ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

[Header] अष्टमाध्याये पञ्चमः खण्डः । २८१

शाक्षरा विराट्' इति श्रुते र्विराजि दशसंख्यासद्भावादत्रापि मिलित्वा
दशपादानां सम्भवात् । तृचस्य मिलित्वाऽशीत्यक्षराणि तानि विराट्-
संख्यया विभक्तानि समान्येव भवन्ति इति 'पद्याक्षर्य्या च विराजौ भ-
वतः' इत्युक्तं यद्वा प्रथमायामृचि दशपदानि सन्ति ततः पद्या विराट्
'ऋचाक्षर्य्या विराट्' इति विज्ञेयम् । अस्त्वेवं किं ततः स्यादिति चेदतो
भवतीत्याह । पूर्वं पद्या हि विराजा देवाःस्वर्गं लोकमायन् पदस्याक्रम-
णसाधनत्वादेतदुचितम् । अक्षर्य्या तु विराजा च ऋषयोऽनुक्रमेण
स्वर्गं प्राजानन् । अक्षरविराट् प्रयोगेण यज्ञन्तद्वारा तत्फलभूतं स्वर्गं
चेति क्रमः। अत इदानीन्तनैरपि पद्या चाक्षर्य्या च विराजौ कर्त्तव्ये भ-
वतः किमर्थं ? स्वर्गस्य प्रज्ञात्यै परिज्ञानाय ॥ ७ ॥
अथास्मिंस्तृचे प्रथमं श्यावाश्वं विधत्ते—
तासु श्यावाश्वम् ॥ ८ ॥
स्पष्टम् ॥ ८ ॥
तासु 'पुरोजितीव' इत्याद्यासु तिसृषु ऋक्ष्वेतत्प्रशंसति—
श्यावाश्वमार्श्वनानसं सत्रमासीनं धन्वोदवहन्
स एतत्सामोपश्यत्तेन वृष्टिमसृजत ततो वै स प्रत्यति-
ष्ठत्ततो गातुमविन्दत गातुविद्वा एतत्साम ॥ ९ ॥
आर्श्वनानसमर्श्वनानसः पुत्रं श्यावाश्वमृर्षि सत्रमासीनमितरे
सत्रिणः क्रोधाद्धन्व निरुदकप्रदेशमुद्वहन्नुदगमयन् । स तृषार्त्तः
सन्नेतत्सामोपश्यत् । स वृष्टिमसृजत ततः खलु वृष्ट्यां सत्यां सस्यो-
त्पत्तौ पृथिव्यां प्रत्यतिष्ठत् । ततो गातुं यज्ञानुष्ठानमार्गमविन्दत । इत्थं
गातुविन्मार्गलम्भनं खल्वेतत्साम मार्गालिप्सुना श्यावाश्वेन दृष्टत्वा-
दपि श्यावाश्वमभूदिति ज्ञातव्यम् ॥ ९ ॥
अथ विदुषः फलमाह—
विन्दते गातुं प्रति तिष्ठत्येतेन तुष्टुवानः ॥ १० ॥
एतेन साम्ना तुष्टुवानोऽपि यजमानो गातुं लौकिकवैदिकविधेयं
मार्गं विन्दते प्रतितिष्ठति ॥ १० ॥
अथैतत्सामगतं स्तोभद्वयं प्रशंसति—
इन्द्रस्तृतीयसवनाद्भीभत्समान उदक्रामत्तन्देवाः
श्यावाश्वेनैहाायि एहियेत्यन्वाह्वयन् स उपावर्त्तत
यदेतत्साम भवति तृतीयसवनस्य सेन्द्रत्वाय ॥ ११ ॥