ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

दुपगमनात्किं फलं स्यादिति ? ते पुनरब्रूतां, तर्हि यत् फलं कामयस
इति । सा ते प्रत्यब्रवीत् किमिति ? उच्यते । मम तावत् प्रथमं प्रातःसवन
महमुत्तरेऽपि सवने प्रणयानि प्रापयानीति ते तथाऽस्त्वित्यङ्गीचक्रतु-
रिति शेषः । यस्मादेवन्तस्मात् पूर्वं गायत्रं प्रातःसवनमुत्तरेऽपि स-
वने गायत्री प्रणयति । अयमर्थस्तैत्तिरीयके 'कद्रुश्च वै सुपर्णी च' इत्यनु-
वाके प्रतिपादितः ॥ २ ॥
अथ तयोर्गायत्रीप्राप्तिप्रकारं दर्शयति—
तान्त्रिष्टुप् त्रिभिरक्षरैरुपैत्सैकादशाक्षरा भूत्वा
प्राजायत ताञ्जगत्येकेनाक्षरेणोपैत्सा द्वादशाक्षरा भूत्वा
प्राजायत ॥ ३ ॥
तां गायत्रीं त्रिष्टुबवशिष्टैस्त्रिभिरक्षरैरुपैदन्तः प्राविशत् । ततो
गायत्र्या अष्टाक्षरेण सह एकादशाक्षरा भूत्वा प्राजायत प्रकृष्टाऽभूत् ।
तथैकाक्षरा जगत्यपि गायत्रीसंयुक्ता द्वादशाक्षरा प्राजायत ॥ ३ ॥
अथ गायत्र्याः सर्वच्छन्दोव्याप्तिरुक्तार्थनिबन्धनेत्याह—
तस्मादाहुर्गायत्री वाव सर्वाणि च्छन्दाꣳसि गाय-
त्री ह्येतान् पोषान् पुष्यन्त्यैदिति ॥ ४ ॥
तस्मात्त्रिष्टुब्जगत्योः स्वरूपप्रदानादसाधारणसोमापहरणाच्च गा-
यत्री वाव गायत्र्येव सर्वाणि च्छन्दांसि । गायत्री ह्येतान् प्रागुक्तैकाद-
शाक्षरद्वादशाक्षररूपात्मनः पोषान् पुष्यन्ती प्राप्नुवन्त्येतद्यक्षमग-
च्छत् । तदेव तृतीयसवने गायत्रं कर्त्तव्यमिति प्रतिपादितम् ॥ ४ ॥
अथार्भवपवमानगतानि गायत्रसंहितादिसामानि विधास्यन्नादौ
‘स्वादिष्ठया’ इति तृचं गायत्रसंहिताया आधारभूतं सस्तुतिकं विदधाति-
इन्द्रस्तृतीयसवनाद्धीभत्समान उदक्रामत्तद्देवाः स्वा-
दिष्टयेत्यस्वदयन्मदिष्टयेति महदकुर्वन् पवस्व सोम धा-
रयेत्यपावयन्निन्द्राय पातवे सुत इति ततो वै तदिन्द्र
उपावर्त्तत यत् स्वादिष्ठया मदिष्टयेति प्रस्तौति तृतीय-
सवनस्य सेन्द्रत्वाय ॥ ५ ॥
पूर्वमिन्द्रस्तृतीयसवनात् पीतत्वेन गतसाराद्धीभत्समानोऽयोग्य-
त्वेनापेक्ष्यमाण उदक्रामदुद्गतवान् । तत्सवनं देवाः 'स्वादिष्ठया' इति खादु-
तमवाचिना पदेनास्वदयन् स्वादुमकुर्वन् 'मदिष्टया' इति द्वितीयपदेन मह-

[२७८] ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

तुष्टिमुदकुर्व्वन् 'पवस्व सोमधारया' इति द्वितीयपादेनापावयन् पूतमकु-
र्व्वन् । एवं सवनं तद्योग्यं सम्पाद्य 'इन्द्राय पातवे सुतः' इति पादेनेन्द्रमु-
पावर्त्तयन्निति शेषः । तत्र पादे तत इन्द्राय पातवे पातुमिति इन्द्रस्य
पानार्थश्रवणात्स्वाहितमवगत्येन्द्रस्तत्सवनमुपावर्त्तत-अभिमुखमग-
च्छत् । शिष्टं सुज्ञानम् ॥ ५ ॥
अथासुरपशुविनाशकत्वद्वारेणैतत्प्रशंसति—
स्वादिष्ठा वै देवेषु पशव आसन् मदिष्ठा असुरेषु
ते देवाः स्वादिष्ठया मदिष्ठयेति पशूनसुराणामवृञ्जत ॥६॥
पूर्वं स्वादिष्ठाः पशवो देवेष्वासन् मदिष्ठा असुरेषु तत्तद्भागस्यैव
तैस्तैः प्रयुक्तत्वात् । तदा देवा विदित्वाऽसुराणां प्रत्युपायं 'स्वादिष्ठया
मदिष्ठये'ति पादं पठित्वा तानपि स्वयमलभन्त । अतस्तेषां पशूनवृञ्-
तेत्युच्यते ॥ ६ ॥
विदुषः फलमाह—
पशून् भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते य एवँ वेद ॥ ७ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ७ ॥
अथोक्ते च तृचे संहितमपि विधत्ते—
तासु सँहितम् ॥ ८ ॥
गेयमिति शेषः ॥ ८ ॥
अथैतदन्वर्थनामत्वेन प्रशंसति—
साध्या वै नाम देवा आसँस्तेऽवच्छिद्य तृतीयसव-
नम्माध्यन्दिनेन सवनेन सह स्व॒र्गँल्लो॒कमायँस्तद्देवाः
सँहितेन सम दधुर्यत्सम्मदधुस्तस्मात्सँहितम् ॥ ९ ॥
सन्धानहेतुत्वात्संहितमिति नामाभूत्, शिष्टं कालेयार्थवद्योज्यम्॥९॥
अथैतन्माध्यन्दिनसवनान्तेन कालेयेन सह स्तौति—
कालेयं पुरस्ताद्भवति सँहितमुपरिष्टादेताभ्याँ
हि तृतीयसवनँ सन्तायते ॥ १० ॥
कालेयस्य पूर्व्वं तृतीयसवनं सन्तत्यर्थमुक्तमस्यापि तदर्थत्वमि-
दानीमुच्यतेऽत उभयो र्मिलित्वा माध्यन्दिनतृतीयसवनयोः सन्तान-
साधकत्वम् ॥ १० ॥
अथ कालेयवदस्यापि सर्व्वपृष्ठत्वमिति स्तौति—
सर्व्वाणि वै रूपाणि सँहितं यत्पदप्रस्तावन्तेन

[header]
अष्टमाध्याये पञ्चमः खण्डः । २७९

राथन्तरं यद्बृ॒हतो रोहान्रोहति तेन बार्हतं यत्पदनिध-
नन्तेन राथन्तरꣳसर्व्वेष्ठ्वेव रूपेषु प्रतितिष्ठति ॥ ११ ॥
उक्तमिदं पूर्वम् ॥ ११ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणेऽष्टमाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ।

