
र्भितं 'नक्षत्रं' अभि लत्तयति ॥११॥

प्रकरणम् १ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । ७
भा०-सूर्य अपने नक्षत्र से १२ वाँ, और राहु २० वाँ, पूर्ण चन्द्रमा ७ वाँ,
मङ्गल ३ रा, बुध २२ वाँ, बृहस्पति ६ ठा, शुक्र २४ वाँ और शनि ८ वाँ नक्षत्र
को सामने से लत्तित करता है ।।११।।
पूर्वाचार्यैः पृष्ठलत्तनं यदुक्तं तत्कारणं कथयति—
इति सति द्युसदामभिलत्तने यदनुलत्तनमुक्तमृषिव्रजैः ।
तदुडुपश्चिमपूर्वविभागयोरनधिकाधिकदोषविवक्षया ॥१२॥
सं०—इति ( एवं ) द्युसदां (ग्रहाणां ) अभिलत्तने ( सम्मुखलत्तने )
सति ऋषिव्रजैः ( मुनिगणैः ) अनुलत्तनं ( पृष्ठलत्तनं ) यदुक्तं, तत् उडु-
पश्चिमपूर्वविभागयोः (नक्षत्रस्योत्तरार्धपूर्वार्धयोः) अनधिकाधिकदोषविवक्षया
उक्तम् । अर्थात् सम्मुखलत्तने नक्षत्रोत्तरार्धेऽल्पदोषः पूर्वार्धेऽधिकदोषः,
पृष्ठलत्तने नक्षत्रस्योत्तरार्धेऽधिकदोषः, पूर्वार्धेऽल्पदोष इत्यर्थः ॥१२॥
भा०—इस प्रकार ग्रहों के सम्मुखलत्ता होने पर भी मुनिगणों ने जो
पृष्ठलत्ता दोष कहा वह नक्षत्र के उत्तरार्ध और पूर्वार्ध में अल्पाधिक दोष
विवक्षा से ।
अर्थात् लत्तादोष से दूषित सम्पूर्ण नक्षत्र त्याज्य है उसमें भी पृष्ठलत्ता वाले
नक्षत्रों के पूर्वार्ध में अल्प और उत्तरार्ध में अधिक दोष, तथा सम्मुखलत्ता वाले
नक्षत्रों के उत्तरार्ध में अल्प और पूर्वार्ध में अधिक दोष है। इसलिये पूर्वाचार्यों ने
पृष्ठलत्ता भी कहा है। यहाँ ग्रन्थकार ने समस्त नक्षत्र को दूषित समझकर केवल
सम्मुखलत्ता ही कहा ।।१२।।
अथ लत्तादोषस्य फलमाह—
उडुनि निर्दलिते शुभलत्तया न फलमस्ति बलस्य गलत्तया ।
अशुभलत्तितमत्ति तदूढयोर्धनसुतानसुतापकरं परम् ॥१३॥
सं०—उडुनि ( नक्षत्रे ) शुभलत्तया निर्दलिते सति बलस्य गलत्तया
फलं ( नक्षत्रोक्तं शुभं फलं ) नास्ति । अशुभलत्तितं 'नक्षत्रं' तु तदूढयोः
( तत्र विवाहितयोः कन्यावरयोः ) परं असुतापकरं ( प्राणसन्तापद्ं )
भवति, धनसुतान् अत्ति ( खादयति नाशयतीत्यर्थः ) ॥१३॥
भा०—शुभग्रह से लत्तित नक्षत्रों में बल के ह्रास होने के कारण उन
नक्षत्र का शुभ फल नहीं होता है। तथा पापग्रह से लत्तित नक्षत्र में विवाहित
वर कन्या के प्राण का सन्ताप और धन पुत्र का. नाश होता है ॥१३॥

८ विवाहवृन्दावनम् । [ नक्षत्रशुद्धि-

अथैकार्गलादोषमाह—
विद्धा त्रयोदशभिरूर्ध्वगतैकरेखा
खार्जूरिकं तदिह शीर्षभतो भचक्रे ।
न्यस्ते सहाभिजिति तारकराजभान्वो-
स्तुल्यर्क्षगम्यगतयोर्नयनार्गलेयम् ॥१४॥

