ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

सर्वे कामा हि सर्वकामसाधनं सौभरमित्यर्थः । तत्र ‘त्वामिद्धवि-
तारं वृणीमहे’ इति श्रूयते । सर्वैः कामै रक्षितारमिन्द्रं वृणीमहे प्रार्थयाम
इति तस्यार्थः । अतोऽस्य सर्वकामार्थत्वं यो वृष्टिकामः स्याद्योऽन्नाद्य-
काम इत्यादिवाक्यद्वयं विषयीकृत्य पूर्वतन्त्रे द्वितीयस्य द्वितीयान्ते
‘किं सौभरफलान्तरप्रतिपादकानि ‘हीष्’ इत्यादीनि वाक्यानि? उत सौभ-
रफलानामेव व्यवस्थापकानीति विचार्य्य सौभरफलस्यैव व्यवस्था-
पकानीति सिद्धान्तितन्तन्न्यायोऽत्र संगृह्य प्रदर्श्यते,
वृष्ट्यन्नस्वर्गकामानां सौभरस्तोत्रमीरितम् ।
निधनान्यपि हीषूर्ग इति वृष्ट्यादिकामिनाम् ॥
फलान्तरं किं वृष्ट्यादि हीषादीनामुतोदिते ।
सौभरे फलसंभिन्ने निधने विनियम्‍यते ॥
फलान्तरं चतुर्थ्योक्तं वृष्टिकामय हीषिति ।
सौरभस्य फलं हीषित्युक्त्या वृष्टिर्विवर्द्धते ॥
नोस्त्र वृष्ट्यन्नकामानामन्यत्वं प्रत्यभिज्ञया ।
नियमोऽपि चतुर्थ्यैषा तादर्थ्यादुपपद्यते ।
यो वृष्टिकामो योऽन्नाद्यकामो यः स्वर्गकामः सौभरेण स्तुवीत सर्वे
सौभरमिति समाम्नायः पुनः समाम्नातं ‘हीष्’ इति वृष्टिकामय निधनं कुर्य्या-
त्‘ऊर्ग्’इत्यन्नाद्यकामाय‘ऊ’इति स्वर्गकामायेति।सौभरं नाम सामविशेषः
निधनं नाम पञ्चभिः सप्तभिर्भागैरुपेतस्य साम्नोऽन्त्योभागः । तस्मिन्नि-
धने हीषादयो विशेषाः।सौभरसामसाध्यस्तोत्रफलेभ्यो वृष्ट्यादिभ्योऽ-
न्यानि वृष्ट्यादिफलान्यानयितुं विधीयन्ते कुतः ? हीषादिविधिवाक्ये
वृष्टिकामायेत्यादिना चतुर्थीश्रवणात् । चतुर्थी हि तादर्थ्यं ब्रुवतीति
हीषादीनां वृष्ट्यादिकामपुरुषशेषत्वं गमयति । तच्छेषत्वं च पुरुषाभिल-
षितफलसाधनत्वे सत्युपपद्यते ततः सौभरस्य हीषिति निधनविशेष-
णस्य च फलभूते द्वे वृष्टी भवतः । तदुभयमेलनान्महती वृष्टिश्चेति प्राप्ते
ब्रूमः।सौभरविधौ यो वृष्ट्यादिकामः स एव हीषादिविधौ प्रत्यभिज्ञौ
प्रत्यभिज्ञायतेततः सौभरस्य फलभूता ये वृष्ट्यादयस्त एव हीषादिवा-
क्येष्वनूद्यन्त इति न फलान्तरम् । अथोच्यते नूतनफलाभावाद्धीषादीनां
वचनानां शाखाध्ययनादेव सौभरप्राप्तत्वादनर्थकोऽयं विधिरिति?तन्न
फलत्रयकामानां त्रयाणामनियमेन हीषादिमध्ये तस्य कस्य चिन्निधन-
स्य प्राप्तौ विधिनियमार्थत्वात्तदर्थन्तु फलान्तराभावेऽपीति सौभर
हीषादीनां नियम्यमानत्वादुपपद्यते । तस्मादयं निधनविशेषनियमो न
विधिः॥ २० ॥