अथ पञ्चमः खण्डः ।
अथ सफ-पौष्कले विधातुं तयोश्छन्दसी विदधाति—
उष्णिक्कुकुभावेते भवतः ॥ १ ॥
अत्रापि 'अभ्यर्हितम्' इत्युष्णिक्शब्दस्य पूर्वनिपातः। अतः 'पवस्व
मधुमत्तम' 'इन्द्रमथ सुता' इत्येते ककुबुष्णिहौ भवत इत्यर्थः ॥ १ ॥
अथैतत् स्तौति—
उष्णिक्कुकुब्भ्यां वा इन्द्रो वृत्राय वज्रं प्राहरत्ककु-
भि पराक्रमतोष्णिहा प्राहरत्तस्मात् ककुभो मध्यमं पदं
भूयिष्ठाक्षरं पराक्रमणं हि तदभि समौहत्तस्मादुष्णि-
ह उत्तमं पदं भूयिष्ठाक्षरं पुरो गुरुरिव हि वज्रः ॥ २ ॥
उष्णिक्कुकुब्भ्यां खलु पूर्वमिन्द्रो वृत्रवधार्थं वज्रं प्राक्षिपत् । त-
द्विभज्य दर्शयति ककुभि पराक्रमत शत्रोरभिमुखं लङ्घितवान् । तत
उष्णिहा च्छन्दसा प्राहरद्वज्रं यस्मादेवं कृतवांस्तस्मात् ककुभश्छ-
न्दसो मध्यमं पदं पादो भूयिष्ठाक्षरं प्रकृतद्वादशाक्षरो भवति 'मध्य-
माश्च ककुप्'इति हि ककुभो लक्षणम्।पराक्रमणसाधने'पवस्व मधुमत्तम'
इति ककुभि मध्यमपादे द्वादशाक्षराणि सन्ति तदक्षराधिक्यमेव खलु
पराक्रमणमभित उभे पार्श्वे समौहदष्टाक्षरौ पादौ सम्यगवहत ।
तद्वा तत् ककुप्छन्द इन्द्रस्य पराक्रमणं खल्वभिसमौहत् अभिसमव-
हत । अतो मध्यमपादाधिक्यं युक्तमेव तस्मादेव वज्रप्रहरणसाधनत्वा-
देवोष्णिहमुत्तमं पदं भूयिष्ठाक्षरमष्टाक्षरपादद्वयापेक्षयाऽधिकाक्षरम्
'उष्णिक् त्रिपदान्तो द्वादशः' इति हि लक्षणम् । वज्रोऽपि पुरो गुरु-
रिवाग्रभागे स्थूल इव खलु वज्रः ॥ २ ॥
उक्तार्थस्य फलकथनम्—
वज्रं भ्रातृव्याय प्रहरति य एवँ वेद ॥ ३ ॥

२८० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

स्पष्टम् ॥ ३ ॥
पुनस्ते प्रशंसति—
नासिके वा एते यज्ञस्य यदुष्णिक्ककुभौ तस्मात्
समानं च्छन्दः सती नाना यज्ञं वहतस्तस्मात् समानाया
नासिकायाः सत्या नाना प्राणावुच्चरतः ॥ ४ ॥
यस्मादेते च्छन्दसी यज्ञस्य नासिके तस्मात्समानमेकं छन्दः सती
सत्यौ नाना पृथग्भूते एव ते यज्ञं वहतः। यस्मादेवमभूत् तस्मादिदा-
नीमपि लोके समानाया एकस्या एव नासिकायाः सत्याः सकाशा-
दिवसभेदेन प्राणावुच्छ्वासौ नाना पृथगेवोच्चरत उद्गच्छतः ॥ ४ ॥
अथ प्रासङ्गिकमनयोर्नियमविशेषमाह—
प्राणा वा उष्णिक्ककुभौ तस्मात्ताभ्यान्न वषट्कुर्व-
न्ति यद्वषट्कुर्युः प्राणानग्नौ प्रदह्युः ॥ ५ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ५ ॥
पूर्वत्रानयोः प्राणोद्गमनसाधननासिकात्वेनोक्तमिदानीं सामद्वयं
विधत्ते—
तासु सफं विफमिव वै तृतीयसवनं तृतीयसवन-
स्य सफत्वायैतत्पौष्कलमेतेन वै प्रजापतिः पुष्कलान्
पशूनसृजत तेषु रूपमदधायदेतत्साम भवति पशुष्वेव
रूपन्दधाति ॥ ६ ॥
पौष्कलं कुर्व्वन्नेतेन वै पुष्कलान् समग्रान् पशूनसृजत । तेष्वेव
सृष्टेषु पुनरेतेनैव रूपेणापत्योत्पादनलक्षणं पुष्टिमदधात् स्थापि-
तवान्। एवं पशुपौष्कल्यहेतुत्वात् पुष्कलमिति निर्व्वचनद्वारा स्तुतिः॥६॥
अथ श्यावाश्वाान्धीगवे उभे अपि सामनी विधित्सुस्तयोरुभयोः
समानं स्तोत्रियं प्रशंसति—
पुरोजिती वो अन्धस इति पथ्या चाक्षर्य्या च द्विव-
राजौ भवतः पथ्या वै देवाः स्वर्ग्गँ लोकमायन्नक्षर्य्या
ऋषयो नु प्राजानन्यदेते पथ्या चाक्षर्य्या च द्विवराजौ भ-
वतः स्वर्ग्गस्य लोकस्य प्रज्ञात्यै ॥ ७ ॥
अस्मिंस्तृचे प्रथमानुष्टुबुत्तरे गायत्र्यौ । एवं सति पथ्या पादैः स-
म्पन्नाऽक्षर्य्या चाक्षरपरिगणनया सम्पन्ना च द्वे विराजौ भवतः 'द-

[Header] अष्टमाध्याये पञ्चमः खण्डः । २८१

शाक्षरा विराट्' इति श्रुते र्विराजि दशसंख्यासद्भावादत्रापि मिलित्वा
दशपादानां सम्भवात् । तृचस्य मिलित्वाऽशीत्यक्षराणि तानि विराट्-
संख्यया विभक्तानि समान्येव भवन्ति इति 'पद्याक्षर्य्या च विराजौ भ-
वतः' इत्युक्तं यद्वा प्रथमायामृचि दशपदानि सन्ति ततः पद्या विराट्
'ऋचाक्षर्य्या विराट्' इति विज्ञेयम् । अस्त्वेवं किं ततः स्यादिति चेदतो
भवतीत्याह । पूर्वं पद्या हि विराजा देवाःस्वर्गं लोकमायन् पदस्याक्रम-
णसाधनत्वादेतदुचितम् । अक्षर्य्या तु विराजा च ऋषयोऽनुक्रमेण
स्वर्गं प्राजानन् । अक्षरविराट् प्रयोगेण यज्ञन्तद्वारा तत्फलभूतं स्वर्गं
चेति क्रमः। अत इदानीन्तनैरपि पद्या चाक्षर्य्या च विराजौ कर्त्तव्ये भ-
वतः किमर्थं ? स्वर्गस्य प्रज्ञात्यै परिज्ञानाय ॥ ७ ॥
अथास्मिंस्तृचे प्रथमं श्यावाश्वं विधत्ते—
तासु श्यावाश्वम् ॥ ८ ॥
स्पष्टम् ॥ ८ ॥
तासु 'पुरोजितीव' इत्याद्यासु तिसृषु ऋक्ष्वेतत्प्रशंसति—
श्यावाश्वमार्श्वनानसं सत्रमासीनं धन्वोदवहन्
स एतत्सामोपश्यत्तेन वृष्टिमसृजत ततो वै स प्रत्यति-
ष्ठत्ततो गातुमविन्दत गातुविद्वा एतत्साम ॥ ९ ॥
आर्श्वनानसमर्श्वनानसः पुत्रं श्यावाश्वमृर्षि सत्रमासीनमितरे
सत्रिणः क्रोधाद्धन्व निरुदकप्रदेशमुद्वहन्नुदगमयन् । स तृषार्त्तः
सन्नेतत्सामोपश्यत् । स वृष्टिमसृजत ततः खलु वृष्ट्यां सत्यां सस्यो-
त्पत्तौ पृथिव्यां प्रत्यतिष्ठत् । ततो गातुं यज्ञानुष्ठानमार्गमविन्दत । इत्थं
गातुविन्मार्गलम्भनं खल्वेतत्साम मार्गालिप्सुना श्यावाश्वेन दृष्टत्वा-
दपि श्यावाश्वमभूदिति ज्ञातव्यम् ॥ ९ ॥
अथ विदुषः फलमाह—
विन्दते गातुं प्रति तिष्ठत्येतेन तुष्टुवानः ॥ १० ॥
एतेन साम्ना तुष्टुवानोऽपि यजमानो गातुं लौकिकवैदिकविधेयं
मार्गं विन्दते प्रतितिष्ठति ॥ १० ॥
अथैतत्सामगतं स्तोभद्वयं प्रशंसति—
इन्द्रस्तृतीयसवनाद्भीभत्समान उदक्रामत्तन्देवाः
श्यावाश्वेनैहाायि एहियेत्यन्वाह्वयन् स उपावर्त्तत
यदेतत्साम भवति तृतीयसवनस्य सेन्द्रत्वाय ॥ ११ ॥

