ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

अष्टमाध्याये नवमः खण्डः । २९९

'अधीहीन्द्रगिर्वण' इत्येषा ककुम्मध्यमपादस्य द्वादशाक्षरत्वात् 'मध्यम-
श्चेत्ककुप्' इति तल्लक्षणम्। अथोष्णिक् 'त्रिपदान्त्यो द्वादशक' इति तल्लक्षणम्
अथ पुरउष्णग्नुष्टुप् प्रायुञ्जन्ति 'हरी इषिरस्य' इत्येषा प्रथमपादस्य द्वा-
दशाक्षरत्वात् 'आद्यश्चेत् पुरउष्णिक्' इति तल्लक्षणम्। ननु पुरउष्णिक्चतु-
र्विंशत्यक्षरा अनुष्टुप् द्वात्रिंशदक्षरा कथमनयोः सामानाधिकरण्यमि-
ति ? निदानकार एव तत्समाधत्ते । पुरउष्णिक् तृतीया दाशतय्यान्तां
बह्वृचा अधीयन्ते 'युञ्जन्ति हरी इषिरस्य गाथ पौरोरथउरुपुग इन्द्रवा-
हावचा युञ्जन्ति। तत्र वयं चत्वार्यक्षराप्युपाहरामः 'सुवर्विदा' इति सा
अनुष्टुप् बृहता 'उपरिष्टात् ज्योतिः' इति तेनानुष्टुप् सम्पादनेनाच्छावाक
साम्नःसम्बन्धिन्या अनुष्टुभो न यन्ति नोपगच्छन्ति। आनुष्टुभो ह्यच्छा-
वाकं सर्वं गायत्रे प्रातःसवनेऽच्छावाक 'एनावो अग्निमव सा' इत्य-
नुष्टुभानुवचनं प्रतिपद्यते । उन्नीयमानं सूक्तं च तस्यानुष्टुभं प्रत्यस्मै पि-
षीत इति । अच्छावाकस्यानुष्टुप् सम्बन्ध ऐतरेयके श्रूयते । 'अथास्य
यच्छन्द आसीदनुष्टुप्तो मुदतमभ्युदौहृदच्छावाकीयाभीति' ॥ २६ ॥
इति ताण्डमहाब्राह्मणेऽष्टमाध्यायस्याष्टमः खण्डः ।

अथ नवमः खण्डः ।
साकमश्वं सौभरं नाम्नेधमिति त्रीण्युक्थानि उर्कशीयाष्टादंष्ट्रयो-
रन्यतरद्वा अच्छावाकसाम करिष्यते हारिवर्णन्तु ब्रह्मसाम्नि सौभ-
रेण विकल्पः । अत्र कल्पकारः 'अथात उक्थानि तस्यैव सत आष्टादं-
ष्ट्रमच्छावाकसाम इत्युपक्रम्य साकमश्वं हारिवर्णमाष्टादंष्ट्रम्' इत्युक्तवान्
तत्र ब्रह्मसामाह—
हारिवर्णं भवति ॥ १ ॥
ब्रह्मसामेति शेषः ॥ १ ॥
एतत्प्रशंसति—
असुरा वा एषु लोकेष्वासँस्तान्देवा हरिश्रिय-
मित्यस्माल्लोकात्प्राणुदन्त विराजसीत्यन्तरिक्षाद्दिर्विदि-
व इत्यमुष्मात् ॥ २ ॥
'तं ते मदम्' इत्यैषिणोहे तृचे हारिवर्णाश्रयभूते तिसृणामृचामन्ते
क्रमेण 'हारिश्रियं विराजसि दिवे दिवे' इति श्रूयते तैस्त्रिभिरंशैः पूर्वं