**सं०—**ऊर्ध्वगतैकरेखा त्रयोदशभिः 'तिर्यग्रेखाभिः' विद्धा सती खार्जूरिकं 'चक्रं' भवति । तदिहास्मिन् चक्रे शीर्षभतः ( वक्ष्यमाणशीर्षनक्षत्रात् ) सहाभिजिति ( अभिजित्सहिते ) भचक्रे न्यस्ते सति तुल्यर्क्षगम्यगतयोः तारकराज-भान्वोः ( सूर्यचन्द्रयोः ) एकरेखास्थयोरियं नयनार्गला ( एकार्गलाख्योदोषो ) भवति । रविचन्द्रयोर्मध्ये एकस्य नक्षत्रं यावद्गतं तावदेवान्यस्य गम्यं चेत्तदैवायं दोष इत्यनेनात्र पादवेधः सूचितः ।

**भा०—**एक ऊर्ध्वाधर रेखा को १३ तिरछी रेखा से वेध करने पर खार्जूर नामक चक्र होता है। इस चक्र में आगे कहे हुए शीर्ष नक्षत्र से आरम्भ कर अभिजित् सहित २८ नक्षत्रों का न्यास करने पर यदि सूर्य और चन्द्रमा एक रेखा में पड़ें तथा एक के नक्षत्र का गत और दूसरे का गम्य तुल्य हो तो 'यह नयनार्गला ( परस्पर दृष्टयर्गला अर्थात् एकार्गला ) नामक दोष होता है ॥१४॥

अथ शीर्षनक्षत्रज्ञानं तथैकार्गलाफलं चाह—
शीर्षभं भवति रूपसंयुता दुष्टयोगमितिरर्द्धिता सती ।
शेषिणी यदि च सार्द्धविश्वयुङ्मङ्गलङ्गलति सार्गले विधौ ॥१५॥

सं —"इयमर्गला व्याघातादिदुष्टयोगे सति ज्ञेयेति, दुष्टे योगे सति"—सा दुष्टयोगमितिः ( विष्कम्भादिदुष्टयोगावधिसंख्या ) रूपसंयुता ( एकयुता ) अर्द्धिता सती शीर्षभं ( शीर्षनक्षत्रं ) भवति । यदि सार्द्धिता शेषिणी ( शेषसहिता ) भवेत्, तदा सार्धविश्वयुक् ( सार्धत्रयोदशसहिता सती ) शीर्षभं ज्ञेयम् । एवं विधौ चन्द्रे सार्गले सति मङ्गलं ( विवाहादिशुभकार्यं ) गलति ( नश्यति ) ॥१५॥

**भा०—**व्याघातादि दुष्टयोग की संख्या में १ जोड़ कर आधा करने से जो संख्या हो वही शीर्ष नक्षत्र होता है। यदि आधा करने से शेष युत संख्या हो तो उसमें १३॥ साढ़े तेरह जोड़ने से शीर्ष नक्षत्र होता है। इस प्रकार चन्द्रमा अर्गलायुक्त हो तो विवाहादि मङ्गल कार्य का नाश होता है ॥१५॥