२८२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
ऋजीषदोषदुष्टत्वेनापगतमिन्द्रं देवाः पूर्व्वं श्यावाश्वेन साम्ना 'ए-
हायि एहिया' इत्याह्वयन्। एहीत्यस्य विकारः 'एहार इ' एवमाहूतः स-
वनं प्रत्युपागच्छत् । इतरत्सुज्ञानम्॥ ११ ॥
अथान्धीगवं विधत्ते—
अथैतदान्धीगवमन्धीगुर्व्वा एतत्पशुकामः सामा-
पश्यत्तेन सहस्रं पशूनसृजत यदेतत्साम भवति पशूनां
पुष्ट्यै मध्ये निधनमैडम्भवत्येतेन वै तृतीयसवनं प्रति-
ष्ठितं यन्मध्ये निधनमैडन्न स्यादप्रतिष्ठितं तृतीयसवनꣳ
स्यात् ॥ १२ ॥
अथ श्यावाश्वेष्वेवं प्रतिष्ठितं यन्मध्ये निधनमैडमिति-ऐडं इडासम्ब-
न्धि मध्ये निधनमेतत्साम कर्त्तव्यम्। किं ततस्तत्राह, एतेन खलु मध्ये
निधनेन तृतीयसवनं हि प्रतिष्ठितं निधनं हि प्रतिष्ठा तन्मध्ये भवति
तेन प्रतिष्ठासिद्धिः। तथैह मध्येन हि प्रतिपुरुषा दृढाः सन्तः प्रतिति-
ष्ठन्ति भूमौ। दृढाशब्दः पशुवाची पशवश्च प्रतिष्ठाहेतुरिति। इडानिधन-
त्वादपि तृतीयसवनं प्रतिष्ठितमत एवास्य साम्नः पशुपोषहेतुत्वम्। उ-
क्तमर्थं व्यतिरेकेण दृढयति यन्मध्ये निधनमैडन्न स्यादिति स्पष्टम्॥१२॥
अथ मध्ये निधनमेव पुनः प्रशंसति—
दशाक्षरं मध्यतो निधनमुपयन्ति दशाक्षरा विरा-
ड्विराज्येव प्रतितिष्ठति ॥ १३ ॥
'अपः श्वानं श्नथिष्टना २३४५' इति दशाक्षरनिधनं साम मध्यत
उपयन्ति स्तोतारः। विराडपि दशाक्षरा तेन विराज्येव यजमानः प्र-
तितिष्ठति ॥ १३ ॥
अथ कावं साम विदधाति—
अभिप्रियाणि पवत इति कावं प्राजापत्यꣳ साम॥१४॥
'अभिप्रियाणि' इति तृचे गीयमानं कावं कविना भार्गवेन दृष्टं प्राजा-
पत्यं साम भवत्यनिरुक्तासु ऋक्षु गीयमानत्वात्। इदं प्राजापत्यं य-
था वामदेव्यं 'कयान' इत्यनुक्तासु गीयमानन्तद्वत् ॥ १४ ॥
अथैतत् स्तौति—
प्रजा वै प्रियाणि पशवः प्रियाणि प्रजायामेव पशुषु
प्रतितिष्ठति ॥ १५ ॥

अष्टमाध्याये षष्ठः खण्डः । २८३
लोके प्रजाः पशवः प्रियाणि । अत्रापि प्रियाणीति श्रुतत्वाच्च तत्प्रयो-
गेन प्रजायां पशुषु च प्रतिष्ठितो भवति यजमानः ॥ १५ ॥
अथौशनकावे सह स्तौति—
रश्मी वा एतौ यज्ञस्य यदौशनकावे देवकोशो वा
एष यज्ञमभिसमुब्जितो यदेते अन्ततो भवतो यज्ञ-
स्यारिष्ट्यै ॥ १६ ॥
यदौशनकावे एतौ यज्ञस्य रश्मी वै बन्धनरज्जू । रश्मिशब्दापेक्षया
'एतौ' इति पुंलिङ्गनिर्देशः । यदेते उक्ते सामनी अन्ततो भवत एष यज्ञ-
मभिसमुब्जितः । यज्ञमुद्दिश्य देवकोशो देवानां निधानागारं खलु समु-
ब्जितः । तच्च यज्ञस्यारिष्ट्यै अहिंसायै भवति ॥ १६ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणेऽष्टमाध्यायस्य पञ्चमः खण्डः ।
अथ षष्ठः खण्डः ।
देवा वै ब्रह्म व्यभजन्त तस्य यो रसोऽत्यरिच्यत
तद्यज्ञायज्ञीयमभवत् ॥ १ ॥
पूर्वे देवा ब्रह्म वेदराशिं व्यभजन्त ममायं भागो ममायं भाग इति
विभागमकुर्व्वन् । तस्य विभज्यमानस्य ब्रह्मणो रसोऽत्यरिच्यत तद्यज्ञा-
ज्ञीयं सामाभवत् ॥ १ ॥
अथैतद्विधत्ते—
ब्रह्मणो वा एष रसो यद्यज्ञायज्ञीयं यद्यज्ञायज्ञीयेन
स्तुवन्ति ब्रह्मण एव रसे यज्ञं प्रतिष्ठापयन्ति ॥ २ ॥
अत एतद्यज्ञायज्ञीयं ब्रह्मणो रसः खलु शिष्टं स्पष्टम् । यद्यपि य-
च्छब्दयोगादनुवादत्वं तथाप्यपूर्व्वत्वाद्बिधिरेवाभ्युपगन्तव्यः ॥ २ ॥
अथैतन्निर्वचनद्वारा प्रशंसति—
योनिर्वै यज्ञायज्ञीयमेतस्माद्वै योनेः प्रजापतिर्य्यज्ञ-
मसृजत तस्माद्यज्ञायज्ञीयम् ॥ ३ ॥
एतद्यज्ञायज्ञीयं साम योनिर्वै-उत्पत्तिहेतुः । तदेव साधयति एत-
स्मात् खलु यज्ञायज्ञीयाद्योनेः प्रजापतिर्यज्ञमसृजत । यज्ञमिति जात्यभि-

