ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

अष्टमाध्यायेऽष्टमः खण्डः । २९५

वन्ति तज्जामित्वदोषपरिहाराय भवति 'कथं वृहता स्तुतं भवति सौभ-
रादिति ? तदुच्यते 'बृहतो ह्येतदित्यादिना ॥ १० ॥
यद्येवमजामितायै सौभरं क्रियते सर्व्वत्र रथन्तरपृष्ठे स्याद्बृहत्-
पृष्ठे त्वतिरात्रे किं मध्यममुक्थं स्यादित्याशङ्क्य ? तत्रापि सौभर-
मेवेत्याह-
यदि बृहत्सामातिरात्रः स्यात्सौभरमुक्थानां ब्रह्म-
साम कार्य्यं बृहदेव तत्तेजसा समर्द्धयति ॥ ११ ॥
यद्यतिरात्रे बृहत्साम स्यात्तस्मिन् पक्ष उक्थानां मध्ये ब्रह्मसाम
ब्राह्मणाच्छंसिन उक्थं सौभरं कार्य्यम् । तथा कृते वृहदेव साम स्वतेजो-
रूपं सौभरमेव स्वकीयेन तेजसा समर्द्धयति ॥ ११ ॥
एवं बृहत्सामपक्षे सौभरं ब्रह्मसामास्तु रथन्तरपक्षे किं ब्रह्मसाम
भवेदित्याकाङ्क्षायां ? तत्रापीदमेव सौभरं कर्त्तव्यमित्युक्तवन्तीति यत्
सौभरेण स्तुवन्ति बृहता स्तुवन्ति बृहतो ह्येतत्तेजो यत् सौभरमित्याह-
यदि रथन्तरसाम्ना सौभरं कुर्य्यादजामितायै ॥१२॥
जामि वा इत्यादिनेवोक्तमित्यर्थः ॥ १२ ॥
अथ नित्यप्रयोगार्थमपि सौभरं तद्व्यतिरेकेण स्वर्गप्रतिष्ठार्थयोः
प्रयोगयोरपि भवतीत्याह-
दे॒वानां॒ वै स्व॒र्गँ लो॒कं य॑न्तां॒ दिशो॑ऽव्लीयन्त॒ ताः
सौभ॑रेणो॒ इत्युद॑स्तम्भुव॒ग्ँ॒स्ततो॒ वै ता अदृ॑ग्ँहन्त॒ ततः॑
प्रत्य॑तिष्ठ॒ग्ँ॒स्ततः॑ स्व॒र्गँ लो॒कं प्राजा॑न॒न्॒यः स्व॑र्गकामः स्या-
द्यः प्र॑तिष्ठाकामः॒ सौभ॑रेण स्तुवीत॒ प्र स्व॒र्गँ लो॒कं जा॑ना-
ति प्रति॑तिष्ठति ॥ १३ ॥
पूर्व्वं स्वर्गं गच्छतां देवानां 'सप्तम्यर्थे षष्ठी' देवेषु स्वर्गं यत्सु सत्सु
दिशोऽव्लीयन्त शिथिला आसन् । ता दिशो देवाः सौभरेण सौभरसम्ब-
न्धिना 'ऊ' इति निधनेन उत् स्तम्भुवन् उपरि स्तम्भितवन्तः । ततः
स्तम्भनात्स्वयमपि प्रतिष्ठिता आसन् । तत एव स्वर्गं लोकं प्राजानन्
स्वाधीनं चक्रुः । अत उभयकामः सौभरेण स्तुवीत स्पष्टमन्यत् । अस्य
फलार्थविधानेनैव नित्यप्रयोगेऽप्येताद्विहितं भवतीत्यभ्युपगन्तव्यम् ॥१३॥
तस्य 'ऊ' इति निधनभेदेन यथा स्वर्गार्थत्वमुक्तन्तथा 'ऊर्ग्' इति
निधनभेदेनास्यान्नार्थत्वमपि विवक्षुराह-
प्रजापतिः प्रजा असृजत ताः सृष्टा आशनायँ .