ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

२८६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
ऐरमिरासम्बन्धं कृत्वा गेयं 'गिरा गिरा' इत्यधीतमपि 'इरा इरा' इति
कृत्वा गातव्यमित्यर्थः । तेन यज्ञमिरायां भूमावेव प्रतिष्ठापयतीति ।
अत उद्गातुरपि मरणदोषो नास्ति । इदमेव वाक्यं विषयीकृत्य नव-
मस्य प्रथमपादेऽध्ययनगतो गिराशब्दो ब्राह्मणविहित इराशब्दश्च
विकल्पेन प्रयोगे प्रयोक्तव्यावुत इराशब्द एवेति ? न विकल्प इराश-
ब्द एव प्रयोक्तव्य इति सिद्धान्तितम् । सोऽपि इराशब्दो न गातव्यो
गातव्यो वेति विचार्य्य गातव्य एवेति सिद्धान्तितम् । तद्विचारद्वयम-
त्रार्थनिर्णयाय प्रदर्श्यते तत्र प्रथमन्दर्शयति ।
इरा गिरा विकल्पः स्यादुतेरैवाविशेषतः ।
आद्ये मैवं बाधपूर्व्वमिरायाविहितत्वतः ॥
ज्योतिष्टोमे श्रूयते यज्ञायज्ञीयेन स्तुवीतेति 'यज्ञायज्ञा' इत्यनेन
शब्देनोक्तायामृच्युपन्नं साम यज्ञायज्ञीयन्तस्यामृचि गिराशब्दः पठ्यते
'यज्ञायज्ञा वो अग्नये गिरागिरा च दक्षसे' इति तत्र सामगा योनिगानम-
धीयानाः सहैव गकारेण गायन्ति गा इरा गिरा इति । ब्राह्मणे तु
गकारलोपपूर्व्वमकारयकारादिकं गानं विधीयते 'ऐरं कृत्वोद्गेयमिति'
गिराशब्दे गकारलोपादि भवति । इरायाः सम्बन्धि गानमैरं तादृशं
कृत्वा प्रयोगकाल उद्गानं कर्त्तव्यमित्यर्थः । तत्र योनिगानब्राह्मणयोः
समानबलत्वेनाविशेषाभावाद्विकल्पेन प्रयोक्तव्यमिति प्राप्ते ब्रूमः
'न गिरागिरेति ब्रूयाद्यद्गिरागिरेति ब्रूयादात्मानमेव तदुद्गाता गिरे-
दिति' गकारसहितगाने बाधमुक्त्वा गकाररहितं 'इरा' पदं गेयत्वेन
विधीयते । तत्तदादेरिकारस्य गानार्थमाकारो यकार इकारश्चेति त्रीन्,
वर्णान् प्रयुज्य तत्र वा 'ईरा इरा' इत्येव मन्तव्यम् । अथ द्वितीयं
दर्शयति,
इरा पदन्न गेयं स्याद्गेयं वा गीत्यनुक्तितः ।
न गेयं गीयमानस्य स्थाने जाते प्रगीयते ॥
ब्राह्मणेन विहित इराशब्दो न गातव्यः कुतः ? ऐरमिति शब्देन
गीतेरनुक्तत्वात् । पाणिनीयेन 'विमुक्तादिभ्योऽण्' इति सूत्रेणेराशब्दा-
दण् प्रत्ययो मत्वर्थीयो विहितः । तथा सति 'इरा' पदोपेतं कृत्वे-
त्येतावानेवार्थो भवति यदि प्रगीतेरापदसम्बन्धस्तद्धितेन विव-
क्ष्यते तदानीमाकारो यकार इकारो रेफ आकारश्चेत्येतैः पञ्चभिर्वर्णै
र्निष्पन्नमायिरारूपं गीयमानेराशब्दप्रातिपदिकं भवति । तादृशात्