प्रकरणम् १ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । ६
वि०— व्याघात आदि दुष्टयोग में जब सूर्य नक्षत्र से अभिजित् सहित गणना
करने से चन्द्रमा विषम नक्षत्र में पड़े तभी यह योग होता है । सम संख्य नक्षत्र
में पड़ने से नहीं होता है । इसलिये रामाचार्य ने मुहूर्तचिन्तामणि में सरल
प्रकार कहा है यथा—
व्याघात-गण्ड-व्यतिपातपूर्वे शूलाऽन्त्य-वज्रे परिघाऽतिगण्डे ।
योगे विरुद्धे त्वभिजित्समेतः खाजूरमर्काद् विषमे शशी चेत् ॥
उदाहरण—मानों व्याघात योग में रेवती में सूर्य और चित्रा में चन्द्रमा है
तो सूर्य नक्षत्र रेवती से चन्द्र नक्षत्र चित्रा तक गिनने से विषम संख्या १५ हुई
अतएव एकार्गला दोष हुआ ।
अब इस ग्रन्थ के अनुसार व्याघात की संख्या १३ में १ जोड़कर आधा करने
स्पष्टार्थ चक्र — से ७ हुआ अतः अश्विनी से ७ वाँ पुनर्वसु शीर्ष
पु. नक्षत्र हुआ । अतः पुनर्वसु को चक्र के शीर्ष
आ ─────┬───── पु. (मस्तक) पर लिखकर क्रम से अभिजित् समेत
मृ ─────┼───── श्ले २८ नक्षत्रों को न्यास करने से एक रेखा में
रो ─────┼───── म सूर्य और चन्द्रमा पड़े अतः एकार्गल दोष हुआ ।
कृ ─────┼───── पू. तथा दुष्टयोग गण्ड की संख्या १० में १
भ ─────┼───── उ. जोड़ कर आधा करने से शेष सहित (अर्थात् ५॥
अ ─────┼───── ह साढ़े पाँच) हुआ अतः इसमें साढ़े तेरह १३॥
सूर्य० रे ──┼── चि चन्द्र. जोड़ने से १९ वाँ मूल शीर्ष नक्षत्र हुआ ।
उ ─────┼───── स्वा इस प्रकार चक्र न्यास करने पर एक रेखा में
पू ─────┼───── वि. सूर्य और चन्द्रमा पड़े तो एकार्गल दोष होता
श ─────┼───── अनु है । उसमें भी यदि एक प्रथम चरण में और
ध ─────┼───── ज्ये अन्य चतुर्थ चरण में हो, अथवा एक द्वितीय
श्र ─────┼───── मू में और अन्य तृतीय में हो तो विशेष दोष
अ ─────┴───── पू समझना ॥ १५ ॥
उ.
अथार्गलायामन्याचार्यमतं कथयति—
त्यक्त्वा गतैष्यस्य परे तु हेतुमुज्झन्ति नक्षत्रमशेषमेव ।
एकार्गलस्यैव हि सा च भङ्गी सन्ध्यागतं यद्गलहस्तयन्ति ॥१६॥
सं०—परे श्रीपत्याद्याचार्यास्तु गतैष्यस्य हेतुं त्यक्त्वा अशेषं (समस्तं)
एव नक्षत्रं उज्झन्ति (त्यजन्ति) हि (यस्मात्) ते सन्ध्यागतं (सन्ध्यो-
२

१० विवाहवृन्दावनम्- [ नक्षत्रशुद्धि-
दितं सूर्याच्चतुर्दशं) नक्षत्रं यद् (यद्वत्) समस्तमेव गलहस्तयन्ति (त्यजन्ति)
सैव एकार्गलस्यापि भङ्गी रचनायुक्तिः । यद्वत् सन्ध्योदितं सूर्येण चरण-
विद्धमपि समस्तमेव नक्षत्रं त्यजन्ति तद्वदेवैकार्गलगतमपि समस्तमेव
त्यजन्तीत्यर्थः ॥१६॥
भा०-श्रीपति आदि अन्याचार्य गतगम्य के हेतु (पादवेध) को छोड़कर
समस्त नक्षत्रको ही त्याज्य कहे हैं। क्योंकि वे सन्ध्योदित (अर्थात् सूर्यसे १४
वाँ) चन्द्रनक्षत्रको त्याज्य कहे हैं वही युक्ति एकार्गल विद्ध नक्षत्रके त्याज्यमें
भी है ॥ १६ ॥
अथ कैश्चित् क्रूरात् षड्भान्तरितनक्षत्रं दूषितं, तच्च चान्द्रजामित्रपरि-
णतमेवेत्याह-
क्रूरस्य भार्धान्तरमृक्षमेवमनिष्टमित्येष विशेषवादः ।
पापाच्चतुःपञ्चलवेषु चान्द्रं जामित्रमस्मात् खलु पर्यणंंसीत् ॥१७॥
सं०-एवं क्रूरस्य पापग्रहस्य भार्धान्तरं ( षड्भान्तरितं ) ऋक्षं
( नक्षत्रं ) अनिष्टमित्येष केषाञ्चिदाचार्याणां विशेषवादः स्यात् । स तु
अस्मात् पापात चतुःपञ्चलवेषु ( चतुःपञ्चाशन्नवमांशेषु ) चान्द्रं ( चन्द्र-
सम्बन्धि ) जामित्रमेव पर्यणंंसीत् 'चन्द्रजामित्रेणैव परिणत इत्यर्थः ॥१७॥
भा०-पापग्रह से ६ राशि अन्तरपर जो नक्षत्र हो वह अनिष्ट है । इस प्रकार
कितने आचार्यों की विशेषोक्ति है । परन्तु वह तो पापग्रह से ५४ वाँ नवांश पर
स्थित चन्द्रमा के जामित्र ही होता है । अर्थात् ६ राशिपर पापग्रह पड़ता है तो
चन्द्रजामित्र होता है, तथा ६ राशि में ५४ नवांश होते हैं इसलिये उक्त
विशेषोक्ति चन्द्रजामित्र में ही आ गया ॥ १७ ॥
अथ कैश्चित् पादवेधे युक्तिरुक्ता तां दूषयति -
क्षतादृते दिग्धशरार्दितस्य शस्तं मृगस्यामिषमेवमन्ये ।
क्रूराङ्घ्रिवेधाय पदं वदन्ति तेनैव तेषां निजपक्षहानिः ॥१८॥
विश्लेषमायाति यथासुभिः स्वैरेणः शरेणैकदिशि क्षतोपि ।
तथाङ्घ्रिवेधादपि तारकाणां क्रूरस्य नश्येद्बलरूपसम्पत् ॥१९॥
सं०-यथा-दिग्धशरेण ( विषाक्तबाणेन ) अर्दितस्य मृगस्य
आमिषं ( मांसं ) क्षतात् ऋते ( क्षतं विनाऽन्यत ) शस्तं, एवं अन्ये