२८४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

प्रायेणैकवचनम्। यद्यस्मादेतस्मात् साम्नो यज्ञं यज्ञं वीप्सया सर्वोऽपि
यज्ञः परिगृह्यते कृत्स्नं यज्ञजातमसृजत। तस्माद्यज्ञयज्ञसम्बन्धाद्यज्ञायज्ञी-
यमिति नामास्य सम्पन्नम् ॥ ३ ॥
अथैतत्सामप्रयुक्तं प्रशंसति—
तस्माद्वा एतेन पुरा ब्राह्मणा वहिष्पवमानमस्तोषत
योनेर्ध्यज्ञं प्रतनवामहा इति यज्ञन्ततः स्तुवन्ति योनौ
यज्ञं प्रतिष्ठापयन्ति ॥ ४ ॥
तस्मादेव कारणात् पुरा ब्राह्मणा अनुष्ठातारो यज्ञस्यादिभूतं
वहिष्पवमानमस्तोषत स्तोत्रमकृषत। कया बुद्ध्या योने रेतस्य साम्नः
सकाशाद्यज्ञं प्रतनवामहा इति बुद्ध्या। अतोऽप्यस्य योनित्वं सिद्धमतो
ऽद्याप्यन्ततः स्तुवन्ति योनावेव यज्ञं समापयन्तीति ॥ ४ ॥
अथैतत्सर्वयज्ञात्मकत्वेन प्रशंसति—
असुरेषु वै सर्व्वो यज्ञ आसीत्ते देवा यज्ञायज्ञीयमप-
श्यँस्तेषां यज्ञायज्ञा वो अग्नय इत्यग्निहोत्रमवृञ्जत
गिरांगिरा च दक्षस इति दर्शपूर्णमासौ प्रप्र वयममृत-
ञ्जातवेदसमिति चातुर्मास्यानि प्रियमित्रन्नशँसिष-
मिति सौम्यमध्वरम् ॥ ५ ॥
पूर्वमसुरेष्वेव सर्वो यज्ञ अग्निहोत्रादिचतुर्भेदभिन्नः सर्वो यज्ञ
आसीन्न देवेषु। ते देवाः स्वाधीनकरणोपायतत्त्वेन यज्ञायज्ञीयमपश्यन्।
दृष्ट्वा च तेषां सम्बन्ध्यग्निहोत्रमवृञ्जत 'यज्ञायज्ञा व' इति पादेन। अत्राग्नय
इति श्रूयमाणत्वात् अग्निहोत्रवृञ्जनस्यायमुचितः। अग्निहोत्रं तेभ्यः
सकाशाद्वियुज्य स्वयमलभतेत्यर्थः। यद्वा क्रमोऽत्र सम्बन्धहेतुः, अग्नि-
होत्रदर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यानि सौम्योऽध्वर इति क्रमः। अतस्तत्राग्नि-
होत्रप्राथम्यात् स्तोत्रीयायामपि 'यज्ञायज्ञा' इत्यस्य प्रथमपादत्वात्तेन
तद्वृञ्जनमुचितम्। एवमुत्तरत्रापि तत्तत्सादृश्यानुक्रमाद्वा सम्बन्ध्येवाव
गन्तव्यः। द्वितीयपादे 'दक्षस' इति दकारः श्रूयतेऽतो दर्शपूर्णमासौ
प्रावृञ्जत। तृतीयपादे प्रकर्षवाची प्रशब्दः श्रूयतेऽतस्तेनाक्षयसुकृत-
फलानि चातुर्मास्यान्यवृञ्जत चातुर्मास्यानामक्षयसुकृतसाधनत्वं 'अक्ष-
य्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति' इति श्रुतेः। 'प्रियमित्रन्न'
इति चतुर्थपादे प्रियशब्दः श्रूयते सोमयागश्च देवानामतिशयेन प्रियः।
अतस्तेन पादेन सौम्याध्वरमवृञ्जत ॥ ५ ॥

अष्टमाध्याये षष्ठः खण्डः । २८५
अथैतत् स्वस्तोत्रीयगतपदवीप्साद्वारेण प्रशंसति—
यज्ञा वो अग्नये गिरा च दक्षसे प्र वयममृतञ्जातवेद-
साम्प्रियम्मित्रन्नशꣳसिषमिति वै तर्हि च्छन्दाꣳस्यास-
ꣳस्ते देवा अभ्यारम्भमभिनिवर्त्य च्छन्दोभिर्यज्ञमसुरा-
णामवृञ्जत ॥ ६ ॥
पूर्व्वमसुराणां यज्ञे विनापि वीप्सया 'यज्ञावो अग्नये गिरा च दक्षसे
प्रवयम्' इति खलु च्छन्दाꣳसि च्छन्दोऽवयवभूताः पादा अक्षराणि वा
आसन् । ते देवा एतदवगत्याभ्यारम्भमभ्यस्य पदं ते देवा हमभिनिव-
र्त्त्यारिभ्यः सकाशाद्यज्ञं छन्दोभिः प्रावृञ्जत ॥ ६ ॥
अथ वेदितुः फलमाह—
च्छन्दोभिर्यज्ञं भ्रातृव्यस्य वृङ्क्ते य एवं वेद ॥ ७ ॥
स्पष्टम् ॥ ७ ॥
अत्र गिरागिरेति पादे गकारमकृत्वा इरा इरेति पठितव्यमिति
विवक्षुराह ।
एतद्धस्म वा आह कुशाम्बः स्वायवो ब्रह्मा लात-
व्यः कꣳस्विदद्याशिशुमारी यज्ञपथेऽप्यस्ता गरिष्यति॥८॥
एतद्धस्माह वक्ष्यमाणमिदमुवाच खलु। आहेत्यस्य भूतकालसम्ब-
न्धज्ञापनार्थं स्मेति प्रयोगः। क आह? कुशाम्ब एतन्नामा आचार्य्यः स्वा-
यवः स्वायोः पुत्रः ब्रह्मा श्रुतादिना परिवृढो लातव्य एतद्गोत्रसम्बन्ध-
कथनमेतदिति । उक्तमर्थं विवृणोति, अद्यास्मिन् दिने कं स्वित् कं वा
शिशुं शिशुमारी यज्ञपंथेऽप्यस्ता प्रक्षिप्ता सती गरिष्यतीति ॥ ८ ॥
का शिशुमारी कथं गरिष्यतीति तदुभयं दर्शयति—
एषा वै शिशुमारी यज्ञपथेऽप्यस्ता यज्ञायज्ञीयं
यद्गिरागिरेत्याहात्मानं तदुद्गाता गिरति ॥ ९ ॥
यज्ञायज्ञीयं सामेति यत् एषैव शिशुमारी शिशुवत्प्रयोगानाभि-
ज्ञानां घातिनी यज्ञपथे यज्ञस्य मार्ग औद्गात्ररूपेऽप्यस्ता अभिप्रास्ता
तथा सति यत् गिरा गिरेति ब्रूयादुद्गाता तेनात्मानमेव गिरति ॥ ९ ॥
कः परिहार इति तमाह—
ऐरङ्कृत्वोद्गेयमिरायां यज्ञं प्रतिष्ठापयत्यप्रमायुक
उद्गाता भवति ॥ १० ॥

