ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

२८० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

स्पष्टम् ॥ ३ ॥
पुनस्ते प्रशंसति—
नासिके वा एते यज्ञस्य यदुष्णिक्ककुभौ तस्मात्
समानं च्छन्दः सती नाना यज्ञं वहतस्तस्मात् समानाया
नासिकायाः सत्या नाना प्राणावुच्चरतः ॥ ४ ॥
यस्मादेते च्छन्दसी यज्ञस्य नासिके तस्मात्समानमेकं छन्दः सती
सत्यौ नाना पृथग्भूते एव ते यज्ञं वहतः। यस्मादेवमभूत् तस्मादिदा-
नीमपि लोके समानाया एकस्या एव नासिकायाः सत्याः सकाशा-
दिवसभेदेन प्राणावुच्छ्वासौ नाना पृथगेवोच्चरत उद्गच्छतः ॥ ४ ॥
अथ प्रासङ्गिकमनयोर्नियमविशेषमाह—
प्राणा वा उष्णिक्ककुभौ तस्मात्ताभ्यान्न वषट्कुर्व-
न्ति यद्वषट्कुर्युः प्राणानग्नौ प्रदह्युः ॥ ५ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ५ ॥
पूर्वत्रानयोः प्राणोद्गमनसाधननासिकात्वेनोक्तमिदानीं सामद्वयं
विधत्ते—
तासु सफं विफमिव वै तृतीयसवनं तृतीयसवन-
स्य सफत्वायैतत्पौष्कलमेतेन वै प्रजापतिः पुष्कलान्
पशूनसृजत तेषु रूपमदधायदेतत्साम भवति पशुष्वेव
रूपन्दधाति ॥ ६ ॥
पौष्कलं कुर्व्वन्नेतेन वै पुष्कलान् समग्रान् पशूनसृजत । तेष्वेव
सृष्टेषु पुनरेतेनैव रूपेणापत्योत्पादनलक्षणं पुष्टिमदधात् स्थापि-
तवान्। एवं पशुपौष्कल्यहेतुत्वात् पुष्कलमिति निर्व्वचनद्वारा स्तुतिः॥६॥
अथ श्यावाश्वाान्धीगवे उभे अपि सामनी विधित्सुस्तयोरुभयोः
समानं स्तोत्रियं प्रशंसति—
पुरोजिती वो अन्धस इति पथ्या चाक्षर्य्या च द्विव-
राजौ भवतः पथ्या वै देवाः स्वर्ग्गँ लोकमायन्नक्षर्य्या
ऋषयो नु प्राजानन्यदेते पथ्या चाक्षर्य्या च द्विवराजौ भ-
वतः स्वर्ग्गस्य लोकस्य प्रज्ञात्यै ॥ ७ ॥
अस्मिंस्तृचे प्रथमानुष्टुबुत्तरे गायत्र्यौ । एवं सति पथ्या पादैः स-
म्पन्नाऽक्षर्य्या चाक्षरपरिगणनया सम्पन्ना च द्वे विराजौ भवतः 'द-

[Header] अष्टमाध्याये पञ्चमः खण्डः । २८१

शाक्षरा विराट्' इति श्रुते र्विराजि दशसंख्यासद्भावादत्रापि मिलित्वा
दशपादानां सम्भवात् । तृचस्य मिलित्वाऽशीत्यक्षराणि तानि विराट्-
संख्यया विभक्तानि समान्येव भवन्ति इति 'पद्याक्षर्य्या च विराजौ भ-
वतः' इत्युक्तं यद्वा प्रथमायामृचि दशपदानि सन्ति ततः पद्या विराट्
'ऋचाक्षर्य्या विराट्' इति विज्ञेयम् । अस्त्वेवं किं ततः स्यादिति चेदतो
भवतीत्याह । पूर्वं पद्या हि विराजा देवाःस्वर्गं लोकमायन् पदस्याक्रम-
णसाधनत्वादेतदुचितम् । अक्षर्य्या तु विराजा च ऋषयोऽनुक्रमेण
स्वर्गं प्राजानन् । अक्षरविराट् प्रयोगेण यज्ञन्तद्वारा तत्फलभूतं स्वर्गं
चेति क्रमः। अत इदानीन्तनैरपि पद्या चाक्षर्य्या च विराजौ कर्त्तव्ये भ-
वतः किमर्थं ? स्वर्गस्य प्रज्ञात्यै परिज्ञानाय ॥ ७ ॥
अथास्मिंस्तृचे प्रथमं श्यावाश्वं विधत्ते—
तासु श्यावाश्वम् ॥ ८ ॥
स्पष्टम् ॥ ८ ॥
तासु 'पुरोजितीव' इत्याद्यासु तिसृषु ऋक्ष्वेतत्प्रशंसति—
श्यावाश्वमार्श्वनानसं सत्रमासीनं धन्वोदवहन्
स एतत्सामोपश्यत्तेन वृष्टिमसृजत ततो वै स प्रत्यति-
ष्ठत्ततो गातुमविन्दत गातुविद्वा एतत्साम ॥ ९ ॥
आर्श्वनानसमर्श्वनानसः पुत्रं श्यावाश्वमृर्षि सत्रमासीनमितरे
सत्रिणः क्रोधाद्धन्व निरुदकप्रदेशमुद्वहन्नुदगमयन् । स तृषार्त्तः
सन्नेतत्सामोपश्यत् । स वृष्टिमसृजत ततः खलु वृष्ट्यां सत्यां सस्यो-
त्पत्तौ पृथिव्यां प्रत्यतिष्ठत् । ततो गातुं यज्ञानुष्ठानमार्गमविन्दत । इत्थं
गातुविन्मार्गलम्भनं खल्वेतत्साम मार्गालिप्सुना श्यावाश्वेन दृष्टत्वा-
दपि श्यावाश्वमभूदिति ज्ञातव्यम् ॥ ९ ॥
अथ विदुषः फलमाह—
विन्दते गातुं प्रति तिष्ठत्येतेन तुष्टुवानः ॥ १० ॥
एतेन साम्ना तुष्टुवानोऽपि यजमानो गातुं लौकिकवैदिकविधेयं
मार्गं विन्दते प्रतितिष्ठति ॥ १० ॥
अथैतत्सामगतं स्तोभद्वयं प्रशंसति—
इन्द्रस्तृतीयसवनाद्भीभत्समान उदक्रामत्तन्देवाः
श्यावाश्वेनैहाायि एहियेत्यन्वाह्वयन् स उपावर्त्तत
यदेतत्साम भवति तृतीयसवनस्य सेन्द्रत्वाय ॥ ११ ॥