प्रकरणम् १ ] वसन्तलक्ष्मीसाहतम् । ११

आचार्याः क्रूराङ्घ्रिवेधाय पदं ( दृष्टान्तं ) वदन्ति, परञ्च तेनैव 'दृष्टान्तेन'
तेषां निजपक्षहानिः स्यात् । तां हानिं दर्शयति—यथा शरेण एकदि-
श्यपि ( एकस्मिन्नङ्गविभागेऽपि ) क्षतः ( विद्धः ) एणः ( मृगः ) स्वैः
असुभिः (सर्वप्राणैः) विश्लेषं (वियोगं) आयाति 'मृत्युं प्राप्नोतीत्यर्थः, तथैव
क्रूरस्य ( पापग्रहस्य ) अङ्घ्रिवेधात् तारकाणां ( नक्षत्राणां ) अपि बल-
रूपसम्पत् नश्येत् । अतएव पापविद्धं शमस्तमेव नक्षत्रं त्यजेदिति भावः ॥
भा०—जैसे विषयुक्त शर से मारे हुए हरिण के क्षत स्थल को छोड़ कर
अन्य समस्त अङ्गों का मांस प्रशस्त माना जाता है इसी दृष्टान्त से दूसरे आचार्यों
ने पापग्रह के पाद वेध मात्र को त्याज्य कहा समस्त नक्षत्र को नहीं । परञ्च
उसी दृष्टान्त से उन आचार्यों के अपने पक्ष की ही हानि हुई — क्योंकि—जैसे
किसी एक अङ्ग में भी शर से विद्ध होने पर हरिण समस्त शरीरस्थ प्राणों से
विमुक्त हो जाता है, उसी प्रकार पापग्रह से चरण वेध होने पर भी समस्त
नक्षत्रों का बलरूप सम्पत्ति नष्ट हो जाती है । इसलिये पापविद्ध समस्त नक्षत्र
को ही त्याग देना चाहिये यह ग्रन्थकार का अभिप्राय है । कहा भी है—"अशुभ
विद्धमशेषमुडु त्यजेत्” ॥१८-१९॥
अथ चण्डायुधदोषमाह—
यदन्तगं हर्षणसाध्यशूलगण्डव्यतीपातकवैधृतीनाम् ।
तत्रैव चन्द्रोडुनि चण्डमैशमस्त्रं पतेन्मङ्गलभङ्गलक्ष्म ॥२०॥
सं०—हर्षण-साध्य-शूल-गण्ड-व्यतीपातक-वैधृतीनां अन्तगं यन्नक्षत्रं
तत्रैव ( तस्मिन्नेव ) नक्षत्रे ऐशं ( ईशसम्बन्धि ) चण्डमस्त्रं पतेत्, तत्
मङ्गलभङ्गलक्ष्म ( मङ्गलस्य शुभस्य भङ्गकारकं ) ज्ञेयम् ॥२०॥
भा०—हर्षण, साध्य, शूल, गण्ड, व्यतीपात और वैधृति इन ६ योगों के
अन्त में जो नक्षत्र रहता है उस नक्षत्र पर शङ्कर का चण्ड आयुध पतित होता है,
वह मङ्गल कार्य का भङ्गकारक होता है ॥२०॥
अथ दुष्टयोगानां वर्ज्यघाटकाः, ग्रहणदुष्टसमयं चाह —
गं-शू-वि-व-व्याऽतिषु षट्शरत्रित्रिनन्दषट्का घटिकाः क्रमेण ।
द्व्यंशं त्यजेत्पारिघमिन्दुभान्वोः पर्वएयतीते दिनसप्तकं च ॥२१॥
सं०—गं-शू-वि-व-व्याऽतिषु ( गण्ड-शूल-विष्कम्भ-वज्र-व्याघाता-
ऽतिगण्डेषु ) क्रमेण षट्-शर-त्रि-त्रि-नन्द-षट्का घटिकाः त्यजेत् । पारिघं

