ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

२८८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
किन्तु प्रथमाक्षरं प्रयोक्तव्यमित्याह—
यस्य वै यज्ञा वागन्ता भवन्ति वाचश्छिद्रेण स्रव-
न्त्येते वै यज्ञा वागन्ता ये यज्ञायज्ञीयान्ता एतद्वाच-
श्छिद्रं यदनृतं यदग्निष्टोमयाज्यनृतमाह तदन्वस्य यज्ञः
स्रवत्यक्षरेणान्ततः प्रतिष्ठाप्यमक्षरेणैव यज्ञस्य छिद्रम-
पि दधाति ॥ १३ ॥
यस्य यजमानस्य यज्ञा वागन्ता वागिति निधनान्ता भवन्ति ते
वाचश्छिद्रेण व्यवधानेन स्रवन्ति निष्फला भवन्ति । वागन्तानन्यान्
दर्शयति, एते खलु यज्ञा वागन्ता ये यज्ञा यज्ञायज्ञीयस्तोत्रान्ताः स्युः।
कथमस्य वाचश्छिद्रत्वसम्भव इति ? तदुपपादयति यदनृतमेतदेव
वाचश्छिद्रन्तदपि कथमत्र सम्भवतीति ? तदत्र सम्भावयति, यद्यपि
अग्निष्टोमयाज्यनृतमाह ब्रूते तदनृतच्छिद्रमन्वस्य यजमानस्य यज्ञः
स्रवति गलितो भवति तस्य परिहार उच्यते। अन्ततो अग्निष्टोमसामान्ते
ऽक्षरेण ‘वाक्’ इत्यक्षरद्वयेन ‘वा’ इत्याद्याक्षरेणैव प्रतिष्ठाप्यं समापनीय-
मेतत्साम तथा सत्येकेनैवाक्षरेणैव यज्ञस्य छिद्रमनृतवदनमनृतवदनुरू-
पमपिदधात्युद्गाता ॥ १३ ॥
उक्तैकाक्षरस्तुत्यन्तरमाह—
विराजो वा एतद्रूपं यदक्षरं विराज्येवान्ततः प्र-
तितिष्ठति ॥ १४ ॥
यदक्षरमस्त्येतद्विराजो ऽन्नस्य रूपं खलु । अश्नोतीत्यक्षरं ‘विराडि-
त्यन्ननाम’ विराज इति व्युत्पत्त्या ‘अन्नं विराडिति’ श्रुतिश्च। तस्यान्नस्य
रूपं स्वयशसा लोके व्याप्तं भवति। ततोऽक्षरं विराजो रूपमित्युच्यते।
अतोऽक्षरमन्ते सम्पादनेन स यज्ञोऽन्ततो विराज्येव प्रतिष्ठितो भवति॥१४॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणेऽष्टमाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ।
अथ सप्तमः खण्डः !
अथास्य प्रथमस्तोत्रीयायां सवनानि त्रीण्यपि च्छन्दांस्यवरोहेण
सम्पाद्य प्रशंसति—
इतो वै प्रातर्द्धानि च्छन्दाँसि युज्यन्तेऽमुतोऽवा-
ञ्चि यज्ञायज्ञीयस्य स्तोत्रे युज्यन्ते यज्ञा वो अग्नये गिरा च