२८६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
ऐरमिरासम्बन्धं कृत्वा गेयं 'गिरा गिरा' इत्यधीतमपि 'इरा इरा' इति
कृत्वा गातव्यमित्यर्थः । तेन यज्ञमिरायां भूमावेव प्रतिष्ठापयतीति ।
अत उद्गातुरपि मरणदोषो नास्ति । इदमेव वाक्यं विषयीकृत्य नव-
मस्य प्रथमपादेऽध्ययनगतो गिराशब्दो ब्राह्मणविहित इराशब्दश्च
विकल्पेन प्रयोगे प्रयोक्तव्यावुत इराशब्द एवेति ? न विकल्प इराश-
ब्द एव प्रयोक्तव्य इति सिद्धान्तितम् । सोऽपि इराशब्दो न गातव्यो
गातव्यो वेति विचार्य्य गातव्य एवेति सिद्धान्तितम् । तद्विचारद्वयम-
त्रार्थनिर्णयाय प्रदर्श्यते तत्र प्रथमन्दर्शयति ।
इरा गिरा विकल्पः स्यादुतेरैवाविशेषतः ।
आद्ये मैवं बाधपूर्व्वमिरायाविहितत्वतः ॥
ज्योतिष्टोमे श्रूयते यज्ञायज्ञीयेन स्तुवीतेति 'यज्ञायज्ञा' इत्यनेन
शब्देनोक्तायामृच्युपन्नं साम यज्ञायज्ञीयन्तस्यामृचि गिराशब्दः पठ्यते
'यज्ञायज्ञा वो अग्नये गिरागिरा च दक्षसे' इति तत्र सामगा योनिगानम-
धीयानाः सहैव गकारेण गायन्ति गा इरा गिरा इति । ब्राह्मणे तु
गकारलोपपूर्व्वमकारयकारादिकं गानं विधीयते 'ऐरं कृत्वोद्गेयमिति'
गिराशब्दे गकारलोपादि भवति । इरायाः सम्बन्धि गानमैरं तादृशं
कृत्वा प्रयोगकाल उद्गानं कर्त्तव्यमित्यर्थः । तत्र योनिगानब्राह्मणयोः
समानबलत्वेनाविशेषाभावाद्विकल्पेन प्रयोक्तव्यमिति प्राप्ते ब्रूमः
'न गिरागिरेति ब्रूयाद्यद्गिरागिरेति ब्रूयादात्मानमेव तदुद्गाता गिरे-
दिति' गकारसहितगाने बाधमुक्त्वा गकाररहितं 'इरा' पदं गेयत्वेन
विधीयते । तत्तदादेरिकारस्य गानार्थमाकारो यकार इकारश्चेति त्रीन्,
वर्णान् प्रयुज्य तत्र वा 'ईरा इरा' इत्येव मन्तव्यम् । अथ द्वितीयं
दर्शयति,
इरा पदन्न गेयं स्याद्गेयं वा गीत्यनुक्तितः ।
न गेयं गीयमानस्य स्थाने जाते प्रगीयते ॥
ब्राह्मणेन विहित इराशब्दो न गातव्यः कुतः ? ऐरमिति शब्देन
गीतेरनुक्तत्वात् । पाणिनीयेन 'विमुक्तादिभ्योऽण्' इति सूत्रेणेराशब्दा-
दण् प्रत्ययो मत्वर्थीयो विहितः । तथा सति 'इरा' पदोपेतं कृत्वे-
त्येतावानेवार्थो भवति यदि प्रगीतेरापदसम्बन्धस्तद्धितेन विव-
क्ष्यते तदानीमाकारो यकार इकारो रेफ आकारश्चेत्येतैः पञ्चभिर्वर्णै
र्निष्पन्नमायिरारूपं गीयमानेराशब्दप्रातिपदिकं भवति । तादृशात्

प्राप्ते ब्रूमः, गीयमानस्य गिरापदस्थान इरापदं विधीयत इति पदमा-
त्रस्य बाधो गानं तु न बाध्यते । किञ्च विमुक्तादिसूत्रेणाण् प्रत्ययेऽपि
पूर्व्वस्मात् 'मतौ स्थः सूक्तसाम्नोः' इति सूत्रात्सामानुवृत्तेरैरे सामेत्यर्थो
भवति । सामत्वञ्च गीतिसाध्यं तदा तु 'तस्य विकारः' इत्यस्मिन्नर्थेऽण्
प्रत्ययः । तदानीं गिराया विकार इति विग्रहे यथोक्तं गानं लक्ष्यते
तस्माद्गातव्यम् ॥ १० ॥
अथैतस्य स्तोत्रीयातृतीयपादे प्रप्रवयमित्येतस्मिन् प्रप्रेत्येवं नि-
न्दित्वा प्रर्णी वयमिति पठितव्यमित्याह—
न्वैश्वानरे वा एतदुद्गातात्मानं प्रदधाति यत्प्रप्र वय-
मित्याह प्रर्णी वयमिति वक्तव्यं न्वैश्वानरमेव परि-
क्रामति ॥ ११ ॥
अस्याग्नेयत्वादेतदेतेनोद्गाताऽऽत्मान

२८८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
किन्तु प्रथमाक्षरं प्रयोक्तव्यमित्याह—
यस्य वै यज्ञा वागन्ता भवन्ति वाचश्छिद्रेण स्रव-
न्त्येते वै यज्ञा वागन्ता ये यज्ञायज्ञीयान्ता एतद्वाच-
श्छिद्रं यदनृतं यदग्निष्टोमयाज्यनृतमाह तदन्वस्य यज्ञः
स्रवत्यक्षरेणान्ततः प्रतिष्ठाप्यमक्षरेणैव यज्ञस्य छिद्रम-
पि दधाति ॥ १३ ॥
यस्य यजमानस्य यज्ञा वागन्ता वागिति निधनान्ता भवन्ति ते
वाचश्छिद्रेण व्यवधानेन स्रवन्ति निष्फला भवन्ति । वागन्तानन्यान्
दर्शयति, एते खलु यज्ञा वागन्ता ये यज्ञा यज्ञायज्ञीयस्तोत्रान्ताः स्युः।
कथमस्य वाचश्छिद्रत्वसम्भव इति ? तदुपपादयति यदनृतमेतदेव
वाचश्छिद्रन्तदपि कथमत्र सम्भवतीति ? तदत्र सम्भावयति, यद्यपि
अग्निष्टोमयाज्यनृतमाह ब्रूते तदनृतच्छिद्रमन्वस्य यजमानस्य यज्ञः
स्रवति गलितो भवति तस्य परिहार उच्यते। अन्ततो अग्निष्टोमसामान्ते
ऽक्षरेण ‘वाक्’ इत्यक्षरद्वयेन ‘वा’ इत्याद्याक्षरेणैव प्रतिष्ठाप्यं समापनीय-
मेतत्साम तथा सत्येकेनैवाक्षरेणैव यज्ञस्य छिद्रमनृतवदनमनृतवदनुरू-
पमपिदधात्युद्गाता ॥ १३ ॥
उक्तैकाक्षरस्तुत्यन्तरमाह—
विराजो वा एतद्रूपं यदक्षरं विराज्येवान्ततः प्र-
तितिष्ठति ॥ १४ ॥
यदक्षरमस्त्येतद्विराजो ऽन्नस्य रूपं खलु । अश्नोतीत्यक्षरं ‘विराडि-
त्यन्ननाम’ विराज इति व्युत्पत्त्या ‘अन्नं विराडिति’ श्रुतिश्च। तस्यान्नस्य
रूपं स्वयशसा लोके व्याप्तं भवति। ततोऽक्षरं विराजो रूपमित्युच्यते।
अतोऽक्षरमन्ते सम्पादनेन स यज्ञोऽन्ततो विराज्येव प्रतिष्ठितो भवति॥१४॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणेऽष्टमाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ।
अथ सप्तमः खण्डः !
अथास्य प्रथमस्तोत्रीयायां सवनानि त्रीण्यपि च्छन्दांस्यवरोहेण
सम्पाद्य प्रशंसति—
इतो वै प्रातर्द्धानि च्छन्दाँसि युज्यन्तेऽमुतोऽवा-
ञ्चि यज्ञायज्ञीयस्य स्तोत्रे युज्यन्ते यज्ञा वो अग्नये गिरा च

