ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

४६२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
तासूत्तमामन्त्यामिडां द्रवन्तीं द्रुतमुच्चार्यमाणामुपयन्ति उपगच्छ-
न्त्युद्गातारः । किमर्थम् ? चतुर्थस्य वक्ष्यमाणस्याऽह्नस्सन्तत्यै सन्धा-
नायसम्बन्धार्थम् । स्तोमः पूर्वोक्तस्सप्तदश एव । एवं सामसु
क्रियमाणेषु निष्पद्यत इत्यर्थः ॥ २६ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सायणीये वेदार्थप्रकाशे
द्वादशाध्यायस्थ पञ्चमः खण्डः ॥
अथ षष्ठः खण्डः ॥
अथ प्राकृतमेवाऽग्निष्टोमसाम तत्र न किञ्चिद्वक्तव्यमस्तीत्यभिप्रा-
येण त्रयाणामुक्थ्यानां स्तोत्रीयास्तृचः प्रदर्श्यन्ते । तत्र प्रथमस्योक्-
थस्तोत्रस्य स्तोत्रीयं तृचमाह—
प्रमं॑हिष्ठाय गायतेति ॥ १ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १ ॥
तदेतद्रूपं प्रशंसति—
यद्गायतेति महस एव तद्रूपं क्रियते ॥ २ ॥
यद्गायतेति गातॄणां बहुत्वं तन्महसस्तेजस एव रूपं तेन क्रियते ।
लोके हि तेजस्विनामेव राज्ञां बहवो गायका भवन्तीति ॥ २ ॥
अथ द्वितीयस्योक्थ्यस्य स्तोत्रीयं तृचं प्रदर्श्य तृतीयसवनयोग्यतां
दर्शयति—
‘तं ते मदङ्गृणीमसी’ति मदवद्वै रसवत्तृतीयसवनं
मदमेव तद्रसं दधाति ॥ ३ ॥
व्याख्यातमेतत् ‘प्रसोमासो मदच्युत’ इत्यत्र ॥ ३ ॥
अथ तृतीयस्योक्थ्यस्य स्तोत्रीयं तृचं दर्शयति—
‘श्रुधीहवं तिरश्च्या’ इति श्रुत्या एव ॥ ४ ॥
श्रु श्रवण इत्यस्मान्निष्पन्नस्य श्रुधीशब्दस्य कीर्त्तनात् अयं तृचः
श्रुत्यै श्रवणायैव बाधिर्याभावाय सम्पद्यते ॥ ४ ॥
अथ प्रथमे उक्थ्ये यो विहितस्तृचस्तस्मिन् गेयं साम दर्शयति—
प्रमँहिष्ठीयं भवति ॥ ५ ॥
प्र मंहिष्ठाय गायतेति योनावुत्पन्नं साम प्रमंहिष्ठाशब्दयोगात् प्रमं-
हिष्ठीयम् । तदत्र प्रमंहिष्ठेति तृचे कर्त्तव्यम् ॥ ५ ॥

ेण नीरसेन वज्रादिनेति ।"
Commas: "न हन्तु,", "च न हन्तु,".

Line 26:
"एतत् उक्तं भवति-इन्द्रः सर्वानसुरान्जित्वा सर्व्वेभ्योऽसुरेभ्योऽधिकं"
Note: "सर्व्वेभ्योऽसुरेभ्योऽधिकं" has double 'व' in "सर्व्वेभ्यो"!
And earlier in L26: "सर्वानसुरान्जित्वा" has single 'व'.

Line 27:
"नमुच्याख्यमसुरं बलात् जग्राह । स चाऽसुरः इन्द्रादधिकबलः सन् त-"

Line 28:
"मेव जग्राह । गृहीत्वा च त्वां विसृजामि, यदि त्वं मां अहोरात्रयोः आ-"
Comma after विसृजामि: "विसृजामि,".

Line 29:
"र्द्वेण शुष्केण मा हन्या इति । एवमात्मकं सन्धायकं वाक्यमिन्द्रं प्रत्यु-"

Line 30:
"क्तवानिति ।"

Everything is verified and accurate to the printed page.तदेतत्स्तौति —
प्रमँ॒हिष्ठीयेन वा इन्द्रो वृत्राय वज्रं प्रावर्त्तयत्तम्-
स्तृणुत भ्रातृव्यवान् प्रमँहि

शिर अपां विका-"
Wait, line 9:
"रेण फेनेन वज्रीकृतेनाऽच्छिनत् द्वैधीकृतवान् अवधीदित्यर्थः । एवं कृते"

Check line 13:
"धेन नमुचौ हते एतमिन्द्रमनु पश्चात् तन्नमुचिहननं पापीयां निरूष्टां वाचं"
Wait, "निरूष्टां" or "निरुष्टां" or "निरुक्तां"?
Look at line 13:
"पापीयां निरूष्टां वाचं" -> 'नि', 'रू' (with long u), 'ष्टां' (ष + ट + anusvara).
Yes, "निरूष्टां"!

Check line 14:
"वदत् अकथयत् अवर्त्तयत् । काऽसौ पापी वाक् उच्यते? हे वीरहन्"
There is a question mark: "उच्यते?".

Check line 15:
"वीरस्य शत्रुभूतस्य नमुचेर्हन्तः, अद्रुहो द्रुह इति वीप्सायां द्विर्वचनम्,"
Commas are present: "नमुचेर्हन्तः,", "द्विर्वचनम्,".

Check line 18:
"अपहन्तुं विनाशयितुं नाऽशक्नोत् ॥ ८ ॥"