२८२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
ऋजीषदोषदुष्टत्वेनापगतमिन्द्रं देवाः पूर्व्वं श्यावाश्वेन साम्ना 'ए-
हायि एहिया' इत्याह्वयन्। एहीत्यस्य विकारः 'एहार इ' एवमाहूतः स-
वनं प्रत्युपागच्छत् । इतरत्सुज्ञानम्॥ ११ ॥
अथान्धीगवं विधत्ते—
अथैतदान्धीगवमन्धीगुर्व्वा एतत्पशुकामः सामा-
पश्यत्तेन सहस्रं पशूनसृजत यदेतत्साम भवति पशूनां
पुष्ट्यै मध्ये निधनमैडम्भवत्येतेन वै तृतीयसवनं प्रति-
ष्ठितं यन्मध्ये निधनमैडन्न स्यादप्रतिष्ठितं तृतीयसवनꣳ
स्यात् ॥ १२ ॥
अथ श्यावाश्वेष्वेवं प्रतिष्ठितं यन्मध्ये निधनमैडमिति-ऐडं इडासम्ब-
न्धि मध्ये निधनमेतत्साम कर्त्तव्यम्। किं ततस्तत्राह, एतेन खलु मध्ये
निधनेन तृतीयसवनं हि प्रतिष्ठितं निधनं हि प्रतिष्ठा तन्मध्ये भवति
तेन प्रतिष्ठासिद्धिः। तथैह मध्येन हि प्रतिपुरुषा दृढाः सन्तः प्रतिति-
ष्ठन्ति भूमौ। दृढाशब्दः पशुवाची पशवश्च प्रतिष्ठाहेतुरिति। इडानिधन-
त्वादपि तृतीयसवनं प्रतिष्ठितमत एवास्य साम्नः पशुपोषहेतुत्वम्। उ-
क्तमर्थं व्यतिरेकेण दृढयति यन्मध्ये निधनमैडन्न स्यादिति स्पष्टम्॥१२॥
अथ मध्ये निधनमेव पुनः प्रशंसति—
दशाक्षरं मध्यतो निधनमुपयन्ति दशाक्षरा विरा-
ड्विराज्येव प्रतितिष्ठति ॥ १३ ॥
'अपः श्वानं श्नथिष्टना २३४५' इति दशाक्षरनिधनं साम मध्यत
उपयन्ति स्तोतारः। विराडपि दशाक्षरा तेन विराज्येव यजमानः प्र-
तितिष्ठति ॥ १३ ॥
अथ कावं साम विदधाति—
अभिप्रियाणि पवत इति कावं प्राजापत्यꣳ साम॥१४॥
'अभिप्रियाणि' इति तृचे गीयमानं कावं कविना भार्गवेन दृष्टं प्राजा-
पत्यं साम भवत्यनिरुक्तासु ऋक्षु गीयमानत्वात्। इदं प्राजापत्यं य-
था वामदेव्यं 'कयान' इत्यनुक्तासु गीयमानन्तद्वत् ॥ १४ ॥
अथैतत् स्तौति—
प्रजा वै प्रियाणि पशवः प्रियाणि प्रजायामेव पशुषु
प्रतितिष्ठति ॥ १५ ॥

अष्टमाध्याये षष्ठः खण्डः । २८३
लोके प्रजाः पशवः प्रियाणि । अत्रापि प्रियाणीति श्रुतत्वाच्च तत्प्रयो-
गेन प्रजायां पशुषु च प्रतिष्ठितो भवति यजमानः ॥ १५ ॥
अथौशनकावे सह स्तौति—
रश्मी वा एतौ यज्ञस्य यदौशनकावे देवकोशो वा
एष यज्ञमभिसमुब्जितो यदेते अन्ततो भवतो यज्ञ-
स्यारिष्ट्यै ॥ १६ ॥
यदौशनकावे एतौ यज्ञस्य रश्मी वै बन्धनरज्जू । रश्मिशब्दापेक्षया
'एतौ' इति पुंलिङ्गनिर्देशः । यदेते उक्ते सामनी अन्ततो भवत एष यज्ञ-
मभिसमुब्जितः । यज्ञमुद्दिश्य देवकोशो देवानां निधानागारं खलु समु-
ब्जितः । तच्च यज्ञस्यारिष्ट्यै अहिंसायै भवति ॥ १६ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणेऽष्टमाध्यायस्य पञ्चमः खण्डः ।
अथ षष्ठः खण्डः ।
देवा वै ब्रह्म व्यभजन्त तस्य यो रसोऽत्यरिच्यत
तद्यज्ञायज्ञीयमभवत् ॥ १ ॥
पूर्वे देवा ब्रह्म वेदराशिं व्यभजन्त ममायं भागो ममायं भाग इति
विभागमकुर्व्वन् । तस्य विभज्यमानस्य ब्रह्मणो रसोऽत्यरिच्यत तद्यज्ञा-
ज्ञीयं सामाभवत् ॥ १ ॥
अथैतद्विधत्ते—
ब्रह्मणो वा एष रसो यद्यज्ञायज्ञीयं यद्यज्ञायज्ञीयेन
स्तुवन्ति ब्रह्मण एव रसे यज्ञं प्रतिष्ठापयन्ति ॥ २ ॥
अत एतद्यज्ञायज्ञीयं ब्रह्मणो रसः खलु शिष्टं स्पष्टम् । यद्यपि य-
च्छब्दयोगादनुवादत्वं तथाप्यपूर्व्वत्वाद्बिधिरेवाभ्युपगन्तव्यः ॥ २ ॥
अथैतन्निर्वचनद्वारा प्रशंसति—
योनिर्वै यज्ञायज्ञीयमेतस्माद्वै योनेः प्रजापतिर्य्यज्ञ-
मसृजत तस्माद्यज्ञायज्ञीयम् ॥ ३ ॥
एतद्यज्ञायज्ञीयं साम योनिर्वै-उत्पत्तिहेतुः । तदेव साधयति एत-
स्मात् खलु यज्ञायज्ञीयाद्योनेः प्रजापतिर्यज्ञमसृजत । यज्ञमिति जात्यभि-

२८४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

प्रायेणैकवचनम्। यद्यस्मादेतस्मात् साम्नो यज्ञं यज्ञं वीप्सया सर्वोऽपि
यज्ञः परिगृह्यते कृत्स्नं यज्ञजातमसृजत। तस्माद्यज्ञयज्ञसम्बन्धाद्यज्ञायज्ञी-
यमिति नामास्य सम्पन्नम् ॥ ३ ॥
अथैतत्सामप्रयुक्तं प्रशंसति—
तस्माद्वा एतेन पुरा ब्राह्मणा वहिष्पवमानमस्तोषत
योनेर्ध्यज्ञं प्रतनवामहा इति यज्ञन्ततः स्तुवन्ति योनौ
यज्ञं प्रतिष्ठापयन्ति ॥ ४ ॥
तस्मादेव कारणात् पुरा ब्राह्मणा अनुष्ठातारो यज्ञस्यादिभूतं
वहिष्पवमानमस्तोषत स्तोत्रमकृषत। कया बुद्ध्या योने रेतस्य साम्नः
सकाशाद्यज्ञं प्रतनवामहा इति बुद्ध्या। अतोऽप्यस्य योनित्वं सिद्धमतो
ऽद्याप्यन्ततः स्तुवन्ति योनावेव यज्ञं समापयन्तीति ॥ ४ ॥
अथैतत्सर्वयज्ञात्मकत्वेन प्रशंसति—
असुरेषु वै सर्व्वो यज्ञ आसीत्ते देवा यज्ञायज्ञीयमप-
श्यँस्तेषां यज्ञायज्ञा वो अग्नय इत्यग्निहोत्रमवृञ्जत
गिरांगिरा च दक्षस इति दर्शपूर्णमासौ प्रप्र वयममृत-
ञ्जातवेदसमिति चातुर्मास्यानि प्रियमित्रन्नशँसिष-
मिति सौम्यमध्वरम् ॥ ५ ॥
पूर्वमसुरेष्वेव सर्वो यज्ञ अग्निहोत्रादिचतुर्भेदभिन्नः सर्वो यज्ञ
आसीन्न देवेषु। ते देवाः स्वाधीनकरणोपायतत्त्वेन यज्ञायज्ञीयमपश्यन्।
दृष्ट्वा च तेषां सम्बन्ध्यग्निहोत्रमवृञ्जत 'यज्ञायज्ञा व' इति पादेन। अत्राग्नय
इति श्रूयमाणत्वात् अग्निहोत्रवृञ्जनस्यायमुचितः। अग्निहोत्रं तेभ्यः
सकाशाद्वियुज्य स्वयमलभतेत्यर्थः। यद्वा क्रमोऽत्र सम्बन्धहेतुः, अग्नि-
होत्रदर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यानि सौम्योऽध्वर इति क्रमः। अतस्तत्राग्नि-
होत्रप्राथम्यात् स्तोत्रीयायामपि 'यज्ञायज्ञा' इत्यस्य प्रथमपादत्वात्तेन
तद्वृञ्जनमुचितम्। एवमुत्तरत्रापि तत्तत्सादृश्यानुक्रमाद्वा सम्बन्ध्येवाव
गन्तव्यः। द्वितीयपादे 'दक्षस' इति दकारः श्रूयतेऽतो दर्शपूर्णमासौ
प्रावृञ्जत। तृतीयपादे प्रकर्षवाची प्रशब्दः श्रूयतेऽतस्तेनाक्षयसुकृत-
फलानि चातुर्मास्यान्यवृञ्जत चातुर्मास्यानामक्षयसुकृतसाधनत्वं 'अक्ष-
य्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति' इति श्रुतेः। 'प्रियमित्रन्न'
इति चतुर्थपादे प्रियशब्दः श्रूयते सोमयागश्च देवानामतिशयेन प्रियः।
अतस्तेन पादेन सौम्याध्वरमवृञ्जत ॥ ५ ॥