अष्टमाध्याये सप्तमः खण्डः । २८९
दक्षस इति द्वादशाक्षरं प्रवद्यममृतं जातवेदसमित्येकाद-
शाक्षरं प्रियमित्रन्न शंसिषमित्यष्टाक्षरम् ॥ १ ॥
प्रातः सवन इतो गायत्रमारभ्योर्द्ध्वानि च्छन्दांसि त्रिष्टुबादीनि
युज्यन्ते प्रयुज्यन्ते । तृतीयसवनान्ते यज्ञायज्ञीयस्तोत्रे त्वमुतो जागता-
दर्व्वाञ्च्यवरोहक्रमाणि च्छन्दांसि युज्यन्ते तत्कथमिति ? स्वयमेव प्रद-
र्शयति । आदितः पादद्वयेनावृत्तान्यक्षराणि विहाय द्वादशाक्षराणि
तज्जागतं छन्दः । एवमुत्तरयोरपि द्रष्टव्यम् ॥ १ ॥
अथोक्तच्छन्दस्त्रयमेकीकृत्यानुष्टुभं सम्पाद्य प्रशंसति-
अनुष्टुभमुत्तमाꣳ सम्पादयतीयं वा अनुष्टुबस्या-
मेव प्रतितिष्ठति ॥ २ ॥
उक्तप्रकारेण पादचतुष्टयाक्षरपरिगणनायामेकत्रिंशदक्षराणि भव-
न्ति । 'न वा एकेनाक्षराणि च्छन्दांसि वियन्ति'इति शास्त्रादनुष्टुप्छन्दो
भवति । ततश्च कथं प्राशस्त्यमिति तद्दर्शयति । एषाऽनुष्टुबियं वै भूरेव
खलु । अनुष्टुभः समसंख्यारूपपादचतुष्टयसद्भावात्प्रतिष्ठात्मिका भूमि-
रपि सर्व्वेषां प्रतिष्ठा । अतस्तद्रूपत्वेन स्तुतिः । अतोऽनया स्तुवन्
यजमानोऽस्यामेव भूमौ प्रतिष्ठितो भवति ॥ २ ॥
अथ सम्पादितमेवानुष्टुभं द्वेधा प्रशंसति-
वाग्वा अनुष्टुब्वाच्येव प्रतितिष्ठति ज्यैष्ठ्यं वा
अनुष्टुब्ज्यैष्ठ्य एव प्रतितिष्ठति ॥ ३ ॥
उक्तप्रकारेणैव सर्व्ववागात्मिकानां जगतीतृष्टुब्गायत्रीणामनुष्टु-
बन्तः पातित्वादनुष्टुव्वागित्युच्यते । अत एव हेतोरनुष्टुभो ज्यैष्ठत्व-
मपि । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ३ ॥
अथ यज्ञायज्ञीयस्य गानं प्रश्नोत्तराभ्यां दर्शयति-
कथमिव यज्ञायज्ञीयङ्गेयमित्याहुर्यथाऽनड्वान् प्र-
स्रावयमाण इत्थमिव चेत्थमिव चेति ॥ ४ ॥
कथमिव यज्ञायज्ञीयं सामगेयमिति गानप्रकारविषयं प्रश्नं कुर्व्वन्ति
ब्रह्मवादिनस्तत्रेदममुत्तरमभिज्ञा आहुः कथं ? यथाऽनड्वान् प्रस्रावयमाणो
मूत्रधारां सततं वक्रां भूमौ पातयमान इत्थमिव पृथक् पृथक् प्रकार-
मन्नृजु कुर्व्वन्नेति तद्वत् गेयमित्याहुः । इतिशब्द अभिज्ञोत्तरसमाप्तियो-
तनार्थः ॥ ४ ॥
२५ ता०

इत्थमिव चेत्थमिवेत्युक्तं विवृणोति—
ऽवैश्वानरं वा एतदुद्गाताऽनु प्रसीदन्नेतीत्याहुर्यद्य-
ज्ञायज्ञीयस्यर्चं संप्रत्याहेति परिक्रामतेवोद्गेयं ऽवैश्वा-
नरमेव परिक्रामति ॥ ५ ॥
यद्यपि यज्ञायज्ञीयस्य स्तोत्रीयामृचं संप्रतीदानीमाहाधीतेनैव
पाठेन ऋजुनैवाहोद्गातातदेतेन वैश्वानरमेवानु—आनुकूल्येन प्रसीदन्
प्रकर्षेण सन्निधिं गच्छन्नेवैतीत्याहुः । तच्च गमनन्दाहाय भवति । अत-
स्तत्परिहाराय परिक्रामते च । अध्ययनपाठमतिक्रम्य ब्राह्मणोक्तप्रकारे-
णेतरेभ्यो विलक्षणमितस्ततः कामतेवोद्गेयम् । तेन वैश्वानरमेव परि-
क्रामति—अग्निसन्निकर्षमप्राप्यैव लम्भयति ॥ ५ ॥
अथैतच्छिरः प्रावृत्य गातव्यमिति सार्थवादं विदधाति—
ऽवैश्वानरे

अष्टमाध्याये सप्तमः खण्डः । २९१
कर्णप्रावृता अकर्णप्रावृता वा स्तुवते इति' एवङ्कृते तदेव प्रावृतमप्रा-
वृतञ्च भवति । अतः पितरोऽपि जानन्ति वैश्वानरो न हिनस्ति ॥ ७ ॥
अथ पत्नीकर्त्तकमपामुपसर्जनमपि वैश्वानरात्मकं यज्ञायाज्ञीय-
शान्त्यर्थमिति स्तौति—
अपः पश्चात् पत्नय उपसृजन्ति वैश्वानरमेव त-
च्छमयन्त्यापो हि शान्तिः ॥ ८ ॥
पत्नयः पश्चाद्गार्हपत्यायतनमप उपसृजन्ति तेन वैश्वानरमेव श-
मयन्ति । अपां शान्तिरूपत्वं प्रसिद्धम् ॥ ८ ॥
न केवलमनेन शान्तिः क्रियते किन्तु प्रजननहेतुरप्येवमिति स्तौति-
अथो रेत एव तत्सिञ्चन्त्यापो हि रेतः ॥९॥
अपां रेतस्त्वञ्च 'अद्भिरभिषिञ्चन्ति रेतो वै आपः' इति तैत्तिरीया-
यादिषु प्रसिद्धम् ॥ ९ ॥
अत्रैव विशेषमाह—
दक्षिणानूरूनभिषिञ्चन्ति दक्षिणतो हि रेतः सिच्यते॥१०॥
अर्थस्तु स्पष्ट एव। एतदेव दक्षिणतो रेतः सेकस्य मूलमिति
ज्ञातव्यम् ॥ १० ॥
अथोरुसेचनार्थमंशुकसङ्कोचमाह—
महदिव प्रत्यूह्यम्मन एवास्य तज्जनयन्ति ॥ ११ ॥
महदिवात्यन्तं प्रत्यूह्यं संवृतस्य विवरणं कार्य्यं वस्त्रस्यापोहनं
कार्य्यमित्यर्थः । तथाच तैत्तिरीयकं 'नग्नं कृत्वोरुमुपप्रवर्त्तयन्तीति' त-
त्तेन निर्लज्जमत्यन्तं वस्त्रप्रत्यूहनेनास्योरुमध्यस्थापितोदकस्य रेतः से-
कस्थानीयस्य तत्स्थानीयमुदयन्तमित्यर्थः । मन एव जनयन्ति मन-
स्विनं पुत्रमुत्पादयन्तीत्यर्थः । जनयन्तीति प्रयोगबहुत्वापेक्षया बहु-
वचनम् ॥११॥
अथाध्वर्युभिः कारयितव्यमपात्रकर्त्तृकं पत्नीसंख्यापनं विधत्ते—
उद्गात्रा पत्नीः संख्यापयन्ति रेतोधेयाय ॥१२॥
प्रजापतिर्व्वोद्गाता'इत्युक्तम् । अतोऽध्वर्युभिः क्रियमाणमुद्गात्रा सं-
ख्यापनं रेतोधेयाय पत्नीषु रेतोधारणाय भवति । अपः पश्चात्पत्नय उप-
सृजन्तीत्यारभ्योद्गात्रा पत्नीः संख्यापयन्ति । रेतोधेयायेत्यन्तस्यार्थस्तै-
त्तिरीयके वाक्यव्यत्यासेनेष्ट। पत्नीमुद्गाता संख्यापयति 'प्रजापतिर्व्वा
एष उद्गाता प्रजानां प्रजननायोपप्रवर्त्तयति रेत एव तत्सिञ्चत् पूर-