१२ विवाहवृन्दावनम्- [ नक्षत्रशुद्धि-
(परिघस्येदं पारिघं ) द्वयंशं ( अर्धं ) त्यजेत् । तथा—इन्दुभान्वोः
पर्वणि ( ग्रहणे ) अतीते ( गते ) सति दिनसप्तकं च त्यजेत् ॥२१॥
भा०—गण्ड में ६, शूल में ५, विष्कम्भ में ३, वज्र में ३, व्याघात में ९,
और अतिगण्ड में ६ घटी आरम्भ से त्याज्य है। तथा परिघयोग का पूर्वार्ध
त्याज्य है। एवं सूर्य चन्द्रमा के ग्रहण के बाद ७ दिन सब शुभ कार्यों में
त्याज्य है ॥ २१ ॥
अथ ग्रहभेदादिगतनक्षत्रदोषं कथयति-
यस्मिन्नृक्षे वीक्ष्यते सैंहिकेयो भेदस्ताराखेटयोर्यत्र वा स्यात् ।
आषण्मासन्तत्र लग्नेन्दुभाजि भ्राजिष्णु स्यान्नो शुभंकर्म किञ्चित् ॥
सं०- यस्मिन् ऋक्षे सैंहिकेयो राहुः वीक्ष्यते दृश्यते ( ग्रहणं भवती-
त्यर्थः ) यत्र वा ताराखेटयोः ( मङ्गलादिकयोर्द्वयोर्ग्रहयोः ) भेदः ( योगः )
तत्र नक्षत्रे लग्नेन्दुभाजि ( लग्नस्थे, चन्द्राक्रान्ते वा ) आषण्मासं षण्-
मासपर्यन्तं किञ्चित् शुभं कर्म भ्राजिष्णु ( शोभनं ) न स्यात् ॥२२॥
भा०—जिस नक्षत्र में राहु देख पड़े ( अर्थात् ग्रहण हो ) और जिस नक्षत्र
में मंगलादि ५ ग्रहों में किसी दो का भेद योग हो उस नक्षत्र में स्थित चन्द्रमा,
और लग्न को ६ मास पर्यन्त त्याग देना चाहिये क्योंकि उस नक्षत्र में शुभकर्म
अच्छा नहीं होता है ॥ २२ ॥
पापमुक्तनक्षत्रस्य शुद्धिं पातदोषं चाह-
उत्पातपापग्रहमुक्तमृक्षं यदीन्दुराक्रम्य पुनर्भुनक्ति ।
तदा तदर्हं सकलेषु कर्मसु त्यजेत्समक्रान्तितनू रवीन्द्वोः ॥२३॥
सं०-उत्पातपापग्रहमुक्तं ( त्रिविधोत्पातेन, पापग्रहेण त्यक्तं ) ऋक्षं
( नक्षत्रं ) यदि इन्दुश्चन्द्र आक्रम्य पुनः ( द्वितीयवारं ) भुनक्ति तदा तत्
नक्षत्रं सकलेषु कर्मसु अर्हं योग्यं भवति । तथा रवीन्द्वोः समक्रान्तितनू
तुल्यक्रान्ती सकलेषु कर्मसु त्यजेत् ॥ २३ ॥
भा०-जिस नक्षत्र में उत्पात हुआ हो उसको और पापग्रह से त्यक्त
नक्षत्र को यदि चन्द्रमा दोबारा भोग करै तो वह नक्षत्र ६ मास के भीतर भी
सब शुभकार्य में शुभ होता है। तथा सूर्य और चन्द्रमा की तुल्य क्रान्ति को भी
शुभ कार्य में त्याग करना चाहिये ॥ २३ ॥