Check line 19:
"तर्हि केनाऽपहतवानिति

अथ तृतीये तृचे गेयं साम दर्शयति—
तैरश्च्यं भवति ॥ ११ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ११ ॥
आख्यायिकया ऽस्य साम्नस्संज्ञां (१)निर्व्रुवन् पापापहतिहेतुतामाह-
आङ्गिरसः स्वर्गं लोकं यन्तो रक्षाꣳस्यन्वसचन्त
तान्येतेन तिरश्चाऽङ्गिरसस्तिर्यङ् पर्य्यवैद्यत्तिर्यङ्पर्य्यवै-
त्तस्मात्तैरश्च्यं पाप्मा वाव स तानसचत तं तैरश्च्येन-
ऽपाघ्नताऽपपाप्मानंꣳहते तैरश्च्येन तुष्टुवानः ॥ १२ ॥
पुरा कृतयागानुष्ठानात् स्वर्गं लोकं यन्तो गच्छन्तोऽङ्गिरसो रक्षांसि
राक्षसा अन्वसचन्त अन्वगच्छन् समवेताः संसृष्टा अभूवन् । षच सम-
वाय इति धातुः । तानि रक्षांसि अङ्गिरसस्तिर्यङ् तिरोऽञ्चन् एतत्संज्ञ
ऋषिः तिरसा तिरोऽञ्चता तिर्यक् वर्त्तमानेनैतेन साम्ना पर्य्यवैत्(२)
परितोऽगच्छत् । यत् यस्मादनेन साम्नाऽङ्गिरसस्तिर्यङ् पर्य्यवैत् परितोऽ
गच्छत् , तस्मात्तैरश्च्यं तिरश्चस्सम्बन्धादस्य साम्नः तैरश्च्यमिति नाम
सम्पन्नम् । अस्तु प्रकृते किमायातम् ? उच्यते-पाप्मा वाव सः पापमे-
व सः पूर्वोक्तरक्षोरूपेण वर्त्तमानः तानङ्गिरसोऽसचत समवेतस्सङ्ग-
तोऽभूत् । तं पाप्मानं तैरश्च्येन साम्ना अपाघ्नत अपहतवन्तः । तस्मा-
दद्यतनोऽपि तैरश्च्येन तुष्टुवानः पाप्मानमपहते ॥ १२ ॥
अथैतेषु त्रिषूक्थ्येषु स्तोमक्लृप्तिं प्रदर्श्य विशेषफलहेतुतामाह—
सप्तदश एव स्तोमो भवति प्रतिष्ठायै प्रजात्यै ॥१३॥
गतार्थमेतत् ॥ १३ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे सायणीये वेदार्थप्रकाशे
द्वादशाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ॥
अथ सप्तमः खण्डः ॥
अथ दशरात्रस्य चतुर्थेऽहनि सर्व्वेष्वपि स्तोत्रेषु एकविंश एव
स्तोमः । तत्र बहिष्पवमानस्य एकविंशतिसंख्या स्तोत्रीया ऋचः ।
तस्याऽऽद्यं स्तोत्रीयं तृचं दर्शयति—
१. निर्वचन्निति. क. पु. । २. परितो वाऽगच्छत् अजानादिति क. पु. ।

४५६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
‘प्र त आशिवनीः पवमानधेनव’ इति चतुर्थस्याऽह्नः
प्रतिपद्भवति ॥ १ ॥
प्र त आशिवनीरिति तृचः चतुर्थस्य दाशरात्रिकस्याऽह्नः प्रतिपद्भव-
ति प्रथमस्तृचो भवति । बहिष्पवमानस्याद्यस्तृचः इत्यर्थः ॥ १ ॥
अस्मिन् चतुर्थेऽहनि तस्य तृचस्य सङ्गतिमाह—
आप्ते त्रिरात्रे रूपेण गायत्र्यो द्वितीयं प्रयन्ति प्रेति
वै गायत्र्या रूपम् ॥ २ ॥
दशरात्रे दशममहर्विहाय त्रयस्त्रिरात्राः पूर्वं विभज्य स्तुताः । तत्र
प्रथमे त्रिरात्रे गायत्रमहः प्रथमम् , त्रैष्टुभं द्वितीयम् , जागतं तृती-
यम् । यस्मिन् त्रिरात्रे आप्ते समाप्ते सति गायत्रीत्रिष्टुब्ज-
गतीनां गतैस्तृभिरहोभिः समाप्तत्वात् पुनरपि द्वितीये त्रिरात्रे गायत्री-
त्रिष्टुब्जगतीभिरेव पूर्ववत् क्रमेणाऽह्वां कल्पयितव्यत्वात् विहितस्य
तृचस्य जागतत्वात् तत्र मुख्यगायत्र्यसम्भवात्तत्सद्भावो भाक्त इत्य-
भिप्रायेणाऽऽह गायत्र्या रूपेण गायत्रीछन्दसो रूपेण द्वितीयं त्रिरात्रं
प्रयन्ति प्रक्रमन्ते । किं तद्गायत्र्या रूपम् ; यत्सद्भावादस्य तृचस्य गाय-
त्रत्वं स्यादिति । तदुच्यते प्रेति प्र इत्ययमुपसर्गः खलु गायत्र्याऽनु-
रूपं एति प्रेत्याशुमदित्यादिना गायत्र्यादिस्तदूपस्याऽभिहितत्वात् ॥२॥
नन्वेवं मुख्यो गायत्र एव तृचः प्रथमं विधेयः। किमनया वक-
बन्धप्रयासकल्पनयेत्यत आह—
जगती प्रतिपद्भवति जागतमेतदहर्यत्तृतीयञ्जगत्या
एव तज्जगतीमभिसंक्रामन्ति ॥ ३ ॥
उक्ता जगतीछन्दस्कैव प्रतिपद्भवति । किमर्थं जागतं जगतीछन्द-
स्कमेतदहर्यत्तृतीयमनुष्ठितम् , तत्तथा सति जगत्या एव पूर्वास्मिन्नह-
नि प्रयुक्तात्वाज्जगत छन्दस एव जगतीं जागतमेव छन्दोभिः संक्रा-
मन्ति । यथा वृक्षमारूढः पुरुषः कस्याञ्चिच्छाखायामवस्थितः (१)उन्न-
तत्त्व