' ... wait:
"देवा वा अग्निष्टोममभिजित्योक्थानि नाशक्नुवन् । अशक्तास्ते-"
Yes!

ऽग्निं त्वया मुखेन पुरोगन्न्नेदममुक्तवा स्तोत्रजपविषयममुरसंग्रामं
Wait! Let's read L21 carefully:

1. "ऽग्निं त्वया मुखेन पुरोगन्न्नेदममुक्तवा" - WAIT!
   Let's zoom in on L21:

• "ऽग्निं": avagraha + 'ग्निं'
• "त्वया": 'त्व' 'या'
• "मुखेन": 'मु' 'खे' 'न'
• "पुरोगन्न्नेदममुक्तवा" ??? Wait, look at those words:
  "पुरोगन्त्रेदमूक्तवा"? No:
  "पुरोगन्त्रेदमुक्त्वा"?
  Let's look:
  'पु' 'रो' 'ग'
  Then what?
  'न्' + 'त्रे' = 'न्त्रे'?
  Look at the character: 'न्' + 'त्' + 'रे'?
  Yes, 'न्त्रे'! "पुरोगन्त्रेदमुक्त्वा":
  'पु' 'रो' 'ग' 'न्त्रे' 'द' 'म' 'ु' 'क्त' '्वा' -> 'पुरोगन्त्रेदमुक्त्वा'!
  Wait, is it "पुरोगन्त्रेदमुक्त्वा"?
  "पुरोगन्त्रा" (by the

गन्तव्यः ॥ २ ॥
अथ तत्स्तोत्रीयाणां गायत्रीच्छन्दस्त्वं विधत्ते —
तस्मादु गायत्रीषु गायत्रच्छन्दा ह्यग्निः ॥ ३ ॥
तस्मादु—अग्निना वृतत्वादेव तर्ह्यस्तवाग्नेयीषूक्थानां स्तवनं गाय-
त्रत्वस्य कः सम्बन्ध इति? उच्यते। गायत्रच्छन्दा ह्यग्निरिति प्रजापते-
र्मुखात् सहोत्पन्नत्वादग्नेर्गायत्र्यभवदित्युक्तत्वाच्चाग्निर्गायत्रच्छन्दोऽभि-
मानी । आग्नेयस्य वृतत्वादाग्नेयच्छन्दसोऽपि सम्बन्ध इत्यर्थः ॥ ३ ॥
अथोक्तानि साकमश्वेन विधित्सुस्तत्साम निर्वचनद्वारा प्रशंसति-
तेऽग्निम्मुखं कृत्वा साकमश्वेनाभ्यक्रामन् यत्साकम-
श्वेनाभ्यक्रामँस्तस्मात् साकमश्वम् ॥ ४ ॥
ते देवा अग्निमेव मुखं पुरोगामिनं कृत्वाऽश्वेनाश्वरूपेणाग्निना
साकं सार्द्धमभ्यक्रामन् शत्रूनत्यक्रामयन् । यस्मादेवमकुर्व्वँस्तस्मा-
त्साकमश्वमिति तत् साम्नोनाम सम्पन्नम् ॥ ४ ॥
इदानीं तत्साम विधते—
तस्मात्साकमश्वेनोक्थानि प्रणयन्त्येतेन हि तान्य-
ग्रेऽभ्यजयन् ॥ ५ ॥
तस्मादित्यादि स्पष्टम्। तान्यक्षरसम्बन्धीन्यूक्थान्येतेन साम्नाऽभ्यज-
यन्नित्येतत्तस्मादित्यस्य विवरणम् । एतद्धि 'साकमश्वमेहेषुषु ब्रुवाणि ते'
इत्यादिष्वाग्नेयीषु गायत्रीषु क्रियते । सर्वेषु स्तोत्रेषु स्वसमानदेवत्यानि-
शस्त्राणि भवन्ति ॥ ५ ॥
उक्थेषु तु स्तोत्रीयानुरूपेभ्योऽनन्तरमन्या अन्या देवताः कथं
शस्यन्त इति? तत्समाधत्ते तत्रैन्द्रावरुणलक्षणं देवतावैलक्षण्यं परिहरति-
स इन्द्रोऽब्रवीत्कश्चाहञ्चेदमन्ववैष्याव इत्यहञ्चेति
ह्वरुणस्तं ह्वरुणोऽन्वतिष्ठदिन्द्र आहरत्तस्मादैन्द्रावारुण-
मनुशस्यते ॥ ६ ॥
देवानां मध्ये स इन्द्र एवमब्रवीत् । किमित्युच्यते? कश्च को देवः अहं
चेन्द्र इदं संग्राममुक्थजयार्थमनुक्रमेणावैष्यावोऽवगमिष्याव इति ।
अहं च त्वं चान्ववैष्याव इति वरुणोऽब्रवीत् । तमिन्द्रं वरुणोऽनु पश्चात्
सहायत्वेनातिष्ठत् । इन्द्रस्तु स्वयमेवाहरदानयदुक्थानि । यस्मादेवं
तस्मादैन्द्रावारुणमिन्द्रवरुणदेवताकं सूक्तमुक्तथस्तुतमनुशस्यते । अतो
वैलक्षण्यमित्यर्थः ॥ ६ ॥