प्रकरणम् १ ] वसन्तलक्ष्मीसहितम् । १३
क्रान्तिसाम्यसम्भवमाह—
त्रिभागशेषे ध्रुवनाम्नि चैन्द्रे त्र्यंशे गते सम्प्रति सम्भवोऽस्य ।
मानार्धयोगाधिकमिन्दुभान्वोः क्रान्त्यन्तरं चेन्न तदैष दोषः ॥२४॥
सं०—ध्रुवनाम्नि योगे त्रिभागशेषे सति, ऐन्द्रे योगे च त्र्यंशे गते
सति सम्प्रत्यास्मिन् समये अस्य ( क्रान्तिसाम्यस्य ) सम्भवः स्यात् ।
इन्दुभान्वोः क्रान्त्यन्तरं मानार्धयोगाधिकं चेत् तदा एष दोषो न
स्यात् । चन्द्रार्कयोर्बिम्बयोगाधार्दल्पे क्रान्त्यन्तरे सति दोष इत्यर्थः ॥२४॥
भा०—ध्रुव योग के तृतीयांश अवशेष रहने पर और ऐन्द्रयोग के तृतीयांश
बीतने पर क्रान्तिसाम्य का सम्भव होता है । अर्थात् वहाँ क्रान्ति बनाकर देखना
यदि रवि चन्द्रमा के बिम्बयोगाधं से क्रान्ति का अन्तर अधिक हो तो दोष नहीं
होता है । अर्थात् बिम्बयोगाधं से अल्प अन्तर हो तो दोष समझना चाहिये ॥२४॥
वि०—ग्रन्थारम्भ समय में १२ के लगभग अयनांश ( क्रान्तिपात ) था
अतः ध्रुवयोग में क्रान्तिसाम्य व्यतीपात नामक, तथा ऐन्द्रयोग में क्रान्तिसाम्य
वैधृत नामक होता है । इष्ट समय में अयनांश संस्कार से जो योग आवे उसमें
क्रान्तिसाम्य का सम्भव देखना चाहिये । यथा—केशवोक्त संस्कार—
“त्रिघ्नाऽयनांशा नखभाजितास्तद्धीनाश्च सार्धत्रिभुवोऽद्रिपृक्ताः ।
तत्तुल्ययुत्योर्गतयोर्विलोक्यौ पातौ व्यतीपातक-वैधृताख्यौ ॥”
अर्थ—अयनांश को ३ से गुना कर २० के भाग देने से जो लब्धि हो उसको
साढ़े तेरह (१३॥) में घटाने से जो संख्या हो उतने विष्कम्भादि योग में व्यतीपात
नामक, तथा उसी लब्धि को २७ में घटाने से जो संख्या हो विष्कम्भादि
उस योग में वैधृतनामक क्रान्तिसाम्य दोष होता है ।
उदा०—अयनांश २१ । ३० । ३२ को ३ से गुना कर ६४ । ३१ । ३६
इसमें २० का भाग देने से ३ । १३ इसको साढ़े तेरह ( १३ । ३० ) में घटाने
से ( १० । १७ ) ग्यारहवाँ ( वृद्धि ) योग की १७ घटी बीतने पर क्रान्तिसाम्य
का सम्भव हो सकता है । तथा २७ में उसी लब्धि ३।१३ को घटाने से २३।४७
बचे, अर्थात् चौबीसवाँ शुक्लयोग की ४७ घटी पर क्रान्तिसाम्य का सम्भव होगा ॥
अथ नक्षत्रशुद्धिप्रशंसामाह—
स्फुरददूषणभूषणकान्तयो यदि भवन्ति मृगाङ्कमृगीदृशः ।
करमवाप्य वरः सुतनोस्तदा शुभरसं भरसम्भृतमश्नुते ॥२५॥