ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

२८४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

प्रायेणैकवचनम्। यद्यस्मादेतस्मात् साम्नो यज्ञं यज्ञं वीप्सया सर्वोऽपि
यज्ञः परिगृह्यते कृत्स्नं यज्ञजातमसृजत। तस्माद्यज्ञयज्ञसम्बन्धाद्यज्ञायज्ञी-
यमिति नामास्य सम्पन्नम् ॥ ३ ॥
अथैतत्सामप्रयुक्तं प्रशंसति—
तस्माद्वा एतेन पुरा ब्राह्मणा वहिष्पवमानमस्तोषत
योनेर्ध्यज्ञं प्रतनवामहा इति यज्ञन्ततः स्तुवन्ति योनौ
यज्ञं प्रतिष्ठापयन्ति ॥ ४ ॥
तस्मादेव कारणात् पुरा ब्राह्मणा अनुष्ठातारो यज्ञस्यादिभूतं
वहिष्पवमानमस्तोषत स्तोत्रमकृषत। कया बुद्ध्या योने रेतस्य साम्नः
सकाशाद्यज्ञं प्रतनवामहा इति बुद्ध्या। अतोऽप्यस्य योनित्वं सिद्धमतो
ऽद्याप्यन्ततः स्तुवन्ति योनावेव यज्ञं समापयन्तीति ॥ ४ ॥
अथैतत्सर्वयज्ञात्मकत्वेन प्रशंसति—
असुरेषु वै सर्व्वो यज्ञ आसीत्ते देवा यज्ञायज्ञीयमप-
श्यँस्तेषां यज्ञायज्ञा वो अग्नय इत्यग्निहोत्रमवृञ्जत
गिरांगिरा च दक्षस इति दर्शपूर्णमासौ प्रप्र वयममृत-
ञ्जातवेदसमिति चातुर्मास्यानि प्रियमित्रन्नशँसिष-
मिति सौम्यमध्वरम् ॥ ५ ॥
पूर्वमसुरेष्वेव सर्वो यज्ञ अग्निहोत्रादिचतुर्भेदभिन्नः सर्वो यज्ञ
आसीन्न देवेषु। ते देवाः स्वाधीनकरणोपायतत्त्वेन यज्ञायज्ञीयमपश्यन्।
दृष्ट्वा च तेषां सम्बन्ध्यग्निहोत्रमवृञ्जत 'यज्ञायज्ञा व' इति पादेन। अत्राग्नय
इति श्रूयमाणत्वात् अग्निहोत्रवृञ्जनस्यायमुचितः। अग्निहोत्रं तेभ्यः
सकाशाद्वियुज्य स्वयमलभतेत्यर्थः। यद्वा क्रमोऽत्र सम्बन्धहेतुः, अग्नि-
होत्रदर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यानि सौम्योऽध्वर इति क्रमः। अतस्तत्राग्नि-
होत्रप्राथम्यात् स्तोत्रीयायामपि 'यज्ञायज्ञा' इत्यस्य प्रथमपादत्वात्तेन
तद्वृञ्जनमुचितम्। एवमुत्तरत्रापि तत्तत्सादृश्यानुक्रमाद्वा सम्बन्ध्येवाव
गन्तव्यः। द्वितीयपादे 'दक्षस' इति दकारः श्रूयतेऽतो दर्शपूर्णमासौ
प्रावृञ्जत। तृतीयपादे प्रकर्षवाची प्रशब्दः श्रूयतेऽतस्तेनाक्षयसुकृत-
फलानि चातुर्मास्यान्यवृञ्जत चातुर्मास्यानामक्षयसुकृतसाधनत्वं 'अक्ष-
य्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति' इति श्रुतेः। 'प्रियमित्रन्न'
इति चतुर्थपादे प्रियशब्दः श्रूयते सोमयागश्च देवानामतिशयेन प्रियः।
अतस्तेन पादेन सौम्याध्वरमवृञ्जत ॥ ५ ॥