२९४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
एवमैन्द्राबार्हस्पत्यैन्द्रावैष्णवयोरेप्युक्थस्तोत्रयोर्वैलक्षण्यमिन्द्रेण
प्रार्थितत्वादेवेत्याह—
स एवाब्रवीत्कश्चाहं चेदन्ववैष्याव इत्यहञ्चेति बृ-
हस्पतिस्तं बृहस्पतिरन्वतिष्ठदिन्द्र आहरत्तस्मादैन्द्रा-
बार्हस्पत्यमनुशस्यते स एवाब्रवीत्कश्चाहं चेदन्ववै-
ष्याव इत्यहञ्चेति विष्णुस्तं विष्णुरन्वतिष्ठदिन्द्र आहर-
त्त्तस्मादैन्द्रावैष्णवमनुशस्यते ॥ ७ ॥
पूर्ववद्योज्यम् । अयमर्थस्तैत्तिरीयके समाम्नायते 'ते देवा असुरा मै-
त्रावरुणस्योक्थमश्रयन्त सोऽब्रवीदिन्द्रः कश्चाहं चेमानि तेऽसुरानन्ववै-
ष्याव इत्यहं चेत्यब्रवीद्वरुणः' इत्यादिना ॥ ७ ॥
अथ नित्यानामेवोक्थानामभिप्रायभेदात् पशुकामनार्थत्वमप्यस्तीत्याह—
पशून् वा एभ्यस्तानाहरत्पशवो वा उक्थानि पशु-
काम उक्थेन स्तुवीत पशुमान् भवति ॥ ८ ॥
एभ्योऽसुरेभ्यः सकाशाद्यान्युक्थान्याहरत् । एतान् पशूनेव ख-
ल्वाहरत् । कथमुक्थान्येव पशव इति ? तदुच्यते 'पशवो वा' इति ।
अतः पशुकाम उक्थेन स्तुवीत स्तौति चेत् पशुमान् भवत्येव तेषामु-
क्थरूपेण स्थितत्वादित्यभिप्रायः ॥ ८ ॥
एवं साकमश्वमुक्थमुक्त्वा सौभरं द्वितीयमुक्थं विधित्सुराह—
बृहता वा इन्द्रो वृत्राय वज्रं प्राहरत्तस्य तेजः परा-
पतत्तत्सौभरमभवत् ॥ ९ ॥
पूर्व्वमिन्द्रो वृत्रवधार्थं बृहता साम्ना वज्रं प्राहरत् । तस्य पतितं
तेजः सौभरं सामाभवत् ॥ ९ ॥
अथ सौभरप्रसङ्गादतिरात्रेऽपि ब्राह्मणाच्छंसिन उक्थं सौभरमेव
कार्य्यमिति विवक्षु रथन्तरपृष्ठे तावदतिरात्रस्य स्तुतिमाह—
जामि वा एतद्यज्ञे क्रियत इत्याहुर्यद्रथन्तरं पृष्ठं
रथन्तरं सन्धिर्नान्तरा बृहता स्तुवन्तीति यत् सौभ-
रेण स्तुवन्ति बृहतैव तदन्तरा स्तुवन्ति बृहतो ह्येतत्ते-
जो यत्सौभरम् ॥ १० ॥
पृष्ठसन्धिस्तोत्रे च रथन्तरस्य करणादन्तरा मध्ये बृहतैव स्तु-

अष्टमाध्यायेऽष्टमः खण्डः । २९५

वन्ति तज्जामित्वदोषपरिहाराय भवति 'कथं वृहता स्तुतं भवति सौभ-
रादिति ? तदुच्यते 'बृहतो ह्येतदित्यादिना ॥ १० ॥
यद्येवमजामितायै सौभरं क्रियते सर्व्वत्र रथन्तरपृष्ठे स्याद्बृहत्-
पृष्ठे त्वतिरात्रे किं मध्यममुक्थं स्यादित्याशङ्क्य ? तत्रापि सौभर-
मेवेत्याह-
यदि बृहत्सामातिरात्रः स्यात्सौभरमुक्थानां ब्रह्म-
साम कार्य्यं बृहदेव तत्तेजसा समर्द्धयति ॥ ११ ॥
यद्यतिरात्रे बृहत्साम स्यात्तस्मिन् पक्ष उक्थानां मध्ये ब्रह्मसाम
ब्राह्मणाच्छंसिन उक्थं सौभरं कार्य्यम् । तथा कृते वृहदेव साम स्वतेजो-
रूपं सौभरमेव स्वकीयेन तेजसा समर्द्धयति ॥ ११ ॥
एवं बृहत्सामपक्षे सौभरं ब्रह्मसामास्तु रथन्तरपक्षे किं ब्रह्मसाम
भवेदित्याकाङ्क्षायां ? तत्रापीदमेव सौभरं कर्त्तव्यमित्युक्तवन्तीति यत्
सौभरेण स्तुवन्ति बृहता स्तुवन्ति बृहतो ह्येतत्तेजो यत् सौभरमित्याह-
यदि रथन्तरसाम्ना सौभरं कुर्य्यादजामितायै ॥१२॥
जामि वा इत्यादिनेवोक्तमित्यर्थः ॥ १२ ॥
अथ नित्यप्रयोगार्थमपि सौभरं तद्व्यतिरेकेण स्वर्गप्रतिष्ठार्थयोः
प्रयोगयोरपि भवतीत्याह-
दे॒वानां॒ वै स्व॒र्गँ लो॒कं य॑न्तां॒ दिशो॑ऽव्लीयन्त॒ ताः
सौभ॑रेणो॒ इत्युद॑स्तम्भुव॒ग्ँ॒स्ततो॒ वै ता अदृ॑ग्ँहन्त॒ ततः॑
प्रत्य॑तिष्ठ॒ग्ँ॒स्ततः॑ स्व॒र्गँ लो॒कं प्राजा॑न॒न्॒यः स्व॑र्गकामः स्या-
द्यः प्र॑तिष्ठाकामः॒ सौभ॑रेण स्तुवीत॒ प्र स्व॒र्गँ लो॒कं जा॑ना-
ति प्रति॑तिष्ठति ॥ १३ ॥
पूर्व्वं स्वर्गं गच्छतां देवानां 'सप्तम्यर्थे षष्ठी' देवेषु स्वर्गं यत्सु सत्सु
दिशोऽव्लीयन्त शिथिला आसन् । ता दिशो देवाः सौभरेण सौभरसम्ब-
न्धिना 'ऊ' इति निधनेन उत् स्तम्भुवन् उपरि स्तम्भितवन्तः । ततः
स्तम्भनात्स्वयमपि प्रतिष्ठिता आसन् । तत एव स्वर्गं लोकं प्राजानन्
स्वाधीनं चक्रुः । अत उभयकामः सौभरेण स्तुवीत स्पष्टमन्यत् । अस्य
फलार्थविधानेनैव नित्यप्रयोगेऽप्येताद्विहितं भवतीत्यभ्युपगन्तव्यम् ॥१३॥
तस्य 'ऊ' इति निधनभेदेन यथा स्वर्गार्थत्वमुक्तन्तथा 'ऊर्ग्' इति
निधनभेदेनास्यान्नार्थत्वमपि विवक्षुराह-
प्रजापतिः प्रजा असृजत ताः सृष्टा आशनायँ .

->षीत् भृतवानित्थं स्तुवीत तस्मात् सौभरमिति नाम सम्पन्नम् ॥ १६ ॥`
Yes!

Line 15:
प्रजापतिर्यदन्नं ताभ्यः प्रायच्छत्तद्वृष्टिद्वारेत्याह—
Let's check each word:
प्रजापतिर्यदन्नं ताभ्यः प्रायच्छत्तद्वृष्टिद्वारेत्याह—
Wait, प्रायच्छत्तद्वृष्टिद्वारेत्याह—:
प्रायच्छत् + तत् + वृष्टि -> प्रायच्छत्तद्वृष्टिद्वारेत्याह—. Perfect!

Line 16:
वृष्टिं वा अभ्यस्तां प्रायच्छदन्नमेव ॥ १७ ॥
Wait, let's check:
वृष्टिं वा अभ्यस्तां प्रायच्छदन्नमेव ॥ १७ ॥
Wait, is there a space between वृष्टिं and वा? Yes.
Between वा and अभ्यस्तां? Yes.
प्रायच्छदन्नमेव: one word.
॥ १७ ॥

Line 17:
यदन्नमेव प्रायच्छत् प्रजापतिस्तां वृष्टिमेव प्रायच्छद्वृष्टिशब्दापेक्षया
Let's check:
`यदन्नमेव प्रायच्छत् प्रजापतिस्तां वृष्टिमेव प्रायच्छद्वृ