ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

अष्टमाध्याये सप्तमः खण्डः । २९१
कर्णप्रावृता अकर्णप्रावृता वा स्तुवते इति' एवङ्कृते तदेव प्रावृतमप्रा-
वृतञ्च भवति । अतः पितरोऽपि जानन्ति वैश्वानरो न हिनस्ति ॥ ७ ॥
अथ पत्नीकर्त्तकमपामुपसर्जनमपि वैश्वानरात्मकं यज्ञायाज्ञीय-
शान्त्यर्थमिति स्तौति—
अपः पश्चात् पत्नय उपसृजन्ति वैश्वानरमेव त-
च्छमयन्त्यापो हि शान्तिः ॥ ८ ॥
पत्नयः पश्चाद्गार्हपत्यायतनमप उपसृजन्ति तेन वैश्वानरमेव श-
मयन्ति । अपां शान्तिरूपत्वं प्रसिद्धम् ॥ ८ ॥
न केवलमनेन शान्तिः क्रियते किन्तु प्रजननहेतुरप्येवमिति स्तौति-
अथो रेत एव तत्सिञ्चन्त्यापो हि रेतः ॥९॥
अपां रेतस्त्वञ्च 'अद्भिरभिषिञ्चन्ति रेतो वै आपः' इति तैत्तिरीया-
यादिषु प्रसिद्धम् ॥ ९ ॥
अत्रैव विशेषमाह—
दक्षिणानूरूनभिषिञ्चन्ति दक्षिणतो हि रेतः सिच्यते॥१०॥
अर्थस्तु स्पष्ट एव। एतदेव दक्षिणतो रेतः सेकस्य मूलमिति
ज्ञातव्यम् ॥ १० ॥
अथोरुसेचनार्थमंशुकसङ्कोचमाह—
महदिव प्रत्यूह्यम्मन एवास्य तज्जनयन्ति ॥ ११ ॥
महदिवात्यन्तं प्रत्यूह्यं संवृतस्य विवरणं कार्य्यं वस्त्रस्यापोहनं
कार्य्यमित्यर्थः । तथाच तैत्तिरीयकं 'नग्नं कृत्वोरुमुपप्रवर्त्तयन्तीति' त-
त्तेन निर्लज्जमत्यन्तं वस्त्रप्रत्यूहनेनास्योरुमध्यस्थापितोदकस्य रेतः से-
कस्थानीयस्य तत्स्थानीयमुदयन्तमित्यर्थः । मन एव जनयन्ति मन-
स्विनं पुत्रमुत्पादयन्तीत्यर्थः । जनयन्तीति प्रयोगबहुत्वापेक्षया बहु-
वचनम् ॥११॥
अथाध्वर्युभिः कारयितव्यमपात्रकर्त्तृकं पत्नीसंख्यापनं विधत्ते—
उद्गात्रा पत्नीः संख्यापयन्ति रेतोधेयाय ॥१२॥
प्रजापतिर्व्वोद्गाता'इत्युक्तम् । अतोऽध्वर्युभिः क्रियमाणमुद्गात्रा सं-
ख्यापनं रेतोधेयाय पत्नीषु रेतोधारणाय भवति । अपः पश्चात्पत्नय उप-
सृजन्तीत्यारभ्योद्गात्रा पत्नीः संख्यापयन्ति । रेतोधेयायेत्यन्तस्यार्थस्तै-
त्तिरीयके वाक्यव्यत्यासेनेष्ट। पत्नीमुद्गाता संख्यापयति 'प्रजापतिर्व्वा
एष उद्गाता प्रजानां प्रजननायोपप्रवर्त्तयति रेत एव तत्सिञ्चत् पूर-