अष्टमाध्याये षष्ठः खण्डः । २८५
अथैतत् स्वस्तोत्रीयगतपदवीप्साद्वारेण प्रशंसति—
यज्ञा वो अग्नये गिरा च दक्षसे प्र वयममृतञ्जातवेद-
साम्प्रियम्मित्रन्नशꣳसिषमिति वै तर्हि च्छन्दाꣳस्यास-
ꣳस्ते देवा अभ्यारम्भमभिनिवर्त्य च्छन्दोभिर्यज्ञमसुरा-
णामवृञ्जत ॥ ६ ॥
पूर्व्वमसुराणां यज्ञे विनापि वीप्सया 'यज्ञावो अग्नये गिरा च दक्षसे
प्रवयम्' इति खलु च्छन्दाꣳसि च्छन्दोऽवयवभूताः पादा अक्षराणि वा
आसन् । ते देवा एतदवगत्याभ्यारम्भमभ्यस्य पदं ते देवा हमभिनिव-
र्त्त्यारिभ्यः सकाशाद्यज्ञं छन्दोभिः प्रावृञ्जत ॥ ६ ॥
अथ वेदितुः फलमाह—
च्छन्दोभिर्यज्ञं भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते य एवं वेद ॥ ७ ॥
स्पष्टम् ॥ ७ ॥
अत्र गिरागिरेति पादे गकारमकृत्वा इरा इरेति पठितव्यमिति
विवक्षुराह ।
एतद्धस्म वा आह कुशाम्बः स्वायवो ब्रह्मा लात-
व्यः कꣳस्विदद्याशिशुमारी यज्ञपथेऽप्यस्ता गरिष्यति॥८॥
एतद्धस्माह वक्ष्यमाणमिदमुवाच खलु। आहेत्यस्य भूतकालसम्ब-
न्धज्ञापनार्थं स्मेति प्रयोगः। क आह? कुशाम्ब एतन्नामा आचार्य्यः स्वा-
यवः स्वायोः पुत्रः ब्रह्मा श्रुतादिना परिवृढो लातव्य एतद्गोत्रसम्बन्ध-
कथनमेतदिति । उक्तमर्थं विवृणोति, अद्यास्मिन् दिने कं स्वित् कं वा
शिशुं शिशुमारी यज्ञपंथेऽप्यस्ता प्रक्षिप्ता सती गरिष्यतीति ॥ ८ ॥
का शिशुमारी कथं गरिष्यतीति तदुभयं दर्शयति—
एषा वै शिशुमारी यज्ञपथेऽप्यस्ता यज्ञायज्ञीयं
यद्गिरागिरेत्याहात्मानं तदुद्गाता गिरति ॥ ९ ॥
यज्ञायज्ञीयं सामेति यत् एषैव शिशुमारी शिशुवत्प्रयोगानाभि-
ज्ञानां घातिनी यज्ञपथे यज्ञस्य मार्ग औद्गात्ररूपेऽप्यस्ता अभिप्रास्ता
तथा सति यत् गिरा गिरेति ब्रूयादुद्गाता तेनात्मानमेव गिरति ॥ ९ ॥
कः परिहार इति तमाह—
ऐरङ्कृत्वोद्गेयमिरायां यज्ञं प्रतिष्ठापयत्यप्रमायुक
उद्गाता भवति ॥ १० ॥

२८६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
ऐरमिरासम्बन्धं कृत्वा गेयं 'गिरा गिरा' इत्यधीतमपि 'इरा इरा' इति
कृत्वा गातव्यमित्यर्थः । तेन यज्ञमिरायां भूमावेव प्रतिष्ठापयतीति ।
अत उद्गातुरपि मरणदोषो नास्ति । इदमेव वाक्यं विषयीकृत्य नव-
मस्य प्रथमपादेऽध्ययनगतो गिराशब्दो ब्राह्मणविहित इराशब्दश्च
विकल्पेन प्रयोगे प्रयोक्तव्यावुत इराशब्द एवेति ? न विकल्प इराश-
ब्द एव प्रयोक्तव्य इति सिद्धान्तितम् । सोऽपि इराशब्दो न गातव्यो
गातव्यो वेति विचार्य्य गातव्य एवेति सिद्धान्तितम् । तद्विचारद्वयम-
त्रार्थनिर्णयाय प्रदर्श्यते तत्र प्रथमन्दर्शयति ।
इरा गिरा विकल्पः स्यादुतेरैवाविशेषतः ।
आद्ये मैवं बाधपूर्व्वमिरायाविहितत्वतः ॥
ज्योतिष्टोमे श्रूयते यज्ञायज्ञीयेन स्तुवीतेति 'यज्ञायज्ञा' इत्यनेन
शब्देनोक्तायामृच्युपन्नं साम यज्ञायज्ञीयन्तस्यामृचि गिराशब्दः पठ्यते
'यज्ञायज्ञा वो अग्नये गिरागिरा च दक्षसे' इति तत्र सामगा योनिगानम-
धीयानाः सहैव गकारेण गायन्ति गा इरा गिरा इति । ब्राह्मणे तु
गकारलोपपूर्व्वमकारयकारादिकं गानं विधीयते 'ऐरं कृत्वोद्गेयमिति'
गिराशब्दे गकारलोपादि भवति । इरायाः सम्बन्धि गानमैरं तादृशं
कृत्वा प्रयोगकाल उद्गानं कर्त्तव्यमित्यर्थः । तत्र योनिगानब्राह्मणयोः
समानबलत्वेनाविशेषाभावाद्विकल्पेन प्रयोक्तव्यमिति प्राप्ते ब्रूमः
'न गिरागिरेति ब्रूयाद्यद्गिरागिरेति ब्रूयादात्मानमेव तदुद्गाता गिरे-
दिति' गकारसहितगाने बाधमुक्त्वा गकाररहितं 'इरा' पदं गेयत्वेन
विधीयते । तत्तदादेरिकारस्य गानार्थमाकारो यकार इकारश्चेति त्रीन्,
वर्णान् प्रयुज्य तत्र वा 'ईरा इरा' इत्येव मन्तव्यम् । अथ द्वितीयं
दर्शयति,
इरा पदन्न गेयं स्याद्गेयं वा गीत्यनुक्तितः ।
न गेयं गीयमानस्य स्थाने जाते प्रगीयते ॥
ब्राह्मणेन विहित इराशब्दो न गातव्यः कुतः ? ऐरमिति शब्देन
गीतेरनुक्तत्वात् । पाणिनीयेन 'विमुक्तादिभ्योऽण्' इति सूत्रेणेराशब्दा-
दण् प्रत्ययो मत्वर्थीयो विहितः । तथा सति 'इरा' पदोपेतं कृत्वे-
त्येतावानेवार्थो भवति यदि प्रगीतेरापदसम्बन्धस्तद्धितेन विव-
क्ष्यते तदानीमाकारो यकार इकारो रेफ आकारश्चेत्येतैः पञ्चभिर्वर्णै
र्निष्पन्नमायिरारूपं गीयमानेराशब्दप्रातिपदिकं भवति । तादृशात्

प्राप्ते ब्रूमः, गीयमानस्य गिरापदस्थान इरापदं विधीयत इति पदमा-
त्रस्य बाधो गानं तु न बाध्यते । किञ्च विमुक्तादिसूत्रेणाण् प्रत्ययेऽपि
पूर्व्वस्मात् 'मतौ स्थः सूक्तसाम्नोः' इति सूत्रात्सामानुवृत्तेरैरे सामेत्यर्थो
भवति । सामत्वञ्च गीतिसाध्यं तदा तु 'तस्य विकारः' इत्यस्मिन्नर्थेऽण्
प्रत्ययः । तदानीं गिराया विकार इति विग्रहे यथोक्तं गानं लक्ष्यते
तस्माद्गातव्यम् ॥ १० ॥
अथैतस्य स्तोत्रीयातृतीयपादे प्रप्रवयमित्येतस्मिन् प्रप्रेत्येवं नि-
न्दित्वा प्रर्णी वयमिति पठितव्यमित्याह—
न्वैश्वानरे वा एतदुद्गातात्मानं प्रदधाति यत्प्रप्र वय-
मित्याह प्रर्णी वयमिति वक्तव्यं न्वैश्वानरमेव परि-
क्रामति ॥ ११ ॥
अस्याग्नेयत्वादेतदेतेनोद्गाताऽऽत्मान

२८८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
किन्तु प्रथमाक्षरं प्रयोक्तव्यमित्याह—
यस्य वै यज्ञा वागन्ता भवन्ति वाचश्छिद्रेण स्रव-
न्त्येते वै यज्ञा वागन्ता ये यज्ञायज्ञीयान्ता एतद्वाच-
श्छिद्रं यदनृतं यदग्निष्टोमयाज्यनृतमाह तदन्वस्य यज्ञः
स्रवत्यक्षरेणान्ततः प्रतिष्ठाप्यमक्षरेणैव यज्ञस्य छिद्रम-
पि दधाति ॥ १३ ॥
यस्य यजमानस्य यज्ञा वागन्ता वागिति निधनान्ता भवन्ति ते
वाचश्छिद्रेण व्यवधानेन स्रवन्ति निष्फला भवन्ति । वागन्तानन्यान्
दर्शयति, एते खलु यज्ञा वागन्ता ये यज्ञा यज्ञायज्ञीयस्तोत्रान्ताः स्युः।
कथमस्य वाचश्छिद्रत्वसम्भव इति ? तदुपपादयति यदनृतमेतदेव
वाचश्छिद्रन्तदपि कथमत्र सम्भवतीति ? तदत्र सम्भावयति, यद्यपि
अग्निष्टोमयाज्यनृतमाह ब्रूते तदनृतच्छिद्रमन्वस्य यजमानस्य यज्ञः
स्रवति गलितो भवति तस्य परिहार उच्यते। अन्ततो अग्निष्टोमसामान्ते
ऽक्षरेण ‘वाक्’ इत्यक्षरद्वयेन ‘वा’ इत्याद्याक्षरेणैव प्रतिष्ठाप्यं समापनीय-
मेतत्साम तथा सत्येकेनैवाक्षरेणैव यज्ञस्य छिद्रमनृतवदनमनृतवदनुरू-
पमपिदधात्युद्गाता ॥ १३ ॥
उक्तैकाक्षरस्तुत्यन्तरमाह—
विराजो वा एतद्रूपं यदक्षरं विराज्येवान्ततः प्र-
तितिष्ठति ॥ १४ ॥
यदक्षरमस्त्येतद्विराजो ऽन्नस्य रूपं खलु । अश्नोतीत्यक्षरं ‘विराडि-
त्यन्ननाम’ विराज इति व्युत्पत्त्या ‘अन्नं विराडिति’ श्रुतिश्च। तस्यान्नस्य
रूपं स्वयशसा लोके व्याप्तं भवति। ततोऽक्षरं विराजो रूपमित्युच्यते।
अतोऽक्षरमन्ते सम्पादनेन स यज्ञोऽन्ततो विराज्येव प्रतिष्ठितो भवति॥१४॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणेऽष्टमाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ।
अथ सप्तमः खण्डः !
अथास्य प्रथमस्तोत्रीयायां सवनानि त्रीण्यपि च्छन्दांस्यवरोहेण
सम्पाद्य प्रशंसति—
इतो वै प्रातर्द्धानि च्छन्दाँसि युज्यन्तेऽमुतोऽवा-
ञ्चि यज्ञायज्ञीयस्य स्तोत्रे युज्यन्ते यज्ञा वो अग्नये गिरा च

अष्टमाध्याये सप्तमः खण्डः । २८९
दक्षस इति द्वादशाक्षरं प्रवद्यममृतं जातवेदसमित्येकाद-
शाक्षरं प्रियमित्रन्न शंसिषमित्यष्टाक्षरम् ॥ १ ॥
प्रातः सवन इतो गायत्रमारभ्योर्द्ध्वानि च्छन्दांसि त्रिष्टुबादीनि
युज्यन्ते प्रयुज्यन्ते । तृतीयसवनान्ते यज्ञायज्ञीयस्तोत्रे त्वमुतो जागता-
दर्व्वाञ्च्यवरोहक्रमाणि च्छन्दांसि युज्यन्ते तत्कथमिति ? स्वयमेव प्रद-
र्शयति । आदितः पादद्वयेनावृत्तान्यक्षराणि विहाय द्वादशाक्षराणि
तज्जागतं छन्दः । एवमुत्तरयोरपि द्रष्टव्यम् ॥ १ ॥
अथोक्तच्छन्दस्त्रयमेकीकृत्यानुष्टुभं सम्पाद्य प्रशंसति-
अनुष्टुभमुत्तमाꣳ सम्पादयतीयं वा अनुष्टुबस्या-
मेव प्रतितिष्ठति ॥ २ ॥
उक्तप्रकारेण पादचतुष्टयाक्षरपरिगणनायामेकत्रिंशदक्षराणि भव-
न्ति । 'न वा एकेनाक्षराणि च्छन्दांसि वियन्ति'इति शास्त्रादनुष्टुप्छन्दो
भवति । ततश्च कथं प्राशस्त्यमिति तद्दर्शयति । एषाऽनुष्टुबियं वै भूरेव
खलु । अनुष्टुभः समसंख्यारूपपादचतुष्टयसद्भावात्प्रतिष्ठात्मिका भूमि-
रपि सर्व्वेषां प्रतिष्ठा । अतस्तद्रूपत्वेन स्तुतिः । अतोऽनया स्तुवन्
यजमानोऽस्यामेव भूमौ प्रतिष्ठितो भवति ॥ २ ॥
अथ सम्पादितमेवानुष्टुभं द्वेधा प्रशंसति-
वाग्वा अनुष्टुब्वाच्येव प्रतितिष्ठति ज्यैष्ठ्यं वा
अनुष्टुब्ज्यैष्ठ्य एव प्रतितिष्ठति ॥ ३ ॥
उक्तप्रकारेणैव सर्व्ववागात्मिकानां जगतीतृष्टुब्गायत्रीणामनुष्टु-
बन्तः पातित्वादनुष्टुव्वागित्युच्यते । अत एव हेतोरनुष्टुभो ज्यैष्ठत्व-
मपि । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ३ ॥
अथ यज्ञायज्ञीयस्य गानं प्रश्नोत्तराभ्यां दर्शयति-
कथमिव यज्ञायज्ञीयङ्गेयमित्याहुर्यथाऽनड्वान् प्र-
स्रावयमाण इत्थमिव चेत्थमिव चेति ॥ ४ ॥
कथमिव यज्ञायज्ञीयं सामगेयमिति गानप्रकारविषयं प्रश्नं कुर्व्वन्ति
ब्रह्मवादिनस्तत्रेदममुत्तरमभिज्ञा आहुः कथं ? यथाऽनड्वान् प्रस्रावयमाणो
मूत्रधारां सततं वक्रां भूमौ पातयमान इत्थमिव पृथक् पृथक् प्रकार-
मन्नृजु कुर्व्वन्नेति तद्वत् गेयमित्याहुः । इतिशब्द अभिज्ञोत्तरसमाप्तियो-
तनार्थः ॥ ४ ॥
२५ ता०

इत्थमिव चेत्थमिवेत्युक्तं विवृणोति—
ऽवैश्वानरं वा एतदुद्गाताऽनु प्रसीदन्नेतीत्याहुर्यद्य-
ज्ञायज्ञीयस्यर्चं संप्रत्याहेति परिक्रामतेवोद्गेयं ऽवैश्वा-
नरमेव परिक्रामति ॥ ५ ॥
यद्यपि यज्ञायज्ञीयस्य स्तोत्रीयामृचं संप्रतीदानीमाहाधीतेनैव
पाठेन ऋजुनैवाहोद्गातातदेतेन वैश्वानरमेवानु—आनुकूल्येन प्रसीदन्
प्रकर्षेण सन्निधिं गच्छन्नेवैतीत्याहुः । तच्च गमनन्दाहाय भवति । अत-
स्तत्परिहाराय परिक्रामते च । अध्ययनपाठमतिक्रम्य ब्राह्मणोक्तप्रकारे-
णेतरेभ्यो विलक्षणमितस्ततः कामतेवोद्गेयम् । तेन वैश्वानरमेव परि-
क्रामति—अग्निसन्निकर्षमप्राप्यैव लम्भयति ॥ ५ ॥
अथैतच्छिरः प्रावृत्य गातव्यमिति सार्थवादं विदधाति—
ऽवैश्वानरे

अष्टमाध्याये सप्तमः खण्डः । २९१
कर्णप्रावृता अकर्णप्रावृता वा स्तुवते इति' एवङ्कृते तदेव प्रावृतमप्रा-
वृतञ्च भवति । अतः पितरोऽपि जानन्ति वैश्वानरो न हिनस्ति ॥ ७ ॥
अथ पत्नीकर्त्तकमपामुपसर्जनमपि वैश्वानरात्मकं यज्ञायाज्ञीय-
शान्त्यर्थमिति स्तौति—
अपः पश्चात् पत्नय उपसृजन्ति वैश्वानरमेव त-
च्छमयन्त्यापो हि शान्तिः ॥ ८ ॥
पत्नयः पश्चाद्गार्हपत्यायतनमप उपसृजन्ति तेन वैश्वानरमेव श-
मयन्ति । अपां शान्तिरूपत्वं प्रसिद्धम् ॥ ८ ॥
न केवलमनेन शान्तिः क्रियते किन्तु प्रजननहेतुरप्येवमिति स्तौति-
अथो रेत एव तत्सिञ्चन्त्यापो हि रेतः ॥९॥
अपां रेतस्त्वञ्च 'अद्भिरभिषिञ्चन्ति रेतो वै आपः' इति तैत्तिरीया-
यादिषु प्रसिद्धम् ॥ ९ ॥
अत्रैव विशेषमाह—
दक्षिणानूरूनभिषिञ्चन्ति दक्षिणतो हि रेतः सिच्यते॥१०॥
अर्थस्तु स्पष्ट एव। एतदेव दक्षिणतो रेतः सेकस्य मूलमिति
ज्ञातव्यम् ॥ १० ॥
अथोरुसेचनार्थमंशुकसङ्कोचमाह—
महदिव प्रत्यूह्यम्मन एवास्य तज्जनयन्ति ॥ ११ ॥
महदिवात्यन्तं प्रत्यूह्यं संवृतस्य विवरणं कार्य्यं वस्त्रस्यापोहनं
कार्य्यमित्यर्थः । तथाच तैत्तिरीयकं 'नग्नं कृत्वोरुमुपप्रवर्त्तयन्तीति' त-
त्तेन निर्लज्जमत्यन्तं वस्त्रप्रत्यूहनेनास्योरुमध्यस्थापितोदकस्य रेतः से-
कस्थानीयस्य तत्स्थानीयमुदयन्तमित्यर्थः । मन एव जनयन्ति मन-
स्विनं पुत्रमुत्पादयन्तीत्यर्थः । जनयन्तीति प्रयोगबहुत्वापेक्षया बहु-
वचनम् ॥११॥
अथाध्वर्युभिः कारयितव्यमपात्रकर्त्तृकं पत्नीसंख्यापनं विधत्ते—
उद्गात्रा पत्नीः संख्यापयन्ति रेतोधेयाय ॥१२॥
प्रजापतिर्व्वोद्गाता'इत्युक्तम् । अतोऽध्वर्युभिः क्रियमाणमुद्गात्रा सं-
ख्यापनं रेतोधेयाय पत्नीषु रेतोधारणाय भवति । अपः पश्चात्पत्नय उप-
सृजन्तीत्यारभ्योद्गात्रा पत्नीः संख्यापयन्ति । रेतोधेयायेत्यन्तस्यार्थस्तै-
त्तिरीयके वाक्यव्यत्यासेनेष्ट। पत्नीमुद्गाता संख्यापयति 'प्रजापतिर्व्वा
एष उद्गाता प्रजानां प्रजननायोपप्रवर्त्तयति रेत एव तत्सिञ्चत् पूर-

' ... wait:
"देवा वा अग्निष्टोममभिजित्योक्थानि नाशक्नुवन् । अशक्तास्ते-"
Yes!

ऽग्निं त्वया मुखेन पुरोगन्न्नेदममुक्तवा स्तोत्रजपविषयममुरसंग्रामं
Wait! Let's read L21 carefully:

1. "ऽग्निं त्वया मुखेन पुरोगन्न्नेदममुक्तवा" - WAIT!
   Let's zoom in on L21:

• "ऽग्निं": avagraha + 'ग्निं'
• "त्वया": 'त्व' 'या'
• "मुखेन": 'मु' 'खे' 'न'
• "पुरोगन्न्नेदममुक्तवा" ??? Wait, look at those words:
  "पुरोगन्त्रेदमूक्तवा"? No:
  "पुरोगन्त्रेदमुक्त्वा"?
  Let's look:
  'पु' 'रो' 'ग'
  Then what?
  'न्' + 'त्रे' = 'न्त्रे'?
  Look at the character: 'न्' + 'त्' + 'रे'?
  Yes, 'न्त्रे'! "पुरोगन्त्रेदमुक्त्वा":
  'पु' 'रो' 'ग' 'न्त्रे' 'द' 'म' 'ु' 'क्त' '्वा' -> 'पुरोगन्त्रेदमुक्त्वा'!
  Wait, is it "पुरोगन्त्रेदमुक्त्वा"?
  "पुरोगन्त्रा" (by the

गन्तव्यः ॥ २ ॥
अथ तत्स्तोत्रीयाणां गायत्रीच्छन्दस्त्वं विधत्ते —
तस्मादु गायत्रीषु गायत्रच्छन्दा ह्यग्निः ॥ ३ ॥
तस्मादु—अग्निना वृतत्वादेव तर्ह्यस्तवाग्नेयीषूक्थानां स्तवनं गाय-
त्रत्वस्य कः सम्बन्ध इति? उच्यते। गायत्रच्छन्दा ह्यग्निरिति प्रजापते-
र्मुखात् सहोत्पन्नत्वादग्नेर्गायत्र्यभवदित्युक्तत्वाच्चाग्निर्गायत्रच्छन्दोऽभि-
मानी । आग्नेयस्य वृतत्वादाग्नेयच्छन्दसोऽपि सम्बन्ध इत्यर्थः ॥ ३ ॥
अथोक्तानि साकमश्वेन विधित्सुस्तत्साम निर्वचनद्वारा प्रशंसति-
तेऽग्निम्मुखं कृत्वा साकमश्वेनाभ्यक्रामन् यत्साकम-
श्वेनाभ्यक्रामँस्तस्मात् साकमश्वम् ॥ ४ ॥
ते देवा अग्निमेव मुखं पुरोगामिनं कृत्वाऽश्वेनाश्वरूपेणाग्निना
साकं सार्द्धमभ्यक्रामन् शत्रूनत्यक्रामयन् । यस्मादेवमकुर्व्वँस्तस्मा-
त्साकमश्वमिति तत् साम्नोनाम सम्पन्नम् ॥ ४ ॥
इदानीं तत्साम विधते—
तस्मात्साकमश्वेनोक्थानि प्रणयन्त्येतेन हि तान्य-
ग्रेऽभ्यजयन् ॥ ५ ॥
तस्मादित्यादि स्पष्टम्। तान्यक्षरसम्बन्धीन्यूक्थान्येतेन साम्नाऽभ्यज-
यन्नित्येतत्तस्मादित्यस्य विवरणम् । एतद्धि 'साकमश्वमेहेषुषु ब्रुवाणि ते'
इत्यादिष्वाग्नेयीषु गायत्रीषु क्रियते । सर्वेषु स्तोत्रेषु स्वसमानदेवत्यानि-
शस्त्राणि भवन्ति ॥ ५ ॥
उक्थेषु तु स्तोत्रीयानुरूपेभ्योऽनन्तरमन्या अन्या देवताः कथं
शस्यन्त इति? तत्समाधत्ते तत्रैन्द्रावरुणलक्षणं देवतावैलक्षण्यं परिहरति-
स इन्द्रोऽब्रवीत्कश्चाहञ्चेदमन्ववैष्याव इत्यहञ्चेति
ह्वरुणस्तं ह्वरुणोऽन्वतिष्ठदिन्द्र आहरत्तस्मादैन्द्रावारुण-
मनुशस्यते ॥ ६ ॥
देवानां मध्ये स इन्द्र एवमब्रवीत् । किमित्युच्यते? कश्च को देवः अहं
चेन्द्र इदं संग्राममुक्थजयार्थमनुक्रमेणावैष्यावोऽवगमिष्याव इति ।
अहं च त्वं चान्ववैष्याव इति वरुणोऽब्रवीत् । तमिन्द्रं वरुणोऽनु पश्चात्
सहायत्वेनातिष्ठत् । इन्द्रस्तु स्वयमेवाहरदानयदुक्थानि । यस्मादेवं
तस्मादैन्द्रावारुणमिन्द्रवरुणदेवताकं सूक्तमुक्तथस्तुतमनुशस्यते । अतो
वैलक्षण्यमित्यर्थः ॥ ६ ॥

२९४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
एवमैन्द्राबार्हस्पत्यैन्द्रावैष्णवयोरेप्युक्थस्तोत्रयोर्वैलक्षण्यमिन्द्रेण
प्रार्थितत्वादेवेत्याह—
स एवाब्रवीत्कश्चाहं चेदन्ववैष्याव इत्यहञ्चेति बृ-
हस्पतिस्तं बृहस्पतिरन्वतिष्ठदिन्द्र आहरत्तस्मादैन्द्रा-
बार्हस्पत्यमनुशस्यते स एवाब्रवीत्कश्चाहं चेदन्ववै-
ष्याव इत्यहञ्चेति विष्णुस्तं विष्णुरन्वतिष्ठदिन्द्र आहर-
त्त्तस्मादैन्द्रावैष्णवमनुशस्यते ॥ ७ ॥
पूर्ववद्योज्यम् । अयमर्थस्तैत्तिरीयके समाम्नायते 'ते देवा असुरा मै-
त्रावरुणस्योक्थमश्रयन्त सोऽब्रवीदिन्द्रः कश्चाहं चेमानि तेऽसुरानन्ववै-
ष्याव इत्यहं चेत्यब्रवीद्वरुणः' इत्यादिना ॥ ७ ॥
अथ नित्यानामेवोक्थानामभिप्रायभेदात् पशुकामनार्थत्वमप्यस्तीत्याह—
पशून् वा एभ्यस्तानाहरत्पशवो वा उक्थानि पशु-
काम उक्थेन स्तुवीत पशुमान् भवति ॥ ८ ॥
एभ्योऽसुरेभ्यः सकाशाद्यान्युक्थान्याहरत् । एतान् पशूनेव ख-
ल्वाहरत् । कथमुक्थान्येव पशव इति ? तदुच्यते 'पशवो वा' इति ।
अतः पशुकाम उक्थेन स्तुवीत स्तौति चेत् पशुमान् भवत्येव तेषामु-
क्थरूपेण स्थितत्वादित्यभिप्रायः ॥ ८ ॥
एवं साकमश्वमुक्थमुक्त्वा सौभरं द्वितीयमुक्थं विधित्सुराह—
बृहता वा इन्द्रो वृत्राय वज्रं प्राहरत्तस्य तेजः परा-
पतत्तत्सौभरमभवत् ॥ ९ ॥
पूर्व्वमिन्द्रो वृत्रवधार्थं बृहता साम्ना वज्रं प्राहरत् । तस्य पतितं
तेजः सौभरं सामाभवत् ॥ ९ ॥
अथ सौभरप्रसङ्गादतिरात्रेऽपि ब्राह्मणाच्छंसिन उक्थं सौभरमेव
कार्य्यमिति विवक्षु रथन्तरपृष्ठे तावदतिरात्रस्य स्तुतिमाह—
जामि वा एतद्यज्ञे क्रियत इत्याहुर्यद्रथन्तरं पृष्ठं
रथन्तरं सन्धिर्नान्तरा बृहता स्तुवन्तीति यत् सौभ-
रेण स्तुवन्ति बृहतैव तदन्तरा स्तुवन्ति बृहतो ह्येतत्ते-
जो यत्सौभरम् ॥ १० ॥
पृष्ठसन्धिस्तोत्रे च रथन्तरस्य करणादन्तरा मध्ये बृहतैव स्तु-

अष्टमाध्यायेऽष्टमः खण्डः । २९५

वन्ति तज्जामित्वदोषपरिहाराय भवति 'कथं वृहता स्तुतं भवति सौभ-
रादिति ? तदुच्यते 'बृहतो ह्येतदित्यादिना ॥ १० ॥
यद्येवमजामितायै सौभरं क्रियते सर्व्वत्र रथन्तरपृष्ठे स्याद्बृहत्-
पृष्ठे त्वतिरात्रे किं मध्यममुक्थं स्यादित्याशङ्क्य ? तत्रापि सौभर-
मेवेत्याह-
यदि बृहत्सामातिरात्रः स्यात्सौभरमुक्थानां ब्रह्म-
साम कार्य्यं बृहदेव तत्तेजसा समर्द्धयति ॥ ११ ॥
यद्यतिरात्रे बृहत्साम स्यात्तस्मिन् पक्ष उक्थानां मध्ये ब्रह्मसाम
ब्राह्मणाच्छंसिन उक्थं सौभरं कार्य्यम् । तथा कृते वृहदेव साम स्वतेजो-
रूपं सौभरमेव स्वकीयेन तेजसा समर्द्धयति ॥ ११ ॥
एवं बृहत्सामपक्षे सौभरं ब्रह्मसामास्तु रथन्तरपक्षे किं ब्रह्मसाम
भवेदित्याकाङ्क्षायां ? तत्रापीदमेव सौभरं कर्त्तव्यमित्युक्तवन्तीति यत्
सौभरेण स्तुवन्ति बृहता स्तुवन्ति बृहतो ह्येतत्तेजो यत् सौभरमित्याह-
यदि रथन्तरसाम्ना सौभरं कुर्य्यादजामितायै ॥१२॥
जामि वा इत्यादिनेवोक्तमित्यर्थः ॥ १२ ॥
अथ नित्यप्रयोगार्थमपि सौभरं तद्व्यतिरेकेण स्वर्गप्रतिष्ठार्थयोः
प्रयोगयोरपि भवतीत्याह-
दे॒वानां॒ वै स्व॒र्गँ लो॒कं य॑न्तां॒ दिशो॑ऽव्लीयन्त॒ ताः
सौभ॑रेणो॒ इत्युद॑स्तम्भुव॒ग्ँ॒स्ततो॒ वै ता अदृ॑ग्ँहन्त॒ ततः॑
प्रत्य॑तिष्ठ॒ग्ँ॒स्ततः॑ स्व॒र्गँ लो॒कं प्राजा॑न॒न्॒यः स्व॑र्गकामः स्या-
द्यः प्र॑तिष्ठाकामः॒ सौभ॑रेण स्तुवीत॒ प्र स्व॒र्गँ लो॒कं जा॑ना-
ति प्रति॑तिष्ठति ॥ १३ ॥
पूर्व्वं स्वर्गं गच्छतां देवानां 'सप्तम्यर्थे षष्ठी' देवेषु स्वर्गं यत्सु सत्सु
दिशोऽव्लीयन्त शिथिला आसन् । ता दिशो देवाः सौभरेण सौभरसम्ब-
न्धिना 'ऊ' इति निधनेन उत् स्तम्भुवन् उपरि स्तम्भितवन्तः । ततः
स्तम्भनात्स्वयमपि प्रतिष्ठिता आसन् । तत एव स्वर्गं लोकं प्राजानन्
स्वाधीनं चक्रुः । अत उभयकामः सौभरेण स्तुवीत स्पष्टमन्यत् । अस्य
फलार्थविधानेनैव नित्यप्रयोगेऽप्येताद्विहितं भवतीत्यभ्युपगन्तव्यम् ॥१३॥
तस्य 'ऊ' इति निधनभेदेन यथा स्वर्गार्थत्वमुक्तन्तथा 'ऊर्ग्' इति
निधनभेदेनास्यान्नार्थत्वमपि विवक्षुराह-
प्रजापतिः प्रजा असृजत ताः सृष्टा आशनायँ .

->षीत् भृतवानित्थं स्तुवीत तस्मात् सौभरमिति नाम सम्पन्नम् ॥ १६ ॥`
Yes!

Line 15:
प्रजापतिर्यदन्नं ताभ्यः प्रायच्छत्तद्वृष्टिद्वारेत्याह—
Let's check each word:
प्रजापतिर्यदन्नं ताभ्यः प्रायच्छत्तद्वृष्टिद्वारेत्याह—
Wait, प्रायच्छत्तद्वृष्टिद्वारेत्याह—:
प्रायच्छत् + तत् + वृष्टि -> प्रायच्छत्तद्वृष्टिद्वारेत्याह—. Perfect!

Line 16:
वृष्टिं वा अभ्यस्तां प्रायच्छदन्नमेव ॥ १७ ॥
Wait, let's check:
वृष्टिं वा अभ्यस्तां प्रायच्छदन्नमेव ॥ १७ ॥
Wait, is there a space between वृष्टिं and वा? Yes.
Between वा and अभ्यस्तां? Yes.
प्रायच्छदन्नमेव: one word.
॥ १७ ॥

Line 17:
यदन्नमेव प्रायच्छत् प्रजापतिस्तां वृष्टिमेव प्रायच्छद्वृष्टिशब्दापेक्षया
Let's check:
`यदन्नमेव प्रायच्छत् प्रजापतिस्तां वृष्टिमेव प्रायच्छद्वृ

सर्वे कामा हि सर्वकामसाधनं सौभरमित्यर्थः । तत्र ‘त्वामिद्धवि-
तारं वृणीमहे’ इति श्रूयते । सर्वैः कामै रक्षितारमिन्द्रं वृणीमहे प्रार्थयाम
इति तस्यार्थः । अतोऽस्य सर्वकामार्थत्वं यो वृष्टिकामः स्याद्योऽन्नाद्य-
काम इत्यादिवाक्यद्वयं विषयीकृत्य पूर्वतन्त्रे द्वितीयस्य द्वितीयान्ते
‘किं सौभरफलान्तरप्रतिपादकानि ‘हीष्’ इत्यादीनि वाक्यानि? उत सौभ-
रफलानामेव व्यवस्थापकानीति विचार्य्य सौभरफलस्यैव व्यवस्था-
पकानीति सिद्धान्तितन्तन्न्यायोऽत्र संगृह्य प्रदर्श्यते,
वृष्ट्यन्नस्वर्गकामानां सौभरस्तोत्रमीरितम् ।
निधनान्यपि हीषूर्ग इति वृष्ट्यादिकामिनाम् ॥
फलान्तरं किं वृष्ट्यादि हीषादीनामुतोदिते ।
सौभरे फलसंभिन्ने निधने विनियम्‍यते ॥
फलान्तरं चतुर्थ्योक्तं वृष्टिकामय हीषिति ।
सौरभस्य फलं हीषित्युक्त्या वृष्टिर्विवर्द्धते ॥
नोस्त्र वृष्ट्यन्नकामानामन्यत्वं प्रत्यभिज्ञया ।
नियमोऽपि चतुर्थ्यैषा तादर्थ्यादुपपद्यते ।
यो वृष्टिकामो योऽन्नाद्यकामो यः स्वर्गकामः सौभरेण स्तुवीत सर्वे
सौभरमिति समाम्नायः पुनः समाम्नातं ‘हीष्’ इति वृष्टिकामय निधनं कुर्य्या-
त्‘ऊर्ग्’इत्यन्नाद्यकामाय‘ऊ’इति स्वर्गकामायेति।सौभरं नाम सामविशेषः
निधनं नाम पञ्चभिः सप्तभिर्भागैरुपेतस्य साम्नोऽन्त्योभागः । तस्मिन्नि-
धने हीषादयो विशेषाः।सौभरसामसाध्यस्तोत्रफलेभ्यो वृष्ट्यादिभ्योऽ-
न्यानि वृष्ट्यादिफलान्यानयितुं विधीयन्ते कुतः ? हीषादिविधिवाक्ये
वृष्टिकामायेत्यादिना चतुर्थीश्रवणात् । चतुर्थी हि तादर्थ्यं ब्रुवतीति
हीषादीनां वृष्ट्यादिकामपुरुषशेषत्वं गमयति । तच्छेषत्वं च पुरुषाभिल-
षितफलसाधनत्वे सत्युपपद्यते ततः सौभरस्य हीषिति निधनविशेष-
णस्य च फलभूते द्वे वृष्टी भवतः । तदुभयमेलनान्महती वृष्टिश्चेति प्राप्ते
ब्रूमः।सौभरविधौ यो वृष्ट्यादिकामः स एव हीषादिविधौ प्रत्यभिज्ञौ
प्रत्यभिज्ञायतेततः सौभरस्य फलभूता ये वृष्ट्यादयस्त एव हीषादिवा-
क्येष्वनूद्यन्त इति न फलान्तरम् । अथोच्यते नूतनफलाभावाद्धीषादीनां
वचनानां शाखाध्ययनादेव सौभरप्राप्तत्वादनर्थकोऽयं विधिरिति?तन्न
फलत्रयकामानां त्रयाणामनियमेन हीषादिमध्ये तस्य कस्य चिन्निधन-
स्य प्राप्तौ विधिनियमार्थत्वात्तदर्थन्तु फलान्तराभावेऽपीति सौभर
हीषादीनां नियम्यमानत्वादुपपद्यते । तस्मादयं निधनविशेषनियमो न
विधिः॥ २० ॥

ेशेषः' (line 4): exact same matra!
So it is definitely 'से' or 'सै'? It looks like 'से'!
Wait, is it "सेनानुष्टुभो"?
Wait! Let's check:
"ककुप् प्रथमाथोष्णिगथ पुरउष्णिगनुष्टुप् सेनानुष्टुभो नयन्त्यच्छावाकसाम्नः ॥ २६ ॥"
Wait, could it be "सेयं"? No, it's 'ना'.
Wait, is it a typo in the printed edition for "सैता" or "सैषा" or is it literally printed as "सेनानुष्टुभो"?
In transcription, we MUST transcribe EXACTLY what is printed on the page!
Let's look at the printed glyphs:
क - कु - प् - प्र - थ - मा - थो - ष्णि - ग - थ - पु - र - उ - ष्णि - ग - नु - ष्टु - प् - से - ना - नु - ष्टु - भो
Line 32:
न - य - न्त्य - च्छा - वा - क - सा - म्नः - ॥ - २ - ६ - ॥
Yes, it literally says:
ककुप्प्रथमाथोष्णिगथ पुरउष्णिगनुष्टुप्सेनानुष्टुभो
नयन्त्यच्छावाकसाम्नः ॥ २६ ॥

Wait, let's look at spaces in line 31:
"

अष्टमाध्याये नवमः खण्डः । २९९

'अधीहीन्द्रगिर्वण' इत्येषा ककुम्मध्यमपादस्य द्वादशाक्षरत्वात् 'मध्यम-
श्चेत्ककुप्' इति तल्लक्षणम्। अथोष्णिक् 'त्रिपदान्त्यो द्वादशक' इति तल्लक्षणम्
अथ पुरउष्णग्नुष्टुप् प्रायुञ्जन्ति 'हरी इषिरस्य' इत्येषा प्रथमपादस्य द्वा-
दशाक्षरत्वात् 'आद्यश्चेत् पुरउष्णिक्' इति तल्लक्षणम्। ननु पुरउष्णिक्चतु-
र्विंशत्यक्षरा अनुष्टुप् द्वात्रिंशदक्षरा कथमनयोः सामानाधिकरण्यमि-
ति ? निदानकार एव तत्समाधत्ते । पुरउष्णिक् तृतीया दाशतय्यान्तां
बह्वृचा अधीयन्ते 'युञ्जन्ति हरी इषिरस्य गाथ पौरोरथउरुपुग इन्द्रवा-
हावचा युञ्जन्ति। तत्र वयं चत्वार्यक्षराप्युपाहरामः 'सुवर्विदा' इति सा
अनुष्टुप् बृहता 'उपरिष्टात् ज्योतिः' इति तेनानुष्टुप् सम्पादनेनाच्छावाक
साम्नःसम्बन्धिन्या अनुष्टुभो न यन्ति नोपगच्छन्ति। आनुष्टुभो ह्यच्छा-
वाकं सर्वं गायत्रे प्रातःसवनेऽच्छावाक 'एनावो अग्निमव सा' इत्य-
नुष्टुभानुवचनं प्रतिपद्यते । उन्नीयमानं सूक्तं च तस्यानुष्टुभं प्रत्यस्मै पि-
षीत इति । अच्छावाकस्यानुष्टुप् सम्बन्ध ऐतरेयके श्रूयते । 'अथास्य
यच्छन्द आसीदनुष्टुप्तो मुदतमभ्युदौहृदच्छावाकीयाभीति' ॥ २६ ॥
इति ताण्डमहाब्राह्मणेऽष्टमाध्यायस्याष्टमः खण्डः ।

अथ नवमः खण्डः ।
साकमश्वं सौभरं नाम्नेधमिति त्रीण्युक्थानि उर्कशीयाष्टादंष्ट्रयो-
रन्यतरद्वा अच्छावाकसाम करिष्यते हारिवर्णन्तु ब्रह्मसाम्नि सौभ-
रेण विकल्पः । अत्र कल्पकारः 'अथात उक्थानि तस्यैव सत आष्टादं-
ष्ट्रमच्छावाकसाम इत्युपक्रम्य साकमश्वं हारिवर्णमाष्टादंष्ट्रम्' इत्युक्तवान्
तत्र ब्रह्मसामाह—
हारिवर्णं भवति ॥ १ ॥
ब्रह्मसामेति शेषः ॥ १ ॥
एतत्प्रशंसति—
असुरा वा एषु लोकेष्वासँस्तान्देवा हरिश्रिय-
मित्यस्माल्लोकात्प्राणुदन्त विराजसीत्यन्तरिक्षाद्दिर्विदि-
व इत्यमुष्मात् ॥ २ ॥
'तं ते मदम्' इत्यैषिणोहे तृचे हारिवर्णाश्रयभूते तिसृणामृचामन्ते
क्रमेण 'हारिश्रियं विराजसि दिवे दिवे' इति श्रूयते तैस्त्रिभिरंशैः पूर्वं