ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

अष्टमाध्याये सप्तमः खण्डः । २८९
दक्षस इति द्वादशाक्षरं प्रवद्यममृतं जातवेदसमित्येकाद-
शाक्षरं प्रियमित्रन्न शंसिषमित्यष्टाक्षरम् ॥ १ ॥
प्रातः सवन इतो गायत्रमारभ्योर्द्ध्वानि च्छन्दांसि त्रिष्टुबादीनि
युज्यन्ते प्रयुज्यन्ते । तृतीयसवनान्ते यज्ञायज्ञीयस्तोत्रे त्वमुतो जागता-
दर्व्वाञ्च्यवरोहक्रमाणि च्छन्दांसि युज्यन्ते तत्कथमिति ? स्वयमेव प्रद-
र्शयति । आदितः पादद्वयेनावृत्तान्यक्षराणि विहाय द्वादशाक्षराणि
तज्जागतं छन्दः । एवमुत्तरयोरपि द्रष्टव्यम् ॥ १ ॥
अथोक्तच्छन्दस्त्रयमेकीकृत्यानुष्टुभं सम्पाद्य प्रशंसति-
अनुष्टुभमुत्तमाꣳ सम्पादयतीयं वा अनुष्टुबस्या-
मेव प्रतितिष्ठति ॥ २ ॥
उक्तप्रकारेण पादचतुष्टयाक्षरपरिगणनायामेकत्रिंशदक्षराणि भव-
न्ति । 'न वा एकेनाक्षराणि च्छन्दांसि वियन्ति'इति शास्त्रादनुष्टुप्छन्दो
भवति । ततश्च कथं प्राशस्त्यमिति तद्दर्शयति । एषाऽनुष्टुबियं वै भूरेव
खलु । अनुष्टुभः समसंख्यारूपपादचतुष्टयसद्भावात्प्रतिष्ठात्मिका भूमि-
रपि सर्व्वेषां प्रतिष्ठा । अतस्तद्रूपत्वेन स्तुतिः । अतोऽनया स्तुवन्
यजमानोऽस्यामेव भूमौ प्रतिष्ठितो भवति ॥ २ ॥
अथ सम्पादितमेवानुष्टुभं द्वेधा प्रशंसति-
वाग्वा अनुष्टुब्वाच्येव प्रतितिष्ठति ज्यैष्ठ्यं वा
अनुष्टुब्ज्यैष्ठ्य एव प्रतितिष्ठति ॥ ३ ॥
उक्तप्रकारेणैव सर्व्ववागात्मिकानां जगतीतृष्टुब्गायत्रीणामनुष्टु-
बन्तः पातित्वादनुष्टुव्वागित्युच्यते । अत एव हेतोरनुष्टुभो ज्यैष्ठत्व-
मपि । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ३ ॥
अथ यज्ञायज्ञीयस्य गानं प्रश्नोत्तराभ्यां दर्शयति-
कथमिव यज्ञायज्ञीयङ्गेयमित्याहुर्यथाऽनड्वान् प्र-
स्रावयमाण इत्थमिव चेत्थमिव चेति ॥ ४ ॥
कथमिव यज्ञायज्ञीयं सामगेयमिति गानप्रकारविषयं प्रश्नं कुर्व्वन्ति
ब्रह्मवादिनस्तत्रेदममुत्तरमभिज्ञा आहुः कथं ? यथाऽनड्वान् प्रस्रावयमाणो
मूत्रधारां सततं वक्रां भूमौ पातयमान इत्थमिव पृथक् पृथक् प्रकार-
मन्नृजु कुर्व्वन्नेति तद्वत् गेयमित्याहुः । इतिशब्द अभिज्ञोत्तरसमाप्तियो-
तनार्थः ॥ ४ ॥
२५ ता०