द्वादशाध्याये सप्तमः खण्डः । ४५७
अतोऽस्या जगत्या अन्या अन्यच्छन्दस्का गायत्र्यादिका यत् यदि प्रतिप-
त्स्यात् तर्हि प्रतिकूलं वाऽनुकूलं वा स्यात् । छन्दोन्तरसंक्रमणपक्षे प्राति-
कूल्यं भवेत्, आनुकूल्यमपि पाक्षिकम् । यथोन्नतायां वृक्षस्याऽग्रशाखाया-
मवस्थितः पुमान् अधस्ताद्दूरदेशे वर्त्तमानां शाखां पादेनावष्टभ्नुवन्
पादविश्लेषात्कदाचिदधः पतति कदाचित्तत्रैव तिष्ठति, तद्वत् । तस्मा-
ज्जगत्यैवाऽस्याऽह्नः प्रतिपदा भवितव्यमित्यर्थः ॥ ४ ॥
अथाऽनुरूपाख्यं बहिष्पवमानस्य द्वितीयं तृचं दर्शयति—
पवमानो अजीजनदित्यनुरूपो भवति ॥ ५ ॥
अयं तृचोऽनुरूपाख्यो द्वितीय इत्यर्थः । नन्वयं गायत्रस्तृचः स्तो-
त्रीयस्तु जागतः । कथं तेनाऽस्याऽऽनुरूप्यम् ? देवताद्वारेति ब्रूमः । अत
एवोत्तरत्राऽऽम्नास्यते-पूर्वमृचैव तद्रूपमिति । ननु पूर्वयोरह्नोः स्तो-
त्रीयानुरूपाणां छन्दसामपि सारूप्यं दृष्टम्, तद्वदत्राऽपि भवितव्यम् ।
सत्यं भवितव्यम्, यदि समूढद्वादशाहोऽभिहितः स्यात् । अस्मिंस्तु ब्रा-
ह्मणे व्यूढ एव द्वादशाहो विहितः । अतस्तदीयस्यैव दशरात्रस्य स्तो-
मक्लृप्तिरत्र विधीयते । तत्र च द्वितीये त्रिरात्रे जागतं प्रातःसवनम्, गा-
यत्रं माध्यन्दिनम्, त्रैष्टुभं तृतीयसवनं 'गायत्रमध्यो द्वितीय' इति हि प्रा-
गाम्नातम् । तस्मादवश्यं जगत्या भाव्यमित्यभिप्रायेण पूर्वं जागतस्तृचो
विहितः । एवं च द्वितीयस्य तृचस्य प्रथमेन छन्दसा सारूप्यासम्भवात्
देवताद्वारैवाऽऽनुरूप्यमित्यभिप्रायः ॥ ५ ॥
अजीजनदिति जनिधातुयोगादयं तृचश्चतुर्थेऽहनि सङ्गत इत्याह—
जनद्वद्वा एतदहर्यच्चतुर्थमन्नाद्यञ्जनयति विराजञ्ज-
नयत्येकविंशᳵ स्तोमञ्जनयति ॥ ६ ॥
यच्चतुर्थमहरेतत् जनद्वद्धै जनिधातुनिष्पन्नशब्दयुक्तमेव खलु, रा-
जन्वज्जनद्वत्सूर्य्यवद्विराज्नुतोद्वदित्यादिना चतुर्थस्याऽह्नो रूपत्वेन
तस्य परिगणितत्वात् । यद्यपि 'इक्श्तिपौ धातुनिर्देश' इति स्मरणात्
जनिमदित्येव वक्तव्यम्, तथाऽपि 'पवमानो अजीजन'दिति मन्त्रे
दर्शनात्तदनुकरणेन जनद्वदिति निर्देशः। तस्मादस्मिंश्चतुर्थेऽहनि तल्लिङ्ग
युक्तस्तृचस्सङ्गत इत्यर्थः । किञ्च जननेन जनिधातुयुक्तेन तृचेन अन्ना-
द्यमन्नयोग्यं चरुपुरोडाशादिकं यागपर्याप्तं जनयति, तथा विराजं
विराट्छन्दसं अस्मिन्नहनि पृष्ठस्तोत्रे चिकीर्षितं जनयति । तथा एक-
विंशं एकविंशातिस्तोत्रीयात्मकं स्तोमं जनयति । अयमर्थः-पवमानः पू-
यमानस्सोमो अजीजनत् अजनयदिति दृश्यते । तच्च जननमपेक्षित-

मन्नाद्यादीनामेवेति (१)अर्थादध्यवसीयत इति ॥ ६ ॥
यत्प्रागवादिष्म देवतासारूप्यादस्य तृचस्य स्तोत्रीयेणाऽनुरूप्य-
मिति तत्प्रदर्शयन् अस्याऽनुरूपसंज्ञां निर्वक्ति—
पूर्वमु चैव तद्रूपमपरेण रूपेणाऽनुवदति तदनुरूप-
स्याऽनुरूपत्वम् ॥ ७ ॥
व्याख्यातमेतत् ॥ ७ ॥
एतद्वेदनफलमाह—
अनुरूप एनं पुत्रो जायते य एवं वेद ॥ ८ ॥
एतदपि सिद्धम् ॥ ८ ॥
(२) अन्तिमौ तृचौ संयुज्य स्तौति—
स्तोत्रीयानुरूपौ तृचौ भवतः प्राणापानानामवरुध्यै ॥९॥
गतमेतत् ॥ ६ ॥
अथ 'प्रयद्गाव आशुरषे'ति षडृचद्वयं विदधाति—
षडृचौ भवत ऋतूनां धृत्यै ॥ १० ॥
पूर्वोक्ततृचद्वयानन्तरमेतौ द्वौ षडृचौ भवतः । षडृचो यस्मिन् स
तथोक्तः (३)'ऋक्पूरब्धूंः पथामानक्षे' इत्यसमासान्तः । तत इतरेतर-
सम्बन्धयोगे द्वन्द्वः । एतच्च द्वितयं षट् संख्यायोगात् ऋतूनां वसन्ता-
दीनां षण्णां धृत्यै धारणाय कल्पते । एवं वहिष्पवमानस्याऽष्टादशस्तो-
त्रीया गताः ॥ १० ॥
अथाऽन्त्यं तृचं विधत्ते—
तृच उत्तमो भवति येनैव प्राणेन प्रयन्ति तमभ्यु-
द्यन्ति ॥ ११ ॥
'हिन्वन्ति सूर'मिति तृचः तिस्र ऋचो यस्मिन् स तथोक्तः ऋचि
त्रेरुत्तरपदादिलोपश्छन्दसीति त्रिशब्दस्य सम्प्रसारणम् । उत्तरपदे
ऋकारस्य लोपः । स उत्तमः बहिष्पवमानस्याऽन्तिमो भवति । शिष्टं
स्पष्टम् ॥ ११ ॥
एवं स्तोत्रीयासु कृतासु यस्स्तोमस्सम्पद्यते तं स्तोमं विदधानः
प्रतिष्ठाफलताञ्चाऽऽह--
एकविंश एष स्तोमो भवति प्रतिष्ठायै प्रतितिष्ठति ॥१२॥
१. अर्थादध्यवसाय इति. क. पु. २. अथेमौ तृचाविति. क. ख. पु.
३. पा. सू. ५. ४. ७४.

द्वादशाध्यायेऽष्टमः खण्डः । ४५९
एकविंशतिसंख्याक एव स्तोत्रीयाणां समूह एकविंशस्तोमो
विधिः । पञ्चदशाद्यर्द्धमिति एकविंशतिशब्दाद्धै प्रत्ययेति विशते-
र्द्धितीति त्रिशब्दलोपः । स एवाऽस्य बहिष्पवमानस्य स्तोमो भवति ।
किमर्थम् ? प्रतिष्ठायै प्रतिष्ठार्थम् । अतो यजमानः प्रतितिष्ठति । प्रतिष्ठा-
आरूपदं तद्वान् भवति ॥ १२ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे माधवीये सायणीचार्यविरचिते वेदार्थ-
प्रकाशे द्वादशाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ॥
अथाऽष्टमः खण्डः ॥
अथ तस्मिन्नेव चतुर्थेऽहनि चत्वार्याज्यस्तोत्राणि । तत्र प्रथम-
स्याऽऽज्यस्य स्तोत्रीयं तृचं विदधाति—
‘जनस्य गोपा अजनिष्ट जागृविर्’त्याग्नेयमाज्यं भ-
वति ॥ १ ॥
‘जनस्य गोपा’ इति तृचमाग्नेयमग्निदैवत्यं आज्यं प्रथमाज्यस्तोत्रं
भवति ॥ १ ॥
अजनिष्टेति जनिधातुयोगात्पूर्ववच्चतुर्थेऽहनि(१) जनद्वल्लिङ्गात् अयं
तृचस्सङ्गत इति प्रतिपादयंस्तस्य विशिष्टफलजननहेतुतामाह—
जनद्व॑द्वा ए॒तदह॒र्यच्चतु॒र्थमन्ना॑द्यञ्जनयति वि॒राज॑ञ्ज-
नयत्येकेविँग्॒शँ स्तोमञ्जनयति ॥ २ ॥
पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥ २ ॥
अथ द्वितीयमाज्यस्तोत्रं दर्शयति—
‘अयं वां मित्रावरुणे’ति बार्हतं मैत्रावरुणम् ॥ ३ ॥
अयं वां मित्रावरुणेति तृचे(२) बार्हतं बृहत्सामसम्बन्धि मैत्रावरुणं
मित्रावरुणदेवताकं हि तृतीयमाज्यस्तोत्रं भवति । यदा ज्योतिष्टोमे पृष्ठ-
स्तोत्रे बृहत्साम क्रियते, तदेवाऽस्य तृचस्य प्रातस्सवने प्रयोगात् बार्ह-
तत्वम् ॥ ३ ॥
नन्वेवमत्र वैराजं साम पृष्ठस्तोत्रं कथमस्य तृचस्य तेन सङ्गतिरि-
१. जनद्वल्लिङ्गमेवाऽयं तृचस्स्यादिति. क. ख. पु.
२. मित्रश्च वरुणश्च देवता अस्येति मैत्रावरुणं बार्हतमपि भवति यदेति. ख. पु.

४६० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
ति तत्राऽऽह—
बृहदेतत्परोक्षं यद्वैराजं बार्हतमेव तद्रूपं निर्योतयति ॥४॥
यद्वैराजं साम एतत्परोक्षं(१) परोक्षेण रूपान्तरेण स्थितं बृहत्सामैव।
तथा च तैत्तिरीयके ‘बृहच्च वा इदमग्रे रथन्तरञ्चाऽऽस्तामि’ति प्रक्रम्य
‘ते द्वे भूत्वा रथन्तरञ्च वैरूपञ्च बृहदित्यमन्येतां तद्गर्भमधत्त तद्वैराजम-
तिसृजते’ति बृहतस्सकाशाद्वैराजस्योत्पत्तिः श्रूयते । तस्माद्वैराजस्य
बार्हतत्वादूबार्हतं बृहतस्सम्बन्ध्येव रूपं निर्योतयति निष्कृत्य प्रकाशयति॥
अथ तृतीयस्याऽऽज्यस्तोत्रीयं तृचं विधत्ते—
‘इन्द्रो दधीचो अस्थभिर्’ति दाधीचस्तृचो भवति ॥५॥
‘इन्द्रो दधीच’ इति दाधीचो दधीच्सम्बन्धी तृचः ऐन्द्रः तृतीये
आज्यस्तोत्रीयः कार्य्यः। दध्यङ् शब्दात्तस्येदमित्यर्थे अणि भसंज्ञायां
‘अच’ इत्यकारलोपे चाविति दीर्घत्वम् ॥ ५ ॥
अत्रेन्द्रो दधीच इति(२) शब्दसूचकं साध्यं फलमाह—
दध्यङ्वा आङ्गिरसो देवानां पुरोधानीय आसीदन्नं
वै ब्रह्मणः पुरोधा अन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै ॥ ६ ॥
दध्यङ्नाम आङ्गिरसोऽङ्गिरोगोत्र ऋषिर्देवानाम् अग्न्यादीनां पुरोधा-
नीयः पुरस्ताद्धारणीय आसीत् अभवत्। स चाऽत्र दधीच इति षष्ठ्य-
न्तेन पदेन मन्त्रैः प्रकाशितः ब्रह्मणो ब्राह्मणजातेः अन्नं वै अन्नमेव पुरोधाः
पुरोधारणीयः। तस्माद्दधीच इत्यनेन पुरोधानस्मरणात् ब्राह्मणानां
पुरस्ताद्धारणीयस्य अन्नाद्यस्याऽत्तुं योग्यस्याऽन्नस्याऽवरुद्ध्यै अवरो-
धनाय प्राप्त्यर्थं एतत्तृचकरणं भवति ॥ ६ ॥
अथ चतुर्थमाज्यस्तोत्रं दर्शयति—
‘इयं वामस्य मन्मन’ इत्यैन्द्राग्नम् ॥ ७ ॥
‘इयं वामस्येति’ तृचः ऐन्द्राग्नं इन्द्रदेवताकं चतुर्थमाज्यस्तोत्रं
भवति ॥ ७ ॥
तत्रत्यं किञ्चिल्लिङ्गमनूद्य चतुर्थेऽहनि सङ्गतिं प्रदर्शयन् अ-
न्नाद्यफलमेतदिति स्तौति—
‘इन्द्राग्नी पूर्व्यस्तुतिरभ्राद्वृष्टिरिवाऽजनी’त्यानुष्टुभ्भी

१. पारोक्ष्येण रूपान्तरेणाऽवस्थितमिति. क. ख. पु.
२. शब्दसूचितमिति. क. ख. पु.

..."?
Wait, "इन्द्राग्नी पूर्व्यस्तुतिरित्येषा..." - "इन्द्राग्नी पूर्व्यस्तुतिः" is an ऋक् (feminine), so "इत्येषाऽनुवादः" or "इत्येषोऽनुवादः" (referring to अनुवादः)?
Look at the letter: 'ष' has an 'ा' matra: 'षा'. Wait, does it have an 'ो' top stroke?
Wait, look at line 9:
"वेन्द्राग्नी पूर्व्यस्तुतिरित्येषाऽनुवादः"
Look above 'षा': no top slant for 'ो'. It is definitely 'षा'. Wait, let's look closely.
Wait, look at 'षा' in 'एषा': 'ए' then 'षा', then avagraha 'ऽ', then 'नुवादः'।
Yes, "इत्येषाऽनुवादः"! Wait, why? "इत्येषा [ऋक्] अनुवादः" or "इत्येषाऽनुवादः".

Line 10:
ण्येव छन्दांसि पुरा आसन् । तानि षट्सङ्ख्यानि पृष्ठान्यहानि प्राप्तुम-

Line 11:
समर्थान्यभवन् , ततो व्याप्त्युपायमालोच्य पुनरन्यानि त्रीणि छन्दांसि
Wait, after 'अभवन्' there is a space and a comma

अथ नवमः खण्डः ॥
अथाऽस्मिन्नेवाऽहनि माध्यन्दिनपवमानस्य प्रथमं तृचं प्रदर्शयति—
“पवस्व दक्षसाधन” इति गायत्री भवति सिध्यै ॥ १ ॥
गायत्रछन्दस्का प्रतिपद्भवति गायत्रस्तृचो भवतीत्यर्थः । स च
दक्षसाधन इति सिधि धातुनिष्पन्न इति श्रवणात् सिद्ध्यै फलप्राप्त्यै
सम्पद्यते ॥ १ ॥
अस्त्वेवम् । काऽसावस्याऽह्नस्सङ्गतिरिति तत्राऽऽह—
यत् पवस्वेति तद्बृहतो रूपं बार्हतँ ह्येतदहः ॥ २ ॥
'पवस्व वाचो अग्रिय' इति द्वितीयस्याऽह्नः प्रतिपद्भवतीति
बार्हतेऽहनि दृष्टत्वात् 'पवस्व दक्षसाधन' इत्यत्र यत् पवस्वेति पदं त-
द्बृहतो रूपम् । एतच्चतुर्थमहश्च बार्हतं बृहत एव, वैराजात्मनावस्था-
नात् । अतोऽस्मिन्नहनि तृचस्य सङ्गतिः ॥ २ ॥
अथान्यत्तृचं विधत्ते—
“तवाऽहँ सोमरा रण सख्य इन्दो दिवे दिवे । पु-
रूणि बभ्रो निचरन्ति मामव परिधीँरतितां इही”-
ति ॥ ३ ॥
तवाऽहमित्यादिकस्तृचोऽन्यस्तोत्रीयः । अतितां इहीति लिङ्गप्रदर्श-
नार्थं सर्वानुवादः ॥ ३ ॥
तस्य च लिङ्गस्य तात्पर्यं लिङ्गान्तरञ्च प्रदर्शयन् प्रयोजनञ्चाऽऽह—
अति ह्ययायञ्छकुना इव पत्सिमेत्यति ह्यपतत् ॥ ४ ॥
हि यस्मादस्मिन् चतुर्थेऽहनि त्रिरात्रमत्यायन् अत्यक्रामन् तस्मा-
दतिहीति अति पूर्वो गत्यर्थ इति धातुः यस्मिंस्तृचे स्तोत्रसङ्गत इ-
त्यर्थः । तस्मिंस्तृचे शकुना इव पत्सिमेति दृश्यते । शकुनाः
पक्षिण इव पत्सिमवयमुत्पतनं कृतवन्तः स्म इति तस्यार्थः । अस्मिंश्चा-
हनि वर्त्तमानो यजमानः अत्यपताद्धि त्रिरात्रमतिक्रम्य इदमहरगच्छत्
तस्मादप्येनेनाऽह्ना तृचस्सङ्गत इत्यर्थः ।
तृचान्तरं विधत्ते—
पुनानो अक्रमीदभीति ॥ ५ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ५ ॥
ननु प्रकृतौ माध्यन्दिनपवमानस्याऽन्यस्तृचस्त्रैष्टुभस्तस्य स्थाने

द्वादशाध्याये नवमः खण्डः । ४६३
कथमसौ गायत्रस्तृचस्सङ्गत इति तन्नाऽऽह—
गायत्र्यः सत्यास्त्रिष्टुभो रूपेण तस्मात्त्रिष्टुभां
लोके क्रियन्ते ॥ ६ ॥
‘पुनानो अक्रमीदि’त्याद्याः गायत्र्यस्सत्योऽपि त्रैष्टुभेन रूपेण यो-
गात् त्रिष्टुभो भवन्ति । किञ्च त्रैष्टुभं रूपं विश्वामृधा विचर्षणिरिति
विश्वशब्दः, गमदिन्द्रो वृषासुत इति वृषशब्दश्च वृषवद्वृत्रहवद्वयि-
मद्द्बिश्ववदिति हि विराट् त्रिष्टुभो रूपे परिगणितम् । तस्मात्त्रिष्टुभा-
मृचां लोके स्थाने क्रियन्ते ॥ ६ ॥
अथ प्रथमाविहिते तृचे पूर्ववद्गायत्रं साम विधाय तदितिकर्त्त-
व्यताबोधकं ब्राह्मणञ्चाऽतिदिशति—
गायत्रं भवति यदेव गायत्रस्य ब्राह्मणम् ॥ ७ ॥
सिद्धमेतत् ॥ ७ ॥
अथ पुनरावृत्ते(१) तस्मिंस्तृचे सामान्तरं विधत्ते—
चतुर्णिधनमाथर्वणं भवति चतूरात्रस्य धृत्यै ॥ ८ ॥
चत्वारि निधनानि आवत् सुवः ज्योतिः ई २३४५ इत्येवमात्म-
कानि यस्य तच्चतुर्णिधनमाथर्वणमाथर्वणा दृष्टं साम पवस्व दक्षसा-
धन इत्यस्मिन्नेव तृचे गेयम् । तच्चतुस्संख्यायोगाच्चतूरात्रस्याऽनेनाऽह्ना
सहितस्य प्रायणीयादीनामह्नां चतुष्कस्य धृत्यै धारणाय भवति ॥ ८ ॥
अथ चतुस्संख्यायोगादेव चतुर्थेऽहनि सङ्गतमेतदित्याह—
चतुष्पदानुष्टुभाऽऽनुष्टुभमेतदहर्यच्चतुर्थम् ॥ ९ ॥
निधनगतचतुष्के चतुष्पदा पादचतुष्टयोपेता अनुष्टुप् स्मर्य्यते ।
एतच्चतुर्थमहश्चानुष्टुभं अनुष्टुप्छन्दस्कमिति प्रागुपपादितम् । अतो-
ऽस्मिन्नहनि चतुर्णिधनं योग्यम् ॥ ९ ॥
एवं छन्दोद्वारेण प्रशस्य ऋषिद्वाराऽपि प्रशंसति—
भेषजं वाऽऽथर्वणानि भेषजमेव तत्करोति ॥ १० ॥
आथर्वणान्यर्थर्वसम्बन्धीनि कर्माणि मन्त्रजातानि च भेषजं वै
भैषज्यसाधनानि खलु । तत्तस्मादथर्वसम्बन्धिना साम्ना भेषजं रोगा-
द्युपशमनं भैषज्यमेव करोति ॥ १० ॥
अथाऽस्मिन्नेव तृचे आवृत्ते सामान्तरं विधत्ते—
निधनकामं भवति ॥ ११ ॥
१. अस्मिन्नेवेति. क. पु.

४६४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

स्पष्टोऽर्थः ॥ ११ ॥
एतत्सर्वकामावाप्तिहेतुरिति स्तौति--
एकं वा अन्येन निरुक्तेन निधनेन कामꣳ सनोत्य-
थैतन्निधनकामꣳ सर्वेषां कामानामावरुद्ध्यै ॥ १२ ॥
निरुक्तेन निश्शेषेण स्पष्टमुक्तेनाऽन्येन निधनेन वागिडेत्यादिना एक-
मेव कामं सनोति सम्भजते । अथशब्दस्तुशब्दार्थः । एतत्साम निधन-
कामं काम्यमाननिधनवत् । अत एवाऽस्यैषा संज्ञा । तस्मात्काम्यमान-
निधनत्वात् पुरुषोऽयं कामं कामयते । सर्वेषां कामानां काम्यमानानां
फलानामवरुद्ध्यै प्राप्त्यै भवति ॥ १२ ॥
‘तवाहं सोमे’ति विहिते तृचे गातव्यं साम दर्शयति--
आष्टादंष्ट्रं भवति ॥ १३ ॥
अष्टादंष्ट्रेण ऋषिणा दृष्टं साम आष्टादंष्ट्रम् । तच्च द्वयमस्ति ।
तत्रोत्तरं साम तवाहं सोमामित्यस्मिंस्तृचे गातव्यम् ॥ १३ ॥
अस्य साम्नस्तावकं यद्ब्राह्मणमाम्नातं स्तुत्यर्थं तदत्राऽप्यतिदिशति--
यदेवाष्टादंष्ट्रस्य ब्राह्मणम् ॥ १४ ॥
‘इन्द्रो वृत्रमहन्नेयादौहोवेति न्यगृह्णादि’त्यादिकं यद्ब्राह्मणमाम्नातं
व्याख्यातञ्च तदत्राऽपि द्रष्टव्यमित्यर्थः ॥ १४ ॥
अथाऽऽवृत्तेऽस्मिंस्तृचे सामान्तरं विधत्ते--
आभीशवं भवत्यह्नो धृत्यै ॥ १५ ॥
द्वयोराभीशयोर्मध्ये यदुत्तरमाभीशवं तदस्मिन् तृचे गेयम् । त-
च्चाऽह्नो धृत्यै धारणाय भवति ॥ १५ ॥
एतदेव (१)लोकप्रदर्शनेनोपपादयति--
यद्वा अधृतमभीशुना तदाधार ॥ १६ ॥
यत् खलु लोके अधृतं अधृष्टं शिथिलं भवति तदभीशुना शङ्कुना
दाधार पुरुषो धारयति । एवमत्राऽपि अभीशुना शङ्कुना साम्ना अहस्स-
म्बन्धि यदधृतमधारितं शिथिलं तद्धारयति ॥ १६ ॥
अथाऽस्मिन् साम्नि दृश्यमानं गीतिविशेषमनुवदन्नस्मिन्नहनि स-
ङ्गतिमाह--
अनुतुन्नं गायति तथा ह्येतस्याऽह्नो रूपम् ॥ १७ ॥

१. लोकप्रसिद्धेन निदर्शनेनेति. क. ख. पु.

द्वादशाध्याये नवमः खण्डः। ४६५
अनुतुन्नमनुतोदयुक्तम् । अनुतोदो नामाऽभ्यासः । सकृत्प्रयुक्तस्यैव
ऋगवयवस्य (१)पुनः पुनरुत्पादनं सख्य इन्द्रो ३ दा इवे १ दिवा इत्यादि
तद्युक्तं गायति । तथा खल्वेतस्याऽह्नो रूपं विराडनुतोदवदिति हि
चतुर्थस्याऽह्नो रूपं (२)प्राग्दर्शितम् ॥ १७ ॥
अथाऽस्मिन्नेव तृचे पुरनावृत्ते स्वःपृष्ठाख्यं साम विधत्ते—
चतुर्णिधनमाङ्गिरसं भवति चतुरात्रस्य धृत्यै ॥१८॥
आ २ वा २ ३ ४ और हो वा ऊ २ ३ ४ पा ऊ २ ३ ४ पा ई २३४
ही इति चत्वारि निधनानि यस्य तच्चतुर्णिधनमाङ्गिरसं अङ्गिरसा दृष्टं
साम स्वःपृष्ठाख्यं तवाहमत्यिास्मिंस्तृचे गातव्यम् । तच्च चतुस्संख्या-
योगात् चतुरात्रस्य एतदन्तस्यऽहश्चतुष्टयस्य धृत्यै धारणाय भवति ॥
अस्मिन्साम्नि विद्यमानं किञ्चिदिलिङ्गमनूद्याऽह्ना सङ्गतिमाह—
स्वः पृष्ठं तथा ह्येतस्याऽह्नो रूपम् ॥ १९ ॥
अस्मिन् साम्नि उपाद्वयं दृश्यते । तयोः स्थाने उपास्थानेष्वन्यानि
निधनानीति प्रकृत्य स्वः पृष्ठे च पूर्वं उत्तरं इति गौतमधानञ्जप्यावि-
त्यन्तरस्योपास्थाने स्वरित्ययमादेशो भवति । अन्यतरस्य स्थाने त्वि-
डेति सूत्रकारोक्तम् । तत्र हि इडानादेशे स्वः काशीत इति उभयमनुप्र-
र्त्तते । तस्मादेतत्साम स्वःपृष्ठम् । पृष्ठशब्दो मध्यवचनः स्वरिति पृष्ठे
मध्ये यस्य तत् स्वःपृष्ठम् । स्वरशब्दश्च ज्योतिर्मयः स्वर्गवाची । इद-
महश्च विराडात्मकेन छन्दसा ज्योतिषा सम्बद्धम् । तस्मादेतत्सं-
ङ्गतम् । एतदेवाऽऽह--तथा ह्येतस्याऽह्नो रूपमिति ॥ १९ ॥
'अथ पुनानो अक्रमीदि'त्यन्तिमे तृचे गेयं साम विधत्ते—
सत्रासाहीयं भवति ॥ २० ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ २० ॥
अस्य साम्नो भ्रातृव्याभिभवसाधनत्वं विवक्षुस्तदर्थमाख्यायिकया
सत्रासाहीयसंज्ञां निर्वक्ति—
यद्वा असुराणामसोढमासीत्तद्देवाः सत्रासाही-
येनाऽसहन्त सत्रैनानसक्षमहीति तत्सत्रासाहीयस्य स-
त्रासाहीयत्वम् ॥ २१ ॥
१. पुनः पुनर्गानमिति. क. ख. पु. २. प्रदर्शितमिति. क. ख. पु.

४६६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

यद्वै यत् खलु असुराणां सम्बन्धि असोढं(१) परैरनभिभूतं आसीत्
पुरा तद्देवाः सत्रासाहीयेन साम्ना साधनेनाऽसहन्त अभ्यभवन् । षह
अभिभवे इत्यस्मादेव धातोर्निष्ठायां(२) 'तीषसहल्लुभे'त्यादिनाऽस्य वि-
कल्पेनेदत्त्वात्(३) 'यस्य विभाषे' तीट्प्रतिषेधे(४) 'सहिबहोरोदवर्णस्ये'
त्यकारस्य स्थाने ओकारः । तदनन्तरं देवा एनानुसुरान् सत्रा सह युगप-
देव सर्वान् असक्ष्महि अभ्यभूमेत्येमन्यन्त । तत्तस्मात् सत्रासाहीयस्या-
ऽस्य साम्नः सत्रासाहियत्वं सत्रासाहीयमिति संज्ञा सञ्जाता ॥ २१ ॥
यस्मादेवं तस्मादद्यतनोऽपि स्तोता अनेन भ्रातृव्यमभिभवतीत्याह—
सत्रा भ्रातृव्यं सहते सत्रासाहीयेन तुष्टुवानः ॥ २२ ॥
सत्रासाहीयेन तुष्टुवानः स्तुतवान् यजमानः सत्रा साकम्, साकं
सत्रा समं सहेति निघण्टुः । सह युगपदेव यत्तेनैव भ्रातृव्यं शत्रुं सहते
अभिभवति ॥ २२ ॥
अथाऽधारभूतानामृचां छन्दोद्वारेण स्तौति--
गायत्रीषु स्तुवन्ति प्रतिष्ठायै ब्रह्मवर्चसाय येनैव
प्राणेन प्रयन्ति तमभ्युद्यन्ति ॥ २३ ॥
'पुनानो अक्रमीदि'त्याद्यासु गायत्रीषु सत्रासाहीयेन स्तुवन्त्युद्गा-
तारः । त्रिपदाश्च गायत्र्यः । लोके च त्रिपदाः पृष्ठ्यादयः प्रतिष्ठिता दृष्टाः।
अतस्तत्स्तवनं प्रतिष्ठायै यजमानस्य प्रतिष्ठानाय सम्पद्यते ब्रह्मवर्च-
साय च । तेजोविशेषो हि ब्रह्मवर्चसं गायत्री तु तेजोरूपेणाऽग्निना सह
प्रजापतिमुखादुत्पन्ना । तस्मात्तेजोरूपेति ब्रह्मवर्चसहेतुरित्यर्थः। अपि
च प्राणापानव्यानरूपेण वृत्तित्रयरूपः । प्राणापानवायुरेव त्रिपदा गायत्री।
अत्र चाऽऽद्यन्तयोस्तृचयोर्गायत्रत्वात् येनैव प्राणेन गायत्रीरूपेण प्रयन्ति
स्तोत्रं प्रारभन्ते तमेवाऽभिलक्ष्योद्यन्ति समापयन्ति । एवं सत्युपक्रमोप-
संहारयोरैकरूप्यं जायत इत्यर्थः ॥ २३ ॥
यदुक्तं प्राक् स्तोत्रीयाविधानसमये गायत्र्यः सत्यस्त्रिष्टुभो रूपेण
तस्माल्लोके क्रियन्त इति, तदत्र विवृणोति—
वृषण्वत्यो गायत्र्यो भवन्ति तदु त्रैष्टुभाद्रूपान्न-
यन्ति स्तोमः ॥ २४ ॥
'गमदिन्द्रो वृषा सुतमि'ति वृषण्वत्यो वृषण्वच्छब्दयुक्ता गायत्र्यो भ-

१. परैरधृतमिति. क. पु. २. पा. सू. ७. २. ४८.
३. पा. सू. ७. २. १५. ४. पा. सू. ६. ३. ११२.

वन्ति । तदु तस्मादेव कारणात्त्रैष्टुभाद्रूपाद्भ्रश्यन्ति नाऽपगच्छन्ति ‘पव-
स्व दक्षसाधनः’ ‘तवाहं सोमे’ऽत्यनयोस्त्रिरावृत्तयोः प्रत्येकं सामत्रयं विहि-
तम् । तत्रैकैकस्य साम्नस्तिस्रस्तिस्रः स्तोत्रीया इत्यष्टादश सम्पद्यन्ते ।
अन्तिमस्य सत्रासाहीयस्य तिस्र इत्येकविंश एव स्तोमो भवति ॥२४॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे माधवीये सायणाचार्यविरचिते
वेदार्थप्रकाशे द्वादशाध्यायस्य नवमः खण्डः ॥
अथ दशमः खण्डः ॥
अथ पृष्ठाना (१) माद्यस्य स्तोत्रस्य स्तोत्रीयं तृचं दर्शयति—
‘पिबा सोममिन्द्र मन्दतु त्वा यन्ते सुषाव हर्य्यश्वाद्रिः ।
सोतुर्ब्बाहुभ्याꣳ सुयतो नार्वे”त्ययतमिव वै चतुर्थमह-
स्तस्यैव यत्यै ॥ १ ॥
प्रथमस्य पृष्ठस्तोत्रस्य ‘पिबा सोममिन्द्रे’ति वैराजस्तृचः स्तोत्रीयः ।
तत्र च सुयतो नार्वेति सुष्ठु यमनं प्रतीयते । चतुर्थमहश्चायतमिव वै
अनियतमसम्बद्धमिव खलु । प्रथमस्य त्रिरात्रस्य समाप्तत्वात् । तेन
सह सम्बन्धानुपपत्तेः । आगामिनश्चाह्नोऽननुष्ठितत्वादेवाऽभावात् ।
अतो नियमनसापेक्षस्य तस्यैवाऽह्नो यत्यै नियमनाय भवति ॥ १ ॥
प्राकृतमेव द्वितीयं पृष्ठमिति मन्वानो ब्रह्मणः पृष्ठस्य स्तोत्रीयं तृचं
दर्शयति—
विश्वाः पृतना अभिभूतरन्नर इत्यातिजगती वर्षीय-
यञ्छन्द आक्रमतेऽनपभ्रꣳशाय ॥ २ ॥

!
So it is definitely printed as a single word!
And what are the letters under that continuous top line?
ई, then ङ्, then क्, then त्ये, then वं! -> ईङ्क्त्येवं !
Yes, it is printed as ईङ्क्त्येवं (or ईङ्‌इत्येवं if read as a ligature, but ईङ्क्त्येवं is the exact visual type). Wait, let's look if it could be ईङ् इत्येवं - no, there's a continuous line, and the character has the shape of क्त.

Let's check every single line carefully to make sure there are no other doubts.

Line by line check:
Header:
४६८ (left)
ताण्ड्यमहाब्राह्मणे (center)

Line 1:
तृतीयमहर्जागतम् । इदं चतुर्थमहरानुष्टुभम्। जगती चाऽष्टाचत्वारिंश-
Wait, at the end of line 1:
Does it end with "चत्वारिंश" or "चत्वारिंश-"?
Look at line 1:
"दक्षरत्वात्" is at the start of line 2.
At the end of line 1: "चाऽष्टाचत्वारिंश" - no hyphen.
Wait, look at the right margin:
L1: "चाऽष्टाचत्वारिंश"
L2: "दक्षरत्वात् ज्यायसी। तथा

द्वादशाध्याये दशमः खण्डः । ४६९
अर्व्वाङ्च अवाङ्मुखश्च सन् अधस्तनानपि लोकान् तपति प्रकाशयति
अथ तस्मिन् साम्नि प्रस्तावानन्तरं मत्स्वा हाऊ(१) इत्यादिका ये
दश विष्टम्भास्ताननूद्य स्तौति—
प्रस्तावं प्रस्तुत्य विष्टम्भान्विष्टभ्नोति मुखत एव
तदन्नाद्यं धत्ते मुखं हि साम्नः प्रस्तावः ॥ ७ ॥
होइ या होइ या ३४३ दिव इति प्रस्तावभागः । तं प्रस्तुत्य उच्चार्य्य
मत्स्वाहाऊ इत्यादिकान्विष्टभ्नोति विष्टम्भसंज्ञकानेतान् ब्रूयात् तत्त-
था सति मुखतो मुखप्रदेशे आस्य एव अन्नाद्यं धत्ते धारयति । प्रस्ताव-
भागः खलु साम्नो मुखं तत्र विष्टम्भानां धारणात् ॥ ७ ॥
एतदेव विवृणोति—
दशकृत्वो विष्टभ्नोति दशाक्षरा विराड् वैराजमन्न-
मन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै ॥ ८ ॥
मत्स्वा हाऊ ओजो हाऊ सहो हाऊ बलं हाऊ इत्यादिभिर्दशकृत्वो
दशवारं विष्टभ्नोति एतदादिकान् दशसंख्याकान् विष्टम्भान् कुर्य्यात् वि-
राड्दशाक्षरा दशेन्द्रियवता किं तेन दशविधत्वादन्नञ्च वैराजं विराट्-
सम्बन्धि । एवं संख्याद्वारेण दशकृत्वो विष्टम्भनमन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै अव-
रोधनाय भवति ॥ ८ ॥
एवमुत्तरयोरपि पादयोः प्रारम्भे एते विष्टम्भाः कार्याः इत्याभि-
प्रायेणाऽऽह--
त्रिंशत्कृत्वो विष्टभ्नोति भूयसोऽन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै ॥९॥
विराजो हि दशाक्षरास्त्रयः पादाः । तत्र प्रतिपादं दशकृत्वो विष्टम्भने
सति त्रिंशत्कृत्वः त्रिंशद्वारं विष्टभ्नोति(२) विष्टम्भं कृतवान् भवति
तच्च भूयसो बहुतरस्याऽन्नाद्यस्याऽवरुद्ध्यै भवति ॥ ९ ॥
अत एवंगुणविशिष्टं साम पिबा सोममिति तृचे विधाय समुच्चित्य
स्तौति--
वैराजं साम भवति विराट्सु स्तुवन्ति वैराजा
विष्टम्भाः समीचीर्विराजो दधात्यन्नाद्याय ॥ १० ॥
वैराजाख्यं साम 'पिबा सोम' मित्यस्मिन् तृचे पृष्ठस्तोत्रतया कार्य्यम् ।
१. इत्यादिकान्दश विष्टम्भानायाननूयेति. क. ख. पु. ।
२. विष्टम्भः कृतो भवतीति. क. ख. पु.
४० ता० ब्रा०

४७० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अतस्सामैव विराट् तथा विराट्सु विराट्छन्दस्कास्वृक्षु स्तुवन्ति ।
विष्टम्भाश्च वैराजाः दशसंख्यायोगादयमप्यन्या विराट् । अत एव विरा-
जः समीचीः समन्तात्समूहकृताः दधाति अन्नाद्यार्थम् ॥ १० ॥
अथाऽस्मिन् साम्नि दृश्यमानं गानविशेषं प्रदर्श्य स्तौति—
अनुतुन्नं गायति रेतोधेयायाऽनुतुन्नाद्धि रेतो धी-
यते ॥ ११ ॥
अनुत्वानुत्वेत्यादिकोऽभ्यासोऽनुतोदस्तद्युक्तं गायति । किमर्थम् ?
रेतोधेयाय रेतसः अपत्यहेतोर्वीर्य्यस्य आधानाय निषेकार्थम् । कथम्-
नुतोदाद्रेतस आधानमित्याशङ्क्य लोकप्रसिद्धिमेव तत्र प्रमाणयति-अनु-
तुन्नाद्धीति । अनुतुन्नात् योन्यां(१) शेफसः प्रक्षेपणप्रतिक्षेपणरूपाद्-
नुतोदनात् पुनः पुनरभ्यासात् खलु लोके रेतो

द्वादशाध्याये दशमः खण्डः । ४७१
जातस्याग्नेः कस्मिन्नग्नौ प्रहरणमिति ब्रह्मवादिभिः कृतां मीमांसा-
माह—
तस्मै जातायाऽमीमांसन्त गार्हपत्ये प्रहरामा३
आग्नीध्रा ३ आहवनीया ३ इति ॥ १५ ॥
तस्मै जातायाऽग्नये तदर्थं ब्रह्मवादिनोऽमीमांसन्त पूजितविचारव-
चनो मीमांसाशब्दः विचारितवन्त इत्यर्थः । कथमिति किमेतमग्निं गार्ह-
पत्ये प्रहराम ? स हि सर्वेषामग्नीनां योनिः, किंवा आग्नीध्रे ? आग्नीध्रीय-
धिष्ण्यगतेऽग्नौ प्रहराम क्षिपाम। सोमे ह्याग्नीध्रीयो मुख्यः आहवनीयो-
द्वाते तत एवोद्धारात् । श्रूयते हि “यदाहवनीये उद्वायेदाग्नीध्रीदुद्धरे”-
दिति । अथवा आहवनीये प्रहराम ? स हि सर्वासामाहुतीनामाधार-
तया प्रधानभूत इत्येवं ब्रह्मवादिनः संशयापन्ना आसन्। त्रिष्वपि वाक्ये-
षुविचार्यामाणानामिति प्लुतिः ॥ १५ ॥
एवं विदुषां संशयं दर्शयित्वा तत्र कर्त्तव्यं पक्षमाह—
आहवनीये प्रहरन्त्येतदायतनो वै यजमानो यदा-
हवनीये स्वमेव तदायतनं ज्योतिष्मत्करोति ॥ १६ ॥
तमग्निमाहवनीये प्रहरन्ति प्रक्षिपेयुः आहवनीयोऽग्निरितियत् एत-
दायतनो वै एतदायतनं स्थानं यस्य तथाविधः खलु यजमानः। तत्तथा
सति स्वं स्वकीयमेवाऽऽयतनं प्रह्रियमाणेनाऽग्निना ज्योतिष्मत्करोति
अतिशयेन ज्योतिर्युक्तं विदधाति ॥ १६ ॥
एतद्वेदनं फलवदित्याह—
ज्योतिष्मान् ब्रह्मवर्चसी भवति य एवं वेद ॥१७॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १७ ॥
जातेनाऽग्निना होमं विधत्ते—
अभिजुहोति शान्त्यै ॥ १८ ॥
यजमानस्य देहशान्त्यै अभिजुहोति ॥ १८ ॥
प्रहृतस्याग्नेरुपरि आज्येन होमं विधत्ते—
आज्येनाऽभिजुहोति तेजो वा आज्यं तेज एव
तदात्मन्धत्ते ॥ १९ ॥
प्रहृतमग्निमभि आज्येन जुहोति(१)“तृतीया च होइश्छन्दसी”ति जुहोतेः
१. पा. सू. २